تىزىملىك
تىل تاللاش:
1-قىسىم 6-باب كۈنتۇغدى (پادىشاھ) ئايتولدى (ۋەزىر) ئۆگدۈلمىش (مەسلىھەتچى)

بەختنىڭ داۋامسىزلىقى، دۆلەتنىڭ تۇراقسىزلىقى

Bextning Dawamsizliqi, Döletning Turaqsizliqi

ئايتولدىنىڭ ئۇلۇغ ئارزۇ-تىلەكلىرى تازا پەرۋاز قىلىشقا باشلىغاندا، «تەل بولغاندا نېمەت، يوقار يىگۈچى» دېگەندەك بوۋاپا بەخت قېرىپ، تەن ساقلىق تۆۋەنلەپ يىقىلدى. شۇنداق، ئۆرلگەن...

بەختنىڭ داۋامسىزلىقى، دۆلەتنىڭ تۇراقسىزلىقى

ئايتولدىنىڭ ئۇلۇغ ئارزۇ-تىلەكلىرى تازا پەرۋاز قىلىشقا باشلىغاندا، «تەل بولغاندا نېمەت، يوقار يىگۈچى» دېگەندەك بوۋاپا بەخت قېرىپ، تەن ساقلىق تۆۋەنلەپ يىقىلدى. شۇنداق، ئۆرلگەن چۈشىدۇ، چۈشكەنلەر چىقىدۇ. يورۇغان ئۆچىدۇ، ماڭغانلار توختايدۇ. ھەر قانداق بىر ئىش كامالەت تەلەپ قىلىدۇ، كامالەتكە يەتكەندە چۈشۈشكە يۈز تۇتىدۇ. ئالىملار بىلىپ: «تەل بولغاندا نېمەت، ئۆمۈر تۈگەمىش» دېيىشكەندە. مانا ئايتولدىمۇ تولۇق تىلىكىگە ئېرىشكەندە ھاياتى ئاخىرلىشىپ، مال-دۇنياسىمۇ قالىدىغان بولدى. تولۇنلۇققا يەتكەن ئاي قايتىدىن كىچىكلەپ، يورۇغان ياز قەھرىلىك قىشقا ياندى. تەن مۈلۈكىدىكى يارىشماسلىق تادۇلار ئارىسىدا جىدەل-غەلىيان كۆتۈرۈلدى. تۆت تادۇنىڭ بىرى غالىب كېلىپ، ئۈچىنى باستى. شۇنىڭ بىلەن ئايتولدىنىڭ مىزاجى ئۆزگىرىپ، ئېغىزىغا تائام تېتىماس بولدى. شۇنداق قىلىپ ئېغىر كېسەل ئايتولدىنى كۆتۈرۈپ باستى. داڭلىق تېۋىپلار تومۇرىنى تۇتۇپ داۋا قىلماقچى بولۇشتى، بىرى: «قان بېسىمى يوقىرى، قان ئېلىپ تومۇرىنى ئاچايلى» دېسە، بىرى: «سۈرگە ئىچۈرۈپ قەۋزىيەتنى داۋالاش كېرەك» دېدى. يەنە بىرى جۇلاپ قوشۇپ شەربەت ياسىدى. بارلىق داۋالارنىڭ ھەممىسىنى قىلىپ باقتى، لېكىن مەنپەئەت قىلماي، كېسەل ئېغىرلىشىۋەردى. بارغانسېرى كۈچ-قۇۋۋەتتىن قېلىشقا باشلىدى.

كۈنتۇغدى ئىلىگ ئايتولدىنىڭ ئېغىر كېسەل بىلەن ئورۇن تۇتۇپ يېتىپ قالغانلىقىنى ئوقۇپ، يوقلاپ كەلدى: — ھازىر ئەھۋالىڭ قانداق، كېسەللىك نېچۈك، ئويقۇڭ ياخشىمۇ؟ — دەپ سورىدى ئىلىگ.

— ئالىيلىرى، مېنى شۇنداق بىر كېسەل تۇتتىكى، ئۇنىڭ داۋاسى يوق، — دېدى ئايتولدى، — ئېيىم تولۇن بولغان ئىدى، يەنە كىچىكلىدى، ئېسل خۇلقۇممۇ كېتەر بولدى. كۈنۈم توغقاندا سۆيۈنۈشتىن شادلاندىم، مانا ئەمدى كۈنۈم پېتىپ، تۈنۈم يورۇماس بولدى. ئاپاسىز جاھان مەندىن يۈزىنى ئۆرۈپ، تىرىكلىكنىڭ شادلىقىنى ئېلىپ قاچتى. شادلىق، ئارزۇ، نېمەتلەر ئارقامدا قېلىۋاتىدۇ، قايغۇ-ئەلەم، مۇشەققەت يېقىنلاپ كېلىۋاتىدۇ. ئەي ئۆكۈنۈدىغىنىم، ئالىيلىرىدىن ئايرىلىپ كېتىپ بارىمەن. ئەل سەردارلىرىنىڭ ئەڭ ياخشىسى، دانا ئەل بېگى ئەجەب توغرا ئېيتىپتىكەن: بەخت-دۆلەت كېلىپ يەنە كېتىپ قالمىسا نېمىدىگەن ياخشى بولاتتى. ئۆلۈم چاڭگىلى بوغىمىغان بولسا بەگلىك ئىشى ئەجەب ئوبدان ئىدى. يىگىتلىك كۈنلىرى قېرىلىققا ئالماشمايدىغان بولسا ھايات قانچە گۈزەل بولغان بولاتتى-ھە!

— ئەي كۆڭلى تۈز، ياخشى ھەمراھىم، بۇنداق گەپلەرنى قىلما. ھەممە ئادەم كېسەللىك تارتىدۇ، يەنە ساقىيىدۇ. پەقەت سەنلا ئاغرىپمىدىڭ، نېمىشقا بولمىغۇر گەپلەرنى قىلىپ، كۆڭلۈڭنى بوزىسەن. مەن يېنىمدا سەن بولغانلىقىڭ ئۈچۈن كۆڭلۈم توق يۈرۈۋاتاتتىم، بۇ سۆزلىرىڭ مېنى قايغۇغا سالدى. ئەي قابىل ئوغلان، بۇنداق دەپ كۆڭلۈمگە ئوتلۇق تۈگۈن چەكمىگىن، ئاللا شىپالىق بېرەر، — دەپ تەسەللى بەردى كۆڭلى بوزۇلغان كۈنتۇغدى ئىلىگ.

— ئەي بەخت ساھىبى، بۇ كېسەلگە ھېچكىم داۋا قىلالىمىغان، — دېدى ئايتولدى، — تۇغۇلغانلىكى نەرسە ئۆلىدۇ. نېمە ئۆرلىسە، ئاخىرى يەنە پەسكە چۈشىدۇ، چۈنكى چىقىشنىڭ

چۆشۈمكى بار. ئېگىزلىكنىڭ تۆۋىنى، خۇشاللىقنىڭ قايغۇسى بىللە. تاتلىققا ئاچچىق ھەمراھ. مەن ئالىيلىرىغا خۇيۇم ئۆزگىرىشچان، تۇراقسىز دېمىگەنمىدىم، مانا ئەمدى كېتەر بولدۇم. بۇنىڭدىن شۈبھىلىنىمىگىن، ئىشەنچسىز ئىكەن دەپ مەندىن رەنجىمىگىن، بۇ جاھانغىمۇ ئىشىنىپ كەتمە. ئاخىرى سېنىمۇ تاشلىۋېتىدۇ. جاپا قىلدى دەپ ماڭا ئەيىب قويمىغىن ئالىيلىرى، بۇ دۇنيا تېخىمۇ جاپاكار. بۇ دۇنياغا گۈل بولۇپ غاپىل ياشىغۇلۇق ئەمەس. ئەي ئالىيلىرى، مېنى تولىمۇ قەدىرلىگەن ئىدىڭ، ئەجرىڭ ئۈچۈن بېجىرمىگەن خىزمىتىم قېنى؟ ياشاش ۋە ئۆلۈش ئىختىيارىمدا ئەمەس، بۇ تەقدىردىن قۇتۇلۇش يولۇم يوق. يوق ئىدىم يارالدىم، كىچىك، گۆدەك ئوغلان ئىدىم زورايدىم، يۈزلىرىمگە ساقال چىقتى. قارا قوزغۇندەك چاچلىرىم ئاققۇدەك ئاقاردى. قەدىمىم ئوقتەك ئىدى، مانا ئەمدى يادەك ئېگىلدى. ئىلىملىك ئالىملارنىڭ: «ئادەمنىڭ بېشى ئاققۇدەك ئاقارغاندا، دىلىنىمۇ ئاققۇدەك ئاقارتقۇلۇق. تۈز تالدەك قەددى ئېگىلگەندە، كۆڭلىنىمۇ تۈزلەشگۈلۈك. قوزغۇندەك قارا چاچ-ساقاللىرى ئاقىرىشقا باشلىغاندا، مۆكۈكلۈك ئۆلۈمگە تەييارلىق كۆرۈلۈك، چۈنكى چاچنىڭ ئاقىرىشى ئۆلۈمنىڭ بېشارىتى. ھاياتنىڭ نېمە تىلىرىدىن يەپ لەززەتلەنگەنمۇ، ئەمدى ئۆلۈم سېنى يەيدۇ» دېگەن گەپلىرىنى ئاڭلىمىغانمۇ؟!

ئېلىگ ئايتولدىنىڭ بۇ گەپلىرىنى ئاڭلاپ، يەنىلا تەسەللى بېرىشكە تىرىشتى:

— ئايتولدى، سەۋر قىلغىن، كېسەل تارتقان ئادەمنىڭ گۇناھى يۇيۇلىدۇ. كېسەل تارتقان ئادەمنىڭ ھەممىسى ئۆلىدىغان بولسا، دۇنيادا تىرىك ئادەم قالمىغان بولاتتى. كۆڭلۈڭنى يېرىم قىلماي خاتىرجەم ياتقىن. ئاللا ئۆزى شىپالىق بېرىپ ياخشىلىنىپ كېتەرسەن.

كۈنتۇغدى ئېلىگ قولىنى كۆتۈرۈپ ئايتولدىغا ئاللاھدىن

64

شپالىق تىلەپ، ناھايىتى غەمكىن ھالدا ئوردىغا قايتتى. ئو ئايتولدۇنڭ ساۋابى ئۈچۈن خەزىنىدىن پۇقرالارغا نۇرغۇن مال-دۇنيا تارقاتتى. ئەپسۇس، ئۆلۈمگە ئالتۇن-كۈمۈش دالدا بولالمىغان ئىدى، كىشىلەر ئالتۇن-كۈمۈشلەرنى ئۆزى ئۈچۈن قالقان قىلغان بولاتتى. ئۆلۈمدىن بەدەل بېرىش بىلەن قوتۇلۇش مۇمكىن بولغاندا، بەگلەرنىڭ بەگلىرى ئۆلمىگەن بولاتتى.

ئايتولدۇنڭ كېسىلى تېخىمۇ ئېغىرلىشىپ ھاياتتىن ئۈمىدىنى ئۈزدى. ئو بىكار ئۆتكۈزۈۋەتكەن ھاياتىغا قاتتىق ئۆكۈندى ۋە ئۆز-ئۆزىگە: «ئەپسۇس، بىكارغا ئۆتۈپ كەتكەن ھاياتىم، غاپىللىق بىلەن يىگىتلىكىمنى، نەقسىران چاغلىرىمنى زايە قىلىۋېتىپتىمەن. بىر قاچاق ئىدىم، مانا ئەمدى ئەجەلگە تۇتۇلدۇم، بۇنىڭغا نېمە ئامالىم. بېخىللىق بىلەن مال-دۇنيا يىغىپتىمەن، مال-دۇنيامۇ قالىدىغان بولدى. ئەمدى مەن يوقلۇق ئالىمىگە كېتىمەن. تىلىم بىلەن قولۇمنى بەك ئوزاتقان ئىدىم، مانا ئۆلۈم تىنىقىمنىمۇ قىسىپلى تۇردى، قانداق قىلاي» دەپ ھەسرەت چېكەتتى.

ئايتولدۇ ئۆكۈنۈش بىلەن كۆپ ياش تۆككەن بولسىمۇ، ھېچقانداق ئۈنۈم بەرمىدى. نېمە ئامال، ئۆمۈر دېگەن ئادەمنىڭ ئارزۇسىغا باقمايدۇ، ھاياتنىڭ مەنسىمۇ شۇ يەردە. ئەگەر ھاياتلىق كىشىلەرنىڭ تىلىگىنىدەك بولىدىغان بولسا ئىنسانلار ياشىيالمايدۇ. ئادەم دېگەن ئازراق ياخشىلىق كۆرسە ئۆزىنى ئۇنتۇپ، گېپىنى ئاسماندىن چوك قىلىدۇ. ئازراق ئەزىرىلسە، كۆرەڭلەپ كېتىدۇ. ئۆلۈم تۇتقاندا بولسا پۇشايمانلار پۈكۈلىدۇ، يەپ تويغاندا بوغرا تۈگىدەك جاھانغا پاتمايدۇ. ئەگەر ئاچ قالسا بىلىپ تۇرۇپ زەھەرنى يېيىشتىن يانمايدۇ، راھەت-پاراغەتتە زېرىكىدۇ، مۇشەققەتتىن سېزىپ كېتىدۇ. سۆيۈگۈنىنى ئارزۇ قىلىدۇ-يۇ، ۋىسال تاپقاندا تېزلا ئۆنۈڭدىن سوۋۇيدۇ.

ئايتولدۇ پۇشايماندا ئۇلۇغ كىچىك تىندى. ئەجەب دۆرسۇلۇق

65

يولنى يوقىتىپ ياشاپتىمەن، نېمىشقىمۇ مال-دۇنيا توپلىغاندىمەن. يوقسۇللارغا ئۈلەشتۈرۈسەمچۇ، نېمىشقا گۇناھسىزلارغا ئازار بېرىپ كۆڭلىنى چېككەندىمەن. ئۆلۈم بار يەرگە تۇغۇلۇپتىمەن، يىغىسى بار ئىكەن، ئوقماي كۈلۈپتىمەن. ئۆلۈمنىڭ ئەلىمى ھەممىدىن يامان ئىكەن، ئۆلۈم تېگى يوق دېڭىزغا ئوخشايدىكەن، دەپ ئۆز-ئۆزىگە كاينىدى.

ئايتولدى يەنە ئىنسانلارغا شۇنداق خىتاب قىلدى: ھەي ھۇزۇر-ھالاوەتكە گۈل بولۇپ غاپىل يۈرگۈچى، ئۆلۈم تۇتقاندا ئويغىنىسەن، لېكىن ئۇ چاغدا ھېچنېمە كار قىلمايدۇ. كۆزى ئاچ كىشىنىڭ كۆزى مەڭگۈ مال-دۇنياغا تويمايدۇ. ئەجىلى تولغاندا مال-دۇنياسى ھېچنېمىگە يارىمايدۇ. ئەي كۆلۈشكە مەست بولغۇچى، يىغىشمۇ تەييارلىق قىلىپ قويغىن!

ئايتولدى شۇنداق تۆكۈنۈپ يىغلىغان بولسىمۇ، ھېچقانداق كار قىلمىدى. شۇنىڭ بىلەن ئۇ يوقسۇل، موھتاجلارغا مال-دۇنياسىنى ئۈلەشتۈردى. دوست-يار، بۇرادەرلىرىگە تېگىشلىك نەسىھەتلەرنى قىلدى. كۆككە تىكىلىپ، ئاللاھقا سېغىنىپ دۇئالار قىلدى: ھەي ئاللاھ، مېنىڭ سېنىڭدىن بۆلەك ئىگەم يوق. مەن ساڭىلا مەدەت تىلەپ ئوقۇدۇم، ئەجەل تۇتۇپ سۆزۈمنى ئۈزۈپ قويىدىغان بولدى. ھوشۇمنى يوقاتتىم، قۇتۇلۇشقا ئامالىم يوق، ئەمدى قولۇمنى سېنىڭ رەھمىتىڭگە سۇندۇم. ئۆكتەملىك قىلىپ كۆپ يامانلىقلارنى قىلدىم، رەھمىتىڭ بىلەن مېنى كەچۈرگەيسەن.

ئايتولدى گېپىنى ئۈزۈپ، بىرئاز ئويلىنىپ تۇرۇۋېدى، ئوغلى ئۆگدۈلمىش كىرىپ كەلدى. ئۆگدۈلمىشنى كۆرگەن ئايتولدىنىڭ كۆزلىرىدىن ياش سىرغىپ چۈشتى.

ئاۋازلىق كىتاب
6-باب: بەختنىڭ داۋامسىزلىقى، دۆلەتنىڭ تۇراقسىزلىقى (پەلسەپىۋى رومان)
100%
00:00 --:--