تىزىملىك
تىل تاللاش:
950+ يىللىق شانلىق مەدەنىيەت مىراسى 950+ Years of Monumental Literary Heritage 950+ Yıllık Yaşayan Kültür Mirası

«قۇتادغۇبىلىك»نىڭ يېزىلىش تارىخى ۋە بىزگە يېتىپ كېلىش مۇساپىسى The History of Qutadgu Bilig and Its Epic Journey to Modern Times Kutadgu Bilig'in Telif Tarihi ve Asırlar Aşan Ulaşma Serüveni

مىلادىيە 1069-يىلى بالاساغۇن ۋە قەشقەردە پۈتۈلگەن تۈركىي-ئىسلام مەدەنىيىتىنىڭ تۇنجى شاھانە قامۇسى قانداق قىلىپ مۆلچەرلىگۈسىز ئىستېلالار، كۇتۇپخانا ئوت-كۈللىرى ۋە ئەسىرلەر سىنىقىدىن ئامان قېلىپ، ئۈچ مۆجىزىۋى قوليازما نۇسخا ئارقىلىق بۈگۈنكى دەۋر ئىنسانىيىتىنىڭ قولىغا يەتتى؟

How the first great mirror for princes and poetic monument of Turkic-Islamic civilization, completed in 1069 CE in Balasaghun and Kashgar, survived the devastation of Mongol conquests, lost imperial libraries, and centuries of obscurity to reach modern readers through three miraculous surviving codices.

1069 yılında Balasagun ve Kaşgar'da tamamlanan Türk-İslam medeniyetinin ilk büyük manzum siyasetnamesi; Moğol istilaları, yanan kütüphaneler ve asırlar süren unutuluşun ardından üç mucizevi yazma nüsha sayesinde günümüz dünyasına nasıl ulaştı?

1069–1070 يېزىلغان يىلى (ھىجرىيە 462) Date of Composition Telif Yılı (Hicri 462)
18 ئاي داۋاملاشقان ئىجادىيەت Months of Writing Ay Süren Telif Süreci
3 قۇتقۇزغۇچى قوليازما نۇسخا Rescuing Codices Kurtarıcı Yazma Nüsha
6,645 ئەسلىگە كەلگەن بېيىت Reconstructed Couplets Kurtarılan Beyit

مىلادىيە 1069-يىلى: قاراخانىيلار دەۋرى ۋە بۈيۈك ئەسەرنىڭ دۇنياغا كېلىشى

11-ئەسىردە، ئوتتۇرا ئاسىيا ۋە تارىم ئويمانلىقىنى بىر تۇتاش تىزگىنلەپ كەلگەن قاراخانىيلار قاغانلىقى (890–1212) سىياسىي جەھەتتە گۈللەنگەن، مەدەنىيەت ۋە ئىلىم-پەن جەھەتتە تۈركىي تىللار دۇنياسىنىڭ تۇنجى چوڭ ئالتۇن دەۋرىنى باشتىن كەچۈرمەكتە ئىدى. دەل مۇشۇ دەۋردە، ئىسلام تەپەككۇرى بىلەن تۈركىي خەلقلەرنىڭ مىڭ يىللىق دۆلەتچىلىك، قانۇنشۇناسلىق ۋە ئەخلاق ئەنئەنىلىرى («تۆرە») ئاجايىپ تەڭپۇڭلۇق بىلەن يۇغۇرۇلدى.

«تۈركچە كىتابلار ئاز ئەمەس، نۇرغۇن بار، لېكىن بۇ ئەسەر ھەممىدىن ئېسىل ۋە نەپىستۇر. بۇ كىتاب تۈركىي تىلنىڭ نۇرى، دانالىقىنىڭ قۇياشىدۇر.»

— ئەسەرنىڭ قەدىمكى بېغىشلىما مۇقەددىمىسىدىن

ئەسەرنىڭ مۇئەللىپى يۈسۈپ خاس ھاجىپ يۈكسەك دەرىجىدىكى تىل، پەلسەپە، ھېساب، ئاسترونومىيە، فىقھ ۋە ئەخلاق بىلىملىرى بىلەن قوراللانغان ھالدا، داستانىنى ئۆزىنىڭ تۇغۇلغان يۇرتى — چۇ دەرياسى بويىغا جايلاشقان شەرقىي پايتەخت بالاساغۇن (قۇز ئوردۇ)دا يېزىشقا باشلىغان. كېيىن ئىلىم-مەرىپەت، كۇتۇپخانا ۋە مەدرىسىلەرنىڭ كۆركى بولغان قەشقەر شەھىرىگە كېلىپ، داستانىنى تولۇق 18 ئاي ئىچىدە كېچە-كۈندۈز جاپالىق ئەجىر سىڭدۈرۈش ئارقىلىق پۈتتۈرگەن.

يۈسۈپ ئەسىرىنى مىلادىيە 1069–1070 (ھىجرىيە 462)-يىلى قاراخانىيلار ھۆكۈمدارى تاۋغاچ ئۇلۇغ بۇغراخان (ئەبۇ ئەلى ھەسەن بىن سۇلايمان ئارسلانخان)غا تەقدىم قىلغان. قاغان بۇ ئەسەرنىڭ تېڭى يوق دۆلەت باشقۇرۇش تەدبىرلىرى ۋە ئىنسانىي قىممىتىنى كۆرۈپ، شائىرغا ئوردىنىڭ ئەڭ مۇھىم مەنسىپى بولغان «خاس ھاجىپ» (باش مەسلىھەتچى، ھۆكۈمدار بىلەن خەلق ئوتتۇرىسىدىكى مەخپىيەتلىك ساقلىغۇچى ساداقەتمەن باش دارۇغا) نامىنى بەرگەن.

1069–1070 CE: The Karakhanid Golden Age and the Birth of a Masterpiece

In the 11th century, the Karakhanid Khaganate (890–1212 CE), which held dominion over Central Asia, Transoxiana, and the Tarim Basin, experienced an extraordinary cultural and political renaissance. It was the first Islamic Turkic empire, seamlessly harmonizing centuries-old nomadic legal traditions (Töre) with classical Islamic philosophy, science, and jurisprudence.

"There are books in Arabic and Persian without number, but in our tongue, this is the very first and most precious monument. It is the brilliant lantern of Turkic eloquence and the sun of supreme wisdom."

— From the Ancient Editorial Preface

Endowed with consummate mastery over poetry, astronomy, political science, Islamic theology, and human psychology, Yusuf Khass Hajib began composing the epic in his native city of Balasaghun (Qūz Ordū, near Tokmok in present-day Kyrgyzstan). To complete the monumental endeavor, he traveled to the great metropolitan and scholarly capital of Kashgar, bringing the vast 6,645-distich mathnawi to fruition over eighteen continuous months.

Upon its completion in 1069–1070 CE (462 AH), Yusuf presented the manuscript to the Karakhanid sovereign Tawgach Ulugh Bughra Khan (Abu Ali Hasan bin Sulayman Arslan Khan). Acknowledging its peerless philosophical depth and guidance for sovereigns, ministers, and citizens alike, the ruler elevated Yusuf to the illustrious rank of "Khass Hajib" (Privy Chamberlain and Grand Counselor).

1069–1070: Karahanlı Altın Çağı ve Şaheserin Doğuşu

11. yüzyılda Orta Asya ve Maveraünnehir havzasını yöneten Karahanlı Devleti (890–1212), Türk-İslam medeniyetinin ilk büyük parlak devrini yaşamaktaydı. Bu dönemde kadim Türk devlet töresi ile İslam düşüncesi, ahlakı ve hukuku eşsiz bir ahenkle kaynaştı.

"Arapça ve Farsça kitaplar pek çoktur; lakin bizim dilimizde yazılmış bu eser hepsinden üstün ve kıymetlidir. Bu kitap, Türk dilinin parlayan ışığı ve aklın güneşidir."

— Tarihi Mensur Mukaddimeden

Çağının bütün ilimlerini — felsefe, astronomi, tıp, fıkıh ve siyaseti — mükemmel biçimde öğrenen Yusuf Has Hacib, bu devasa eseri doğum yeri olan doğu başkenti Balasagun'da yazmaya başlamış; ardından dönemin kültür ve ilim başkenti Kaşgar'a gelerek 18 aylık aralıksız bir emekle tamamlamıştır.

Yusuf, eserini hicri 462 (miladi 1069–1070) yılında Karahanlı hükümdarı Tavgaç Uluğ Buğra Han'a takdim etmiştir. Hükümdar, eserin taşıdığı eşsiz devlet idaresi ahlakını ve felsefi kıymeti görerek Yusuf'a sarayın en itibarlı makamlarından biri olan "Has Hacib" (Mabeyinci, Baş Danışman) unvanını tevcih etmiştir.

ئوت، ئۇرۇش ۋە سەرگەردانلىق: ئەسەر نېمىشقا پۈتۈنلەي كۆيۈپ كېتىشتىن ئامان قالدى؟

«قۇتادغۇبىلىك» يېزىلىپ بىر ئەسىردىن كېيىن، قاراخانىيلار قاغانلىقى قارا قىتانلارنىڭ ۋە ئارقىدىن چىڭگىزخان قوشۇنلىرىنىڭ قورقۇنچلۇق ئىستېلاسىغا دۇچ كەلدى. موڭغۇل ئىستېلاسىدا چۇ دەرياسى بويىدىكى بالاساغۇن شەھىرى، يەتتەسۇ، قەشقەر ۋە سەمەرقەنت، بۇخارا كۇتۇپخانىلىرى، مەسچىت-مەدرىسىلەر كۆيدۈرۈلدى، نۇرغۇنلىغان قەدىمكى يازما نۇسخىلار ئوت-كۈلگە ئايلاندى.

🔥

كۇتۇپخانىلارنىڭ كۆيۈشى

قاراخانىيلار دەۋرىگە ئائىت يۈزلىگەن دىۋان ۋە تارىخ كىتابلىرىدىن بۈگۈنگە پەقەت ئىككىسى — «قۇتادغۇبىلىك» بىلەن «تۈركىي تىللار دىۋانى»لا يېتىپ كەلگەن. قالغانلىرى كۆيۈپ كەتكەن.

✍️

خۇسۇسىي كۆچۈرۈش ئەنئەنىسى

ئەسەر ئەل سۆيگەن پىكىر قىبلىسى بولغانلىقى ئۈچۈن، خەتتاتلار، دانىشمەنلەر ۋە خۇسۇسىي خەزىنىدارلار ئۇنى كۆزىنىڭ قارىچۇقىدەك يوشۇرۇنچە كۆچۈرۈپ قوغداپ كەلگەن.

🐪

يىپەك يولىدىكى تارقىلىش

ئەسەر پەرغانە جىلغىسى، خۇراسان (ھېرات)، ئوسمانلى زېمىنى ۋە قاھىرەگىچە سوزۇلغان يىپەك يولى سودا ۋە ھەج كارۋانلىرى ئارقىلىق دۇنيانىڭ ھەرقايسى پايتەختلىرىگە يەتكەن.

دەۋرلەر ئالمىشىپ، پۈتكۈل ئوتتۇرا ئەسىردە «قۇتادغۇبىلىك» يوقاپ كەتتى دەپ قارالغان. لېكىن مۇتەپەككۇر يۈسۈپ خاس ھاجىپنىڭ ئۆزى تەكىتلىگەندەك، «سۆز ئۆلمەيدۇ، پاراسەت مەڭگۈلۈكتۇر». كىتاب قەغەز شەكلىدە كۆيدۈرۈلگەن بولسىمۇ، تۈركىستان ۋە ئىسلام دۇنياسىنىڭ ئەڭ قەدىمكى كاتىپلىرى ئۇنىڭ كۆچۈرمىلىرىنى ئەۋلادتىن-ئەۋلادقا ساقلاپ تاپشۇرۇپ كەلدى.

Fire, War, and Exile: Why Did the Epic Escape Complete Oblivion?

Within a century of its creation, the Karakhanid realm was shattered by the Kara-Khitai invasions and subsequently devastated by the Mongol campaigns led by Genghis Khan. Across Balasaghun, Semirechye, Kashgar, Bukhara, and Samarkand, royal palaces, academies, and vast municipal libraries were razed to ashes.

🔥

The Loss of Imperial Libraries

Of the hundreds of Karakhanid administrative texts, poems, and encyclopedias, only two literary titans survived the flames of history: Qutadgu Bilig and Mahmud al-Kashgari's Diwan Lughat al-Turk.

✍️

Underground Scribe Traditions

Because the poem was revered as an irreplaceable mirror of civic virtue, devoted calligraphers, Sufi scholars, and private bibliophiles copied it in secret codices across generations.

🐪

Silk Road Diaspora

Carried along caravan routes by scholars fleeing wars, copies found refuge in the Fergana Valley, Timurid Herat, Ottoman Tokat and Istanbul, and Mamluk Cairo.

For nearly four centuries, modern global scholarship believed Qutadgu Bilig was lost forever. Yet as Yusuf Khass Hajib wrote in his closing distichs: "A physical body perishes into dust, but righteous knowledge and immortal words defy time." Against all historic odds, three secret codices carried the poem into the modern era.

Ateş, İstilalar ve Sürgün: Eser Nasıl Yok Olmaktan Kurtuldu?

Telifinden bir asır sonra Karahanlı coğrafyası önce Karahitayların, ardından Cengiz Han önderliğindeki Moğol ordularının yıkıcı istilalarına maruz kaldı. Balasagun, Yedisu, Kaşgar ve Semerkant'taki dev saray kütüphaneleri ve medreseler küle döndü; binlerce el yazması tarihten silindi.

🔥

Kütüphanelerin Yok Oluşu

Büyük Karahanlı çağından günümüze kadar gelebilen yalnızca iki anıt eser vardır: Kutadgu Bilig ve Kaşgarlı Mahmud'un Dîvânu Lugâti't-Türk'ü.

✍️

Gizli İstinsah Geleneği

Halkın ve ilim erbabının kalbinde taht kuran bu rehber kitap, hattatlar ve kitapseverler tarafından gizlice çoğaltılmış ve sandıklarda saklanarak korunmuştur.

🐪

İpek Yolu Hicreti

Savaşlardan kaçan âlimlerin heybelerinde İpek Yolu boyunca Fergana Vadisi'ne, Timurlu Herat'ına, Osmanlı Tokat ve İstanbul'una, hatta Memlük Kahire'sine kadar taşınmıştır.

«قۇتادغۇبىلىك»نى بۈگۈنكى كۈنگە يەتكۈزگەن ئۈچ چوڭ قوليازما نۇسخا ۋە ئۇلارنىڭ ھاياجانلىق سەرگۈزەشتى

ھازىر دۇنيادا ئېتىراپ قىلىنغان ۋە ئەسەرنىڭ تېكىستىنى سېلىشتۇرۇپ تىرىلدۈرۈشتە ئاساس قىلىنغان پەقەت ئۈچ تارىخىي قوليازما نۇسخا مەۋجۇت. ھەر بىر نۇسخىنىڭ تېپىلىش جەريانى بىر رومان كەبى سىرلىق ۋە ھاياجانلىقتۇر:

The Three Master Codices That Brought Qutadgu Bilig to the Present

Today, the entire text of Qutadgu Bilig is reconstructed from three historical manuscript witnesses scattered across Vienna, Cairo, and Tashkent. The discovery of each codex forms a dramatic chapter in world philology:

Kutadgu Bilig'i Günümüze Taşıyan Üç Büyük Yazma Nüsha

Bugün Kutadgu Bilig'in tam metni, dünyanın üç farklı merkezinde korunan üç tarihi el yazması nüsha sayesinde okunabilmektedir:

1. ۋېنا (ھېرات) نۇسخىسى — 1439 1. Vienna (Herat) Codex — 1439 CE 1. Viyana (Herat) Nüshası — 1439 ئاۋستىرىيە دۆلەت كۇتۇپخانىسى (Cod. Mxt. 481) Austrian National Library, Vienna (Cod. Mxt. 481) Avusturya Milli Kütüphanesi, Viyana
ۋېنا نۇسخىسىدىن بىر بەت 🔍
ۋېنا نۇسخىسىدىن تاللانغان بەت (قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقىدا) Folio from Vienna Codex (Old Uyghur script) Viyana Nüshası varak örneği (Uygur harfli)
يېزىقى: Script: Yazı Türü: قەدىمكى ئۇيغۇر تىك يېزىقى Old Uyghur Vertical Script Eski Uygur Dikey Yazısı
كۆچۈرگۈچى كاتىپ: Calligrapher: Müstensih: ھەسەن قارا ئارسلان دەمغانى (Hasan Qara Arslan)
كۆچۈرۈلگەن جاي: Place Copied: İstinsah Yeri: ھېرات، تېمۇرىيلار دۆلىتى (مىلادىيە 1439 / ھىجرىيە 843) Herat, Timurid Empire (1439 CE / 843 AH) Herat, Timurlular Devleti (1439 / H. 843)
ھازىرقى ھالىتى: Couplet Count: Beyit Sayısı: تەخمىنەن 5,500 بېيىت (باش-ئاخىرىدا ئازراق كەمچىل بار) Approx. 5,500 Couplets (lacks early chapters) Yaklaşık 5.500 beyit (baş kısmı eksik)

سەرگۈزەشتى: ھېراتتىن ئىستانبۇل ۋە ۋېناغىچە

بۇ نۇسخا مىلادىيە 1439-يىلى تېمۇرىيلار شاھى شاھرۇخ مىرزا دەۋرىدە، ھېرات شەھىرىدە قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقىنى پىششىق بىلىدىغان مەشھۇر كاتىپ ھەسەن قارا ئارسلان تەرىپىدىن مىر جالالىددىننىڭ كۆرسەتمىسى بىلەن ئەرەبچە ئەسلىدىن ئۇيغۇر يېزىقىغا كۆچۈرۈلگەن.

ئەسەر كېيىن ئوسمانلى سۇلتانلىقى تەۋەسىدىكى توكات شەھىرىگە ئېلىپ كېلىنگەن؛ مىلادىيە 1474-يىلى (ھىجرىيە 879) فەنارىزادە ئەلى چەلەبى تەرىپىدىن ئىستانبۇلغا كەلتۈرۈلگەن. 1799-يىلى ئاۋستىرىيەلىك ئەلچى ۋە مەشھۇر شەرقشۇناس بارون جوسېف ۋون ھاممېر-پۇرگستال ئۇنى ئىستانبۇلدىن سېتىۋېلىپ، ئاۋستىرىيە ئىمپېرىيە كۇتۇپخانىسىغا تەقدىم قىلغان. 1823-يىلى فرانسۇز شەرقشۇناسى ئامېدې جاۋبېرت (Amédée Jaubert) بۇ نۇسخىنى تۇنجى قېتىم پۈتۈن دۇنيا ئىلمىي ساھەسىگە ئېلان قىلغان.

The Journey: From Herat to Tokat, Istanbul, and Vienna

This codex was copied in 1439 CE in Herat under the Timurid ruler Shahrukh Mirza by the master scribe Hasan Qara Arslan Damghani, commissioned by Mir Jalal al-Din. Written entirely in the classical vertical Old Uyghur script, it proved that the Uyghur alphabet flourished as a prestigious literary medium well into the 15th century.

The manuscript traveled along caravan paths to Tokat in Anatolia and was brought to Istanbul in 1474 CE by Fanari-zade Qadi Ali Chelebi. In 1799, the Austrian diplomat and orientalist Baron Joseph von Hammer-Purgstall acquired the treasure in Istanbul and deposited it in the Imperial Court Library in Vienna. In 1823, French scholar Amédée Jaubert published the first European notice of the work, heralding the birth of modern Turkic philology.

Serüveni: Herat'tan Tokat, İstanbul ve Viyana'ya

Bu nüsha, 1439 yılında Timurlu hükümdarı Şahruh Mirza döneminde Herat'ta Mir Celaleddin'in teşvikiyle hattat Hasan Kara Arslan Damğani tarafından Arap harfli bir nüshadan Eski Uygur yazısıyla istinsah edilmiştir.

Eser daha sonra Tokat'a, 1474 yılında ise Fenarizade Ali Çelebi tarafından İstanbul'a getirilmiştir. 1799'da Avusturyalı diplomat ve şarkiyatçı Baron Joseph von Hammer-Purgstall tarafından İstanbul'da satın alınarak Viyana İmparatorluk Kütüphanesi'ne kazandırılmıştır. 1823'te Fransız bilgin Amédée Jaubert eseri ilim alemine tanıtmıştır.

2. قاھىرە (مىسىر) نۇسخىسى — 1896-يىلى بايقالغان 2. Cairo Codex — Discovered 1896 2. Kahire Nüshası — 1896 Keşfi مىسىر دۆلەتلىك دارۇلكۇتۇب كۇتۇپخانىسى (Edebiyat Türkî, No. 706) National Library of Egypt (Dār al-Kutub), Cairo Mısır Milli Kütüphanesi (Dârü'l-Kütüb), Kahire
قاھىرە نۇسخىسىدىن بىر بەت 🔍
قاھىرە نۇسخىسىدىن تاللانغان بەت (ئەرەب نەسىخ يېزىقىدا) Folio from Cairo Codex (Arabic Naskh script) Kahire Nüshası varak örneği (Arap harfli)
يېزىقى: Script: Yazı Türü: نەپىس ئەرەبچە نەسىخ (سەرلەۋھەلىرى ئالتۇن ھەل بېرىلگەن) Arabic Naskh Script (Illuminated in Gold) Arapça Nesih (Başlıklar Tezhibli/Altın Varaklı)
كۆچۈرۈلگەن دەۋر: Period: Dönem: مەملۇكىيلار سۇلتانلىقى دەۋرى (تەخمىنەن 14-ئەسىر / ھىجرىيە 770) Mamluk Sultanate of Egypt (c. 14th c. / 770 AH) Mısır Memlükler Dönemi (yaklaşık 14. yy / H. 770)
بايقىغۇچى: Discoverer: Kâşifi: د. بېرنھارد مورىتز (Dr. Bernhard Moritz) & كىلىسلى رىفەت بىلگە
بېيىت سانى: Couplet Count: Beyit Sayısı: تەخمىنەن 5,800 بېيىت (ۋېنا نۇسخىسىدىكى كەم باب ۋە شېئىرىي كىرىشنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ) Approx. 5,800 Couplets (contains the poetic preface) Yaklaşık 5.800 beyit (manzum mukaddimeyi içerir)

سەرگۈزەشتى: خەدىۋىيە كۇتۇپخانىسىنىڭ چاڭ باسقان ساندۇقلىرىدىن

مىسىرنى باشقۇرغان مەملۇكىيلار ئەسلى تۈركىي تىللىق قىپچاق ۋە ئوغۇز جەڭچىلىرىدىن شەكىللەنگەن بولغاچقا، مىسىر ئوردىسىدا تۈركىي تىل-ئەدەبىيات ئەسەرلىرى ئەتىۋارلانغان. «قۇتادغۇبىلىك» دەل مۇشۇ دەۋردە قاھىرەگە يېتىپ كېلىپ، ئېسىل قەغەزگە ئالتۇن ھەل بىلەن كۆچۈرۈلگەن.

1896-يىلى قاھىرەدىكى خەدىۋىيە (سۇلتانلىق) كۇتۇپخانىسىنىڭ مۇدىرى، نېمىس ئالىمى د. بېرنھارد مورىتز كۇتۇپخانىنى رەتلىگەندە چاڭ بېسىپ چەتكە تاشلىنىپ قالغان قەغەزلەر ئارىسىدىن بۇ شاھانە قوليازما نۇسخىنى بايقاپ چىققان. بۇ نۇسخا ۋېنا نۇسخىسىدا چۈشۈپ قالغان تۇنجى باب ۋە مەشھۇر مەنزۇم مۇقەددىمىنى قۇتقۇزۇپ قېلىپ، ئەسەر تەتقىقاتىغا زور بۇرۇلۇش ئېلىپ كەلدى.

The Journey: Rescued from the Dusty Vaults of Cairo

Under the Mamluk Sultanate of Egypt—whose ruling elite were Kipchak and Turkic military statesmen—patronage of Turkic literary works reached a zenith. An illuminated luxury codex of Qutadgu Bilig was copied in Cairo on fine glazed paper with golden headings.

In 1896, Dr. Bernhard Moritz, director of the Khedivial Library in Cairo, discovered the volume among discarded manuscripts. Ottoman-Turkish scholar Kilisli Rıfat Bilge immediately recognized its immense value. The Cairo codex miraculously supplied the original poetic prologue and chapters missing in the Vienna text, filling vital gaps in world literature.

Serüveni: Hidiv Kütüphanesi'nin Tozlu Raflarından Çıkan Hazine

Mısır'da hüküm süren Memlük Devleti Türk asıllı ümeradan oluştuğu için Türkçe edebiyat ve siyasetnameler sarayda büyük hürmet görmüştür. Kutadgu Bilig de bu vesileyle Mısır'a intikal etmiş ve tezhibli nefis bir nüsha olarak çoğaltılmıştır.

1896 yılında Kahire Hidiv Kütüphanesi müdürü Dr. Bernhard Moritz tarafından kütüphanenin tasnifi sırasında bulunmuştur. Viyana nüshasında bulunmayan manzum mukaddime ve eksik beyitler bu nüsha sayesinde tespit edilerek Türk dünyasına kazandırılmıştır.

3. پەرغانە (نەمەنگان) نۇسخىسى — 1913-يىلى بايقالغان 3. Fergana (Namangan) Codex — Discovered 1913 3. Fergana (Nemengan) Nüshası — 1913 Keşfi ئۆزبېكىستان پەنلەر ئاكادېمىيىسى شەرقشۇناسلىق ئىنستىتۇتى، تاشكەنت (MS 5679) Biruni Institute of Oriental Studies, Tashkent (MS 5679) Özbekistan İlimler Akademisi Şarkiyat Enstitüsü, Taşkent
پەرغانە نۇسخىسىدىن بىر بەت 🔍
پەرغانە (نەمەنگان) نۇسخىسىدىن تاللانغان بەت Folio from Fergana Codex (Earliest surviving witness) Fergana Nüshası varak örneği (En eski ana nüsha)
يېزىقى: Script: Yazı Türü: قەدىمكى كلاسسىك ئەرەب يېزىقى (خاقانىيە ئەسلى نۇسخىسىغا ئەڭ يېقىن) Archaic Arabic Script (Closest to Karakhanid Original) Klasik Arap Yazısı (Karahanlı Aslına En Yakın)
كۆچۈرۈلگەن ۋاقتى: Date Copied: İstinsah Tarihi: 12–13-ئەسىرلەر (ھىجرىيە 7-ئەسىر بېشى، قاراخانىيلار تىلىغا ئەڭ يېقىن) 12th–13th century (Earliest surviving archetype) 12.-13. yüzyıl (Görülmüş en eski ve sıhhatli nüsha)
بايقىغۇچى: Discoverer: Kâşifi: ئەھمەد زەكى ۋەلىدى توغان (Zeki Velidi Togan, 1913/1914)
بېيىت سانى: Couplet Count: Beyit Sayısı: 6,095 بېيىت (دۇنيادىكى ئەڭ تولۇق، نەسرىي ۋە نەزمىي كىرىشلىرى تەل-تۆكۈس قوليازما نۇسخا) 6,095 Couplets (The most complete and authoritative codex extant) 6.095 Beyit (Dünyanın en eksiksiz ve muteber ana nüshası)

سەرگۈزەشتى: نەمەنگان زىيالىسىنىڭ ئۆيىدىن تاشكەنت خەزىنىسىگە

بۇ نۇسخا پۈتكۈل دۇنيادىكى «قۇتادغۇبىلىك» قوليازما نۇسخىلىرىنىڭ ئەڭ مۆتىۋىرى، ئەڭ توغرىسى ۋە تىلى جەھەتتىن قەشقەر ئەسلى نۇسخىسىغا ئەڭ يېقىن تۇرىدىغىنى ھېسابلىنىدۇ.

1913-يىلى ئاخىرىدا، مەشھۇر باشقۇرت-تۈرك تارىخچىسى ئەھمەد زەكى ۋەلىدى توغان فەرغانە جىلغىسىدىكى نەمەنگان شەھىرىدە ئىلمىي تەكشۈرۈشتە بولۇۋاتقاندا، يەرلىك زات مۇھەممەت ھاجى ئىشاننىڭ شەخسىي كۇتۇپخانىسىدىن بۇ پەۋقۇلئاددە نۇسخىنى بايقاپ چىققان. كېيىن رۇسىيە ئىنقىلابى ۋە قىزىل ئارمىيە ئۇرۇشلىرى داۋامىدا بىر مەزگىل كۆزدىن غايىب بولغان بولسىمۇ، ئۆزبېك ئالىمى ئابدۇراۇف فىترەت تەرىپىدىن قوغدىلىپ قېلىنغان ھەم تاشكەنت شەرقشۇناسلىق ئىنستىتۇتىغا ئۆتكۈزۈپ بېرىلگەن. دەل مۇشۇ نۇسخا ئارقىلىق ئەسەرنىڭ نەسرىي مۇقەددىمىسى ۋە ئەسلى ئوبرازى ئۈزۈل-كېسىل تولۇقلانغان.

The Journey: From a Private Scholar's Home in Namangan to Tashkent

This codex is the undisputed crown jewel among all surviving witnesses of Qutadgu Bilig. Its phonetic features, archaic vocabulary, and preservation match the original 11th-century Karakhanid speech with breathtaking fidelity.

In the winter of 1913–1914, the eminent Bashkir/Turkish historian Zeki Velidi Togan was conducting field research in the Fergana Valley when he unearthed this treasure in the private library of Muhammad Haji Ishan in Namangan. During the turbulent Russian Civil War and early Soviet persecutions, the book was nearly lost, but was heroically protected by Uzbek scholar Abdurauf Fitrat. Today, cataloged as MS 5679 at the Biruni Institute of Oriental Studies in Tashkent, it provides the solid foundation of the modern 6,645-couplet critical edition.

Serüveni: Nemenganlı Bir İlim Aşığının Sandığından Taşkent'e

Bu nüsha, Kutadgu Bilig'in günümüze ulaşan en eksiksiz, en sıhhatli ve Karahanlı Türkçesi dil hususiyetlerini en aslına uygun koruyan şahikasıdır.

1913–1914 kışında Fergana Vadisi'nde araştırma yapan büyük Türkolog Zeki Velidi Togan, Nemengan şehrinde Muhammed Hacı İshan adlı bir zatın hususi kütüphanesinde bu paha biçilmez nüshayı bulmuştur. Rus İhtilali yıllarında kaybolma tehlikesi atlatan eser, Özbek aydını Abdurrauf Fıtrat tarafından muhafaza edilmiş ve Taşkent Şarkiyat Enstitüsü'ne intikal ettirilmiştir. Eserin hem mensur hem manzum mukaddimeleri bu nüsha ile kemale ermiştir.

بالاساغۇندىن بۈگۈنكى زامانغىچە: قەدەملەپ يېتىپ كېلىش مۇساپىسى

تۆۋەندىكى تارىخىي ۋاقىت لىنىيىسى ئەسەرنىڭ 1069-يىلى يېزىلغاندىن تارتىپ بۈگۈنكى كومپيۇتېر ۋە تور دۇنياسىغا كىرىپ كەلگۈچە بولغان مۇھىم تۈگۈن نۇقتىلىرىنى كۆرسىتىدۇ:

From Balasaghun to Modern Cyberspace: Milestones of Survival

The interactive chronological sequence showing key milestones over nine and a half centuries:

Balasagun'dan Dijital Çağa: Asırların Dönüm Noktaları

Eserin 1069 yılından günümüze uzanan dokuz buçuk asırlık serüveninin mühim köşe taşları:

1069
1069–1070 CE (462 AH) · بالاساغۇن ۋە قەشقەر

ئەسەرنىڭ يېزىلىپ پۈتۈشى ۋە تەقدىم قىلىنىشى Completion of Writing & Royal Dedication Eserin Tamamlanması ve Han'a Takdimi

يۈسۈپ خاس ھاجىپ داستاننى قەشقەردە 18 ئايدا پۈتتۈرۈپ، تاۋغاچ ئۇلۇغ بۇغراخانغا تەقدىم قىلدى ھەم «خاس ھاجىپ» ئەمىلىگە ئېرىشتى. Yusuf completes the work in Kashgar after 18 months of intensive writing and presents it to Tavghach Ulugh Bughra Khan, receiving the office of Khass Hajib. Yusuf Has Hacib 18 aylık çalışmayla Kaşgar'da eserini tamamlayıp Tavgaç Buğra Han'a sundu ve Has Haciblik unvanını aldı.

1439
1439 CE (843 AH) · ھېرات (تېمۇرىيلار دۆلىتى)

ۋېنا (ھېرات) نۇسخىسىنىڭ كۆچۈرۈلۈشى Transcription of the Vienna (Herat) Codex Herat'ta Uygur Harfleriyle İstinsah

ھەسەن قارا ئارسلان دەمغانى ھېرات شەھىرىدە ئەسەرنى قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقىدا كۆچۈرۈپ چىقتى. بۇ نۇسخا كېيىن ئىستانبۇلغا كەلتۈرۈلگەن. Calligrapher Hasan Qara Arslan transcribes the epic into Old Uyghur vertical script in Herat under Timurid patronage. Hasan Kara Arslan Damğani, Herat'ta eseri Eski Uygur harfleriyle istinsah ederek koruma altına aldı.

1474
1474 CE (879 AH) · توكات ۋە ئىستانبۇل

ھېرات نۇسخىسىنىڭ ئوسمانلى پايتەختىگە كېلىشى Arrival of the Herat Codex in Istanbul Herat Nüshasının İstanbul'a Getirilişi

فەنارىزادە ئەلى چەلەبى تەرىپىدىن ھېرات نۇسخىسى توكاتتىن ئىستانبۇلغا كەلتۈرۈلدى ۋە ئالىملار ئارىسىدا كۆرۈلدى. Fanari-zade Qadi Ali Chelebi brings the Herat manuscript from Tokat to Istanbul, where it entered Ottoman scholastic circles. Fenarizade Ali Çelebi tarafından Tokat üzerinden İstanbul'a getirildi.

1799
1799 CE · ئىستانبۇلدىن ۋېناغا

ھاممېرنىڭ قوليازما بىلەن ياۋروپاغا يۈرۈشى Hammer-Purgstall Acquires the Codex Hammer Tarafından Viyana'ya Nakli

ئاۋستىرىيە ئەلچىسى بارون جوسېف ۋون ھاممېر ئىستانبۇلدىن ئۇيغۇرچە نۇسخىنى سېتىۋېلىپ ۋېنا ئىمپېرىيە كۇتۇپخانىسىغا تاپشۇردى. Austrian diplomat Joseph von Hammer-Purgstall purchases the Old Uyghur manuscript in Istanbul and donates it to Vienna's Imperial Library. Avusturyalı diplomat Joseph von Hammer-Purgstall İstanbul'dan aldığı nüshayı Viyana Saray Kütüphanesi'ne hediye etti.

1823
1823 CE · پارىژ ۋە لېيپزىگ

ئامېدې جاۋبېرتنىڭ دۇنياغا تۇنجى خەۋەر بېرىشى Amédée Jaubert Announces the Masterpiece Amédée Jaubert'in Eseri İlim Alemine Bildirmesi

فرانسۇز ئالىمى ژائوبېرت «Journal Asiatique» ژۇرنىلىدا ماقالە ئېلان قىلىپ، «قۇتادغۇبىلىك»نى ياۋروپاغا تۇنجى قېتىم تونۇشتۇردى. French orientalist Amédée Jaubert publishes the first scholarly report on the Vienna manuscript in the Journal Asiatique. Fransız şarkiyatçı Amédée Jaubert Journal Asiatique'te neşrettiği makaleyle eseri Batı dünyasına ilk defa tanıttı.

1890
1890–1891 CE · سانكت-پېتېربۇرگ

ۋاسىلىي رادلوفنىڭ تۇنجى تولۇق نەشرى ۋە نېمىسچە تەرجىمىسى Radloff's Landmark Facsimile & German Edition Radloff'un Tıpkıbasım ve Almanca Tercümesi

مەشھۇر تۈركولوگ ۋ. رادلوف ۋېنا نۇسخىسىنىڭ تولۇق فوتو كۆپەيتمە نۇسخىسى (Facsimile)، تېكىستى ۋە نېمىسچە تەرجىمىسىنى نەشر قىلىپ دۇنياۋى تەتقىقات ئاساسى سالدى. Vasily Radloff publishes the magnificent facsimile of the Vienna manuscript alongside transcription and full German translation. Wilhelm Radloff, Viyana nüshasının tıpkıbasımını, transkripsiyonunu ve Almanca tercümesini neşrederek çığır açtı.

1896
1896 CE · قاھىرە (مىسىر)

قاھىرە خەدىۋىيە نۇسخىسىنىڭ تېپىلىشى Discovery of the Cairo Codex Kahire Nüshasının Keşfi

د. بېرنھارد مورىتز قاھىرە خەدىۋىيە كۇتۇپخانىسىدىن ئەرەب يېزىقىلىق مىسىر نۇسخىسىنى تېپىپ چىقتى. Dr. Bernhard Moritz discovers the illuminated Arabic-script Mamluk codex in the Royal Khedivial Library in Cairo. Dr. Moritz Kahire Hidiv Kütüphanesi'nde Arap harfli ikinci büyük nüshayı buldu.

1913
1913–1914 CE · پەرغانە ۋە نەمەنگان

زەكى ۋەلىدى توغاننىڭ ئەڭ تولۇق پەرغانە نۇسخىسىنى تېپىشى Zeki Velidi Togan Discovers the Complete Fergana Codex Zeki Velidi Togan'ın Fergana Nüshasını Keşfi

ئەھمەد زەكى ۋەلىدى توغان نەمەنگاندىن 6095 بېيىتلىك ئەڭ مۇكەممەل نۇسخىنى بايقاپ دۇنياغا جاكارلىدى؛ كېيىن فىترەت ئارقىلىق تاشكەنتكە ساقلاندى. Zeki Velidi Togan discovers the supreme Fergana (Namangan) codex in Uzbekistan, preserving 6,095 couplets and the priceless prose prologue. Zeki Velidi Togan Nemengan'da 6095 beyitlik en eksiksiz nüshayı keşfetti.

1947
1942–1947 CE · ئىستانبۇل ۋە ئەنقەرە

رەشىت رەھمەتى ئاراتنىڭ 6645 بېيىتلىك بۈيۈك تەنقىدىي نەشرى Reşit Rahmeti Arat's Master 6,645-Couplet Edition Reşit Rahmeti Arat'ın 6645 Beyitlik Tenkitli Metni

پىروفېسسور رەشىت رەھمەتى ئارات ئۈچ چوڭ نۇسخىنى مىسرا-مىسرا سېلىشتۇرۇپ، بۈگۈنكى پۈتكۈل تەتقىقات ئاساسى بولغان 6645 بېيىتلىك نۇپۇزلۇق تېكىستنى چىقاردى. Professor Reşit Rahmeti Arat collates all three manuscripts line by line, synthesizing the authoritative 6,645-couplet critical edition. Prof. Dr. Reşit Rahmeti Arat üç nüshayı kelime kelime karşılaştırarak 6645 beyitlik nihai ilmi metni ve tercümesini yayımladı.

1983
1983 CE · چىكاگو ئۇنىۋېرسىتېتى (ئامېرىكا)

روبېرت دەنكوفنىڭ ئىنگلىزچە تولۇق نەشرى Robert Dankoff's Comprehensive English Translation Robert Dankoff'un İngilizce Şaheser Tercümesi

ئامېرىكىلىق تۈركولوگ روبېرت دەنكوف ئەسەرنى «Wisdom of Royal Glory» نامىدا ئىنگلىزچىگە تەرجىمە قىلىپ، خەلقئارالىق سېلىشتۇرما پەلسەپە سەھنىسىگە ئېلىپ چىقتى. American scholar Robert Dankoff translates the complete epic into English verse (Wisdom of Royal Glory: A Turko-Islamic Mirror for Princes, Univ. of Chicago Press). Amerikalı Türkolog Robert Dankoff eseri İngilizceye manzum olarak tercüme ederek dünya kütüphanelerine kazandırdı.

1984
1984 CE · قەشقەر ۋە ئۈرۈمچى

ھازىرقى زامان ئۇيغۇرچە شېئىرىي ۋە نەسرىي نادىر نەشرى Modern Uyghur Poetic & Prose Editions Modern Uygurca Manzum ve Mensur Neşirler

ئەھمەد زىيائىي، پولات تۇرسۇن، ئىمىن تۇرسۇن، سابىت روزى قاتارلىق ئۇيغۇر ئالىملىرى داستاننى زامانىۋى ئۇيغۇر تىلىدا پۈتۈن بېيىت بويىچە نەشرگە تەييارلاپ، مىليونلىغان كىتابخانلارنىڭ قەلبىدىن چوڭقۇر ئورۇن ئالدى. Uyghur scholars including Ehmet Ziyai, Polat Tursun, and Imin Tursun publish the modern Uyghur poetic recreation, creating a profound national renaissance. Uygur âlimleri eseri günümüz Uygur Türkçesine aktararak geniş halk kitleleriyle yeniden buluşturdu.

بۈگۈن
بۈگۈنكى دەۋر · bilik.biz

رەقەملىك كۇتۇپخانا ۋە دۇنياۋى ئوچۇق خەزىنىگە ئايلىنىشى The Digital Era & bilik.biz Global Knowledge Platform Dijital Çağ: bilik.biz ile Dünyaya Açılan Kapı

قەدىمكى تاشباسما، يىپەك ۋە قەغەزلەردىن بۈگۈنكى تور كۇتۇپخانىسىغىچە: 6645 بېيىت تولۇق تېكىست، ئاۋازلىق كىتاب، ئۈچ تىللىق سېلىشتۇرما، قوليازما فوتو كۆپەيتمە نۇسخىلىرى (Facsimile) بىلەن پۈتكۈل دۇنيا ئوقۇرمەنلىرىگە ھەقسىز سۇنۇلدى. From fragile parchment to the open web: every couplet, full audio recitations, three-language translations, search, and original codices made freely accessible to humankind. Tarihi parşömenlerden dijital kütüphaneye: 6645 beyit, sesli kitap, üç dilli karşılaştırma ve yazma nüshalarla tüm dünyanın hizmetinde.

«قۇتادغۇبىلىك»نى قايتا تىرىلدۈرگەن بۈيۈك ئالىملار

بۇ بۈيۈك ئەسەر دۇنيانىڭ ئوخشىمىغان قىتئەلىرىدىكى جاپاكەش، سەمىمىي ۋە پىداكار ئالىملارنىڭ ئۇزۇن يىللىق ئىزدىنىشى بەدىلىگە كۆمۈلۈپ كېتىشتىن قۇتۇلغان:

Gallery of Scholars Who Reconstructed the Epic

The enduring preservation of Qutadgu Bilig is owed to the lifelong dedication of international philologists and historians across centuries:

Eseri Günümüze Kazandıran Büyük Âlimler

Kutadgu Bilig'in gün ışığına çıkması ve eksiksiz okunabilmesi, dünyanın dört bir yanındaki fedakâr ilim insanlarının gayretleriyle mümkün olmuştur:

ۋاسىلىي رادلوف (Wilhelm Radloff)
شەرقشۇناسلىق ئاتىسى Father of Turkology Türkolojinin Öncüsü

ۋاسىلىي رادلوف (Wilhelm Radloff)

1837–1918 · گېرمانىيە / چار رۇسىيە 1837–1918 · Germany / Imperial Russia 1837–1918 · Almanya / Çarlık Rusyası

ۋېنا نۇسخىسىنى تۇنجى قېتىم تولۇق فوتو كۆپەيتمە نۇسخا (Facsimile) ۋە ترانسكرىپت شەكلىدە نەشر قىلغان. شۇنداقلا ئەسەرنىڭ تۇنجى گېرمانچە تەرجىمىسىنى نەشر قىلىپ، دۇنياۋى تۈركولوگىيە تەتقىقاتىغا ئۇل تاش قويغان.

Pioneer of Turkology who published the first complete facsimile and German translation of the Vienna manuscript (1890–1891), laying the foundations of modern research.

Viyana nüshasını ilk kez tıpkıbasım, transkripsiyon ve Almanca tercümesiyle yayımlayarak dünya Türkolojisine en büyük hizmetlerden birini yapmıştır.

ئەھمەد زەكى ۋەلىدى توغان (Zeki Velidi Togan)
پەرغانە نۇسخىسىنى بايقاغۇچى Discoverer of Fergana Codex Fergana Nüshasının Kâşifi

ئەھمەد زەكى ۋەلىدى توغان (Zeki Velidi Togan)

1890–1970 · باشقۇرتىستان / تۈركىيە 1890–1970 · Bashkortostan / Turkey 1890–1970 · Başkurt / Türkiye

1913-يىلى نەمەنگان شەھىرىدە 6095 بېيىتلىك ئەڭ مۇكەممەل پەرغانە قوليازما نۇسخىسىنى بايقاپ، ئەسەر تەتقىقاتىدىكى تۈپ بوشلۇقنى تولدۇرغان ۋە ئەسەرنىڭ نەسرىي كىرىشىنى دۇنياغا سۇنغان.

Discovered the authoritative 6,095-couplet Fergana (Namangan) manuscript in 1913, proving the existence of the critical prose introduction and archaic Karakhanid orthography.

1913'te Nemengan'da en tam nüshayı keşfederek eserin mensur mukaddimesini ve eksik yüzlerce beytini ilim alemine kazandıran büyük tarihçi.

ئابدۇراۇف فىترەت (Abdurauf Fitrat)
نۇسخىنى ساقلاپ قالغۇچى Preserver of the Codex Nüshayı Muhafaza Eden

ئابدۇراۇف فىترەت (Abdurauf Fitrat)

1886–1938 · بۇخارا / ئۆزبېكىستان 1886–1938 · Bukhara / Uzbekistan 1886–1938 · Buhara / Özbekistan

پەرغانە نۇسخىسىنى رۇسىيە ئىنقىلابى ۋە ۋەيرانچىلىق يىللىرىدا ئىزچىل قوغداپ قالغان؛ نۇسخىنىڭ مۇھىم بەتلىرىنى تەتقىق قىلىپ تاشكەنت ئىلىم خەزىنىسىگە ئۆتكۈزۈپ بەرگەن.

Courageously safeguarded the Namangan codex through the chaos of the Russian Civil War and introduced its pages to Central Asian scholarly journals.

Nemengan nüshasını Bolşevik İhtilali'nin kargaşasından kurtarıp koruyan ve Taşkent İlimler Akademisi'ne intikal ettiren Özbek münevveri.

رەشىت رەھمەتى ئارات (Reşit Rahmeti Arat)
تەنقىدىي مەتن ئاتىسى Critical Edition Architect Tenkitli Metnin Mimarı

رەشىت رەھمەتى ئارات (Reşit Rahmeti Arat)

1900–1964 · قازان / تۈركىيە 1900–1964 · Kazan / Turkey 1900–1964 · Kazan / Türkiye

ئۈچ چوڭ نۇسخا (ۋېنا، قاھىرە، نەمەنگان)نى ئىنچىكىلىك بىلەن سېلىشتۇرۇپ، بۈگۈن پۈتۈن دۇنيا ئوقۇۋاتقان 6645 بېيىتلىك بىرلىككە كەلگەن نۇپۇزلۇق تەنقىدىي تېكىستنى ھازىرلاپ چىققان.

Collated all three world codices to compile the definitive 6,645-couplet critical edition and Turkish translation (1947–1959), the universal benchmark of Qutadgu Bilig studies.

Üç büyük yazmayı satır satır karşılaştırarak bugün dünyaca kabul gören 6645 beyitlik tenkitli metni ve Türkiye Türkçesi tercümesini hazırlayan büyük âlim.

روبېرت دەنكوف (Robert Dankoff)
خەلقئارالىق تەرجىمان International Translator Uluslararası Mütercim

روبېرت دەنكوف (Robert Dankoff)

1943–ھازىرغىچە · ئامېرىكا قوشما شتاتلىرى 1943–Present · United States 1943–Günümüz · Amerika Birleşik Devletleri

چىكاگو ئۇنىۋېرسىتېتى پىروفېسسورى؛ «قۇتادغۇبىلىك»نىڭ تولۇق شېئىرىي كارتىنىسىنى ۋە چوڭقۇر ئىلمىي ئىزاھاتلىرىنى مۇكەممەل ئىنگلىزچىگە ئايلاندۇرۇپ غەرب دۇنياسىغا تارقاتقان.

Professor at the University of Chicago who produced the acclaimed complete English verse translation (Wisdom of Royal Glory, 1983) with exhaustive scholarly apparatus.

Eseri Wisdom of Royal Glory adıyla İngilizceye manzum olarak kazandıran ve Batı akademisine tanıtan Chicago Üniversitesi profesörü.

يېقىنقى زامان ئۇيغۇر ئالىملىرى
مىللىي تەتقىقات گۇرۇپپىسى National Research Collective Milli Araştırma Heyeti

يېقىنقى زامان ئۇيغۇر ئالىملىرى

20-ئەسىرنىڭ 70–80-يىللىرى · قەشقەر ۋە ئۈرۈمچى 1970s–1980s · Kashgar & Urumqi 1970'ler–1980'ler · Kaşgar ve Urumçi

ئەھمەد زىيائىي، ئابدۇشۈكۈر مۇھەممەتئىمىن، پولات تۇرسۇن، ئىمىن تۇرسۇن، تۇرغۇن ئالماس، سابىت روزى ۋە قۇربان ۋەلى قاتارلىق ئەدىبلەر ئەسەرنى ھازىرقى زامان ئۇيغۇر شېئىرىيىتى ۋە نەسرىدە كىتابخانلار بىلەن ئۇچراشتۇردى.

Distinguished Uyghur scholars—including Ehmet Ziyai, Abdushukur Memetimin, Polat Tursun, Imin Tursun, Turghun Almas, and Sabit Rozi—who meticulously translated and annotated the epic into modern Uyghur poetry and prose.

Ahmet Ziyai, Abduşükür Muhammetimin, Polat Tursun, İmin Tursun ve Turğun Almas gibi seçkin Uygur ilim insanları eseri modern Uygur Türkçesine kazandırdı.

قەدىمىي قوليازمىلاردىن بۈگۈنكى رەقەملىك دۇنياغىچە: سىز ئوقۇۋاتقان بىلىك

تەپەككۇر قىلىپ كۆرۈڭ: بۇنىڭدىن دەل 950 يىل ئىلگىرى بالاساغۇن كوچىسىدا يۈسۈپ ئىسىملىك بىر ئۆسمۈر قەلەم تۇتۇپ تەپەككۇر قىلغان؛ ئوت-يالقۇنلارنى كۆرگەن، سۈرگۈنلەرنى باشتىن كەچۈرگەن؛ ھېراتتا ئۇيغۇر كاتىپى ھەسەن قارا ئارسلان چىراق نۇرىدا قەدىمكى ھەرپلەرنى تەكشى يازغان؛ قاھىرەدە مەملۇك ئەمىرلىرى ئالتۇن بىلەن زىننەتلىگەن؛ نەمەنگاندا بىر مەرىپەتپەرۋەر ئائىلە كونا كىتاب ساندۇقىدا ئاق لاتاغا ئوراپ ساقلىغان...

بۈگۈنكى كۈندە بولسا، بۇ بۈيۈك مىراس bilik.biz سەھىپىسى ئارقىلىق بىرلا كۇنۇپكا بىلەن دۇنيانىڭ ھەرقايسى بۇلۇڭىدىكى ھەر بىر ئوقۇرمەننىڭ يانفونى ۋە كومپيۇتېرىغا يېتىپ كەلدى. سىز بۇ تور كۇتۇپخانىسىدا:

  • 6645 بېيىتنىڭ تولۇق تېكىستىنى نەزمىي، نەسرىي ۋە قەدىمكى تىلى بويىچە بىرلا ۋاقىتتا سېلىشتۇرۇپ ئوقۇيالايسىز.
  • ئۈچ چوڭ قوليازما فوتو كۆپەيتمە نۇسخىلىرى (Facsimile) نى ۋە كۆچۈرۈلۈش تەپسىلاتىنى بىۋاسىتە كۆرەلەيسىز.
  • كەسپىي دىكتورلارنىڭ ئاۋازىدا ھەر بىر بابنىڭ مەنزۇم ئاۋازىنى ئاڭلىيالايسىز.
  • تۆت سىمۋوللۇق قەھرىمان (كۈنتۇغدى، ئايتولدى، ئۆگدۈلمىش، ئودغۇرمىش) ئارقىلىق دۆلەتچىلىك ۋە ھايات پەلسەپىسىنى قايتا تەھلىل قىلالايسىز.

From Royal Parchment to the Digital Era: In Your Hands Today

Pause for a moment and reflect: exactly 950 years ago, a sage in Balasaghun took up his reed pen. The words he wrote survived the fires of Genghis Khan, journeyed through the calligraphy studios of Timurid Herat, were illuminated in gold in Mamluk Cairo, and were wrapped in protective cloth by a scholar's family in the Fergana Valley.

Today, through bilik.biz, this timeless treasure is freely accessible to every human being with a smartphone or browser:

  • All 6,645 Couplets: Parallel reading across poetic transcription, modern prose clarification, and original Karakhanid phrasing.
  • Original Manuscripts: Comparative facsimile studies of the Vienna, Cairo, and Fergana codices.
  • Professional Recitation: Complete chapter-by-chapter audio narration.
  • The Four Archetypes: Interactive exploration of Justice (Kün Toğdı), Fortune (Ay Toldı), Wisdom (Ögdülmiş), and Transcendence (Odghurmış).

Tarihi Parşömenlerden Dijital Dünyaya: Bugün Sizinle

Tam 950 yıl evvel Balasagun'da mürekkep damlayan bir kamış kalemle başlayan bu büyük yolculuk; Moğol yangınlarını aşmış, Herat hattatlarının elinde dikey Uygur harflerine bürünmüş, Kahire saraylarında tezhiblenmiş, Nemengan'da bir sandıkta asırlarca korunmuştur.

Bugün ise bilik.biz projesi sayesinde bu paha biçilmez eser bir tıkla ekranınıza gelmektedir:

  • 6645 Beytin Tamamı: Manzum metin, nesir açıklaması ve Karahanlı aslı yan yana.
  • Yazma Nüshalar: Viyana, Kahire ve Fergana nüshalarının karşılaştırmalı incelemesi.
  • Sesli Dinleme: Profesyonel seslendirme ile tüm bölümler.
  • Dört Sembolik Şahsiyet: Adalet, Baht, Akıl ve Akıbet felsefesi.
📖

بېيىتلەرنى ئوقۇشقا كىرىش Read Couplets (Chapter 1) Beyitleri Okumaya Başla

1-باب: ياراتقۇچى تەڭرى تەئالانىڭ مەدھىيىسىدىن باشلاپ نەزمىي ۋە نەسرىي ئوقۇڭ. Begin with Chapter 1: Hymn to the Creator and journey through all 85 chapters. 1. Bölümden itibaren 85 bölümün tamamını manzum ve nesir olarak keşfedin.

📜

ئۈچ قوليازما فوتو كۆپەيتمە نۇسخىسى (Facsimile) نى كۆرۈش Inspect Manuscript Codices Yazma Nüshaları İncele

ۋېنا، قاھىرە ۋە پەرغانە نۇسخىلىرىنىڭ سېلىشتۇرما بېتى ۋە تاشباسما نۇسخىلىرى. Side-by-side comparative views of the Vienna, Cairo, and Fergana manuscripts. Viyana, Kahire ve Fergana nüshalarının karşılaştırmalı sayfaları.

👑

تۆت سىمۋوللۇق پېرسوناژ The Four Archetypal Characters Dört Sembolik Şahsiyet

كۈنتۇغدى (ئادالەت)، ئايتولدى (بەخت)، ئۆگدۈلمىش (ئەقىل)، ئودغۇرمىش (قانائەت). Justice, Fortune, Intellect, and Transcendence in philosophical debate. Kün Toğdı, Ay Toldı, Ögdülmiş ve Odgurmış'ın felsefi tahlili.

🎙️

ئاۋازلىق كىتابنى ئاڭلاش Listen to the Audiobook Sesli Kitabı Dinle

«قۇتادغۇبىلىك»نىڭ پۈتۈن بابلىرىنى ئەلا سۈپەتلىك تەنھالىقتا ئاڭلاڭ. Experience the poetic mathnawi recited with resonant vocal cadence. Kutadgu Bilig'in tüm bölümlerini yüksek kaliteli seslendirme ile dinleyin.

ئاۋازلىق كىتاب
1-باب: ياراتقۇچى تەڭرى تەئالانىڭ مەدھىيىسى
100%
00:00 --:--