ئودغۇرمىشنىڭ كۈنتۇغدى ئىلىككە نامە يېزىپ ئەۋەتكەنلىكى
— قېرىندىشىم، ئۇنداق بولسا يەنە بىرئاز كۈتۈپ تۇر، نامە يېزىپ بېرىي، — دېدى ئودغۇرمىش. ئۇ دوۋەت-قەغەز تېپىپ كېلىپ، قەلەمنى قولىغا ئالدى-دە، كۈنتۇغدى ئىلىككە نامە يېزىشقا كىرىشتى. ئودغۇرمىش سۆزىنى ئاللانىڭ نامى بىلەن باشلاپ، ئاللاغا كۆپلەپ ھەمدۇسانا ئېيتىپ، تەڭرىنىڭ ئۇلۇغ، تەڭداشسىز مۆجىزىلىرىنى كۆرسەتكەندىن كېيىن، مەقسەت سۆزىنى مۇنداق داۋاملاشتۇردى:
«ئىلىك ئالىيلىرى، مەن دۇئايىمدا ساڭا ئامان-ئېسەنلىك تىلەپ سالام يوللىدىم. ئالىيلىرى نامە يېزىپ، يارلىق بىلەن ئۆگدۈلمىشنى قېشىمغا ئەۋەتىپسەن، مەكتۇپىڭنى ئوقۇپ كۆزۈم روشەنلىشىپ كەتتى. مەكتۇپىڭدا شۇنداق ياخشى تەلىپ ۋە نەسىھەتلەر بىلەن كۆپ ئىلتىپات كۆرسىتىپسەن، يېمەك-ئىچمەك، كىيىم-كېچەك ۋە يەنە نۇرغۇن ياخشىلىقلارنى ۋەدە قىلىپسەن. توغرا، ھايات ياشاۋاتقان ئادەملەرنىڭ ھەممىسى ئاشۇلارنى ئىزدەپ، جەبىر-جاپا چېكىپ جاھان كېزىدۇ. ھېچقانداق ئەجىر-ئەمەلسىز بۈنچە ئىززەتكە مۇشەررەپ بولسام، بۇ دۆلەت قويىشىنى قانداقمۇ قەدىرلىمەي؟!
ئالىيلىرىغا مەلۇم بولسۇنكى، مېنىڭ يەنە نۇرغۇن نۇقسانلىرىم بار، مەن يېنىڭغا بارسام زېيىنىممۇ ساڭا تەگىشىپ بارىدۇ. بىرى، مەندە ئېلىككە خىزمەتنى قىلغۇدەك ئىقتىدار
يوق. خىزمەتنى جايىدا ئارتتۇرالمىسام يۈزۈم يورۇق بولمايدۇ. يەنە بىرى، ياخشى، چىرايلىق خۇلق-مىجەزىممۇ يوق، ئۇنىڭ ئۈستىگە قائىدە-يوسۇنلاردىن خەۋىرىممۇ يوق. قائىدە-يوسۇنسىز خىزمەتچى ئىشقا يارىمايدۇ. مەن بۇ دۇنيانىڭ جاپاكار ئىكەنلىكىنى تونۇپ يەتكەچكە، ئۆز-ئۆزۈمگە ئاۋۋال جاپا قىلىشنى تاللىۋالدىم. تەكرىمگە سېغىنىپ ئۆزۈمنى خىلۋەتكە ئالدىم، دىنىم ۋە ئىمانىمنى خۇدايىم ئۆزى ساقلىسۇن. بار نەرسىلىرىم گېلىم بىلەن ئېگىنىمگە يېتەرلىك، ئۇنىڭدىن باشقىنى ئۆزۈمگە يۈك قىلىپ نېمە قىلاي. گالغا غوزۇق، ئۇچۇققا كىيىم ياراتقان تەكرىم ماڭا لازىملىق نەرسىلەرنى ئوكسۇتۇپ قويمايدۇ. مېنى ئاپىرىدە قىلىپ مۇشۇنچىلىك بولغۇچە رىزىق بەرگەن ئىگەم يەنە رىزقىمنى كەم قىلمايدۇ. ئۆزۈڭگە شۇنچە دۇنيا بېرىشتە ئايانمىغان سېخىي تەكرىم ماڭىمۇ بەرمەسمۇ؟ مەن بارلىق ياخشىلىق ۋە يامانلىق، كەمبەغەللىك ھەم بايلىقنى ئاللاغىلا تاپشۇردۇم. مەن ئاللا دەرگاھىنىڭ ئىشكىنى ئىختىيار قىلىپ، تاھەتكە تۇردۇم. بارلىق خەلق ئاخىرى بارىدىغان ئىشىك شۇ. سېنىڭ ئىشىكىڭگە بېرىپ، ھاياتىمنى سەرپ قىلغانغا تۈشلۈك نېمىگە ئېرىشەرمەن؟! ھەر ئىككىمىز خۇدانىڭ قوللىرى، بۇ جەھەتتە مەرتىۋىمىز ئوخشاش. شۇڭا قولنىڭ قولغا قوللۇق قىلىشى مۇناسىپ ئەمەس. ھەقىقىي ھىممەتلىك كىشى شۇنداق بولمىقى لازىمكى، ئۇ چىن يۈرەكتىن ئاللاغا ئىبادەت قىلسۇن. قەلبى سوزۇك، ئەقىللىق بىرى: يېسە تويىدىغان، يىمىسە ئاچ قالىدىغان ئادەمنى مەبۇدقا نېمىشقىمۇ چوقۇنارسەن، دەپ ئەجەب ياخشى ئېيتقان ئىكەن.
ئېلىگ ئالىيلىرى، ئەگەر مۆنۈ تۆت تۈرلۈك ھاجىتىمنى راۋا قىلىشقا قۇربىڭىز يەتسە، قولۇمنى كۆتۈرۈپ ساڭا تېپىناي. بىرىنچى، مەڭگۈ ئۆلمەيدىغان تىرىكلىكنى خالايمەن. ئىككىنچى، نەۋقىرانلىقىمنى ساقلاپ مەڭگۈ قېرىماسلىقنى تىلەيمەن. ئۈچىنچى، دائىم باي-پاراۋان بولۇپ، كەمبەغەللىك، مۇھتاجلىققا
221
چۈشۈپ قالماي. تۈتۈنچى، تېنىم ساق، كېسەلسىز ياشاشنى خالايىمەن. مانا بۇ تۆت تىلىكىمنى ئادا قىلساڭ جېنىمنى پىدا قىلىپ، سېنىڭ قوللۇقۇڭنى قىلاي. ئەگەر بۇلارنى بېرىشكە قۇربىڭ يەتمەيدىغان بولسا، قانداق ئارتۇقچىلىقلىرىڭ بارلىقنى ئېيتىپ باق. ئەزىزلىك ۋە خارلىق، ھاياتلىق ۋە ماماتلىقنىڭ ھەممىسى ئاللانىڭ ئەمرى بىلەن بولىدۇ. بۇ قانۇنىيەتنى ياخشى بىلىدىغان ئەقىللىق ئادەم قايىنامدۇ؟
ھەي ئېسىل بەگ، سەن مېنى ھەرگىز ئاللا ئاسرىغاندەك ئاسرىيالمايسەن. ئوچۇق گەپنى قىلسام مەن سېنى ئاسرىغىلى باردەك مەن، بىراق مېنى بىر ئاللا ئۆزىلا ئاسرايدۇ. ئۇ يەرگە بارسام سەن تويغۇچە ماڭا ئاش تەگمەيدۇ، ئاللا ئېگەم بولسا ئۆزى يېمەي مېنى قوتقۇزىدۇ. مەن قايغۇ-ئەلەم تارتسام تەسەللى بەرگۈچىگە موھتاج ئەمەسمەن، چۈنكى تىلىم تەۋرىمەستىن بۇرۇن ئېگەم رايىمغا يېتىپ بولىدۇ، مېنى دەريادىمۇ، يولغا قارىغۇچىمۇ توسۇلمايدۇ، ھېچكىم ماڭا كىبر بىلەن كۆچ كۆرسىتەلمەيدۇ. ئالىيلارنىڭ ئالدىدا گوناھ سادىر قىلىپ قويسام كەچۈرۈمگە ئېرىشەلمەيمەن، ئاللا ئېگەم ھەر قانچە گوناھ سادىر قىلساممۇ مەغپىرەت قىلىدۇ. گوناھكار بىر بەندىنىڭ تۆتۈنۈپ ئېيتقان كۆڭۈل سىرىنى ئاڭلا، ئۇ: «ھەي ھەقىقىي كۈيۈملۈك، ئابادان ئېگەم، سەندىن ئارتۇق كۆيۈمچاننى تاپالمىدىم. ھەسرەت چېكىپ ئۈمىد ئاتا قىلىسەن. يولى-چوقى يوق مەسىلىلەرنىڭ ئارقا تىرىكىسەن، كېسەللىككە شىپا، مۇڭۇمغا مۇڭداشسەن، زېرىكىشىمگە ئەرمەك. ھەي ئۇلۇغ ئېگەم، بارلىق شادلىقىم، سۆيۈنۈشۈم ۋە ئەرمىكىم سېنىڭ شەپقىتىڭ بېرىكىشتىن بولىدۇ» دېگەن. ھەي ئېلىگ، بۇ دۇنيا ئۆتكۈنچىدۇر. ئۇ ھاياتلىقنى خورتىپ تۈگەتكۈچى. نېمىشقا ئۇنىڭغا ئىشىنىپ، ئۆزۈڭنى سېغىندۇرىسەن، نېمىشقا ئۇنىڭدىن شادلىنىپ ئۆزۈڭنى ئالداۋېرىسەن؟ ئاتا- ئاناڭ، قەۋم-قېرىنداشلىرىڭ، ئاچا-سىڭىل،
ئوغۇل-قىزلىرىك قېنى، ئۇلار نەگە كەتتى؟ ھاياتتا ئۆلۈمدىن باشقىسىنى كۆرمەيسەن، ياشاشمۇ ئاخىرقى ھېسابتا ئۆلۈم ئۈچۈندۇر. شۈبھە بولمىسۇنكى، بىر كۈنى يەرلىكىڭگە كۆمۈلىسەن. ئىلىگ ئالىيلىرى، غەپلەتتە ئۇخلىماي، ئويغاقنى ئاچ، ئۆزۈڭدىن كېيىن ياخشى نام قالدۇرۇپ كەت. كېچىمىش كۈنلىرىڭنى زايە قىلغان بولساڭمۇ، ئەمدى كېلىمىش كۈنلىرىڭنى زايە قىلمىغىن. بۇ دۇنيادىن كۆچۈپ كېتىدىغان تاغنا كۈنلەر ئۈچۈن ھازىرلىق قىلىپ، ئۆتۈۋاتقان كۈنلەر ئىچىدىن قىممەتلىكنى تاپ، مېنى ئەپۇ قىل. سېنىڭ ئەھۋالىڭنى شۇنداق ئوچۇق كۆرۈپ تۇرۇپ قانداقمۇ يېنىڭغا بارىمەن؟ جاپاكار جاھاندىن كۆڭلۈمنى ئۈزۈپ، ئاپادار ئىگەمگە سېغىندىم. ئىلىگ، مېنى ئۆزۈمنىڭ ئەھۋالىمغا قويۇپ بەر. بۇ يەردە ئۆزۈڭگە دۇئاگوئى بولۇپ تۇراي. مەن ئالىيلىرىغا ياردەم قىلالمايمەن. سۆزۈمگە كىرىپ ئۆزۈڭگە ئۆزۈڭ پايدا يەتكۈزگىن. مەن كىشىلەرنى تەرىك ئەتتىم، سىنمۇ ئۇلاردىن ئۈمىد كۈتمە. كىشىلەردىن ساڭىمۇ، ماڭىمۇ پايدا يوق. مەن قالغان ئامانەت كۈنلىرىمنى ئاللانىڭ رازىلىقىغا نائىل بولۇشقا سەرپ قىلىمەن. بۇ دۇنيا دېگەن تۆۋى يوق پاتقاقلىققا ئوخشايدۇ، شۇڭا بىرى يېتەرلىك، ئارتۇقى ھاجەت ئەمەس. ھاياتىم شامالدەك ئۆتۈپ كەتتى، ئەمدى كەلگەندە ئويغىنىپ، ئۆتۈپ كەتكەن ئۆمرۈمگە ئۆكۈنمەكتىمەن. ئىگنى بىلەن گېلى پۈتۈن بىرسىنىڭ شۇنداق دېگىنى يادىمدا: «بىرى كۇپايە دېيىلگەن ئادەم بەخت-سائادەتلىكتۇر.» يەنە بىر قانائەت بىلەن بەخت تاپقان ئەر: «بۇ دۇنيادا كىيىشىمگە لايىق كىيىم، يېيىشىمگە لايىق يېمەكلىك تاپتىم. ماڭا ھاياتىمنى ساقلىغۇدەك رزقىمنى تاپسام كۇپايە. يەنە لازىم بولسا ئاللا ئۆزى بېرىدۇ» دېگەن. ئالىيلىرى، ئەگەر مەندىن نەپ ئېلىش ئۈچۈن چاقىرغان بولساڭ، مەندە ساڭا نەپ بېرىلگۈدەك ئەقىل ۋە بىلىم يوق. ئەگەر ئەل ئىشىغا پايدىلىق بولسۇن دېگەن بولساڭ، كېسىپ ئېيتايكى، مەندە ئۆنچىلىك
223
ئىقتىدار ھەم يوق. ھېچبولمىغاندا دۆلەت ئىشلىرىغا ئازراق كۈچ بېرە ر دەپ ئويلىغان بولساڭ، قېرىندىشىم ئۆگدۈلمىش سېنىڭ ئەقلىڭنى قىلىپ بېرە لە يدو. مېنى ياخشى ئادەمكەن دەپ قارىغان بولساڭ، ئاۋۋال ئۆزۈڭنى ياخشى قىلغىنىڭ تۈزۈك، مانا بۇ تالىيلارنى تېخىمۇ يورۇتىدۇ. سېنىڭ ياخشىلىق پۇتىغا ئېسىلغاندىن كۆرە ياقنى تۇتقان ياخشىراق، بۇ دۇنياغا يارالغان ھەر تۈرلۈك ئادەملەر ئەتراپىڭغا توپلىنىپتۇ. سېنىڭ ساڭا قانچىلىك پايدام تەگەر؟ پايدىسىز ئىشقا زورۇقسا مەززىسى بولمايدۇ.
تالىيلىرى، مانا ساڭا ئۆزۈمنىڭ ئۆزۈرسىنى ئېيتتىم. ماڭا ئېسىلىۋالماي، ئۆزۈمنىڭ مەيلىگە قويۇپ بەرگىن، قالغان گەپ-سۆزلەرنى قېرىندىشىم ئۆز ئاغزى بىلەن يەتكۈزىدۇ، خەير. »
ئودغۇرمىش خەتنى يېزىپ بولۇپ، تۈرۈپ باغلىغاندىن كېيىن خەتنى ئۆگدۈلمىشكە سۇنۇۋېتىپ:
— بەزى تىلەكلىرىمنى بۇنىڭغا پۈتتۈم. قالغان گەپلەرنى تىلىمدىن ئاڭلىدەك. ئېلىككە ئېيتقىن، مەندىن ئۈمىدىنى ئۈزۈپ، ئۆزۈمنىڭ مەشغۇللۇقۇمنى قىلغىلى قويسۇن. ئەلچى دېگەن سۆز ئېلىپ كېلىپ، جاۋابىنى ئېلىپ كېتىدۇ. سېنىڭ جاۋابىڭ شۇ، قورۇنماي يەتكۈزگىن. ئەلچى سۆز يەتكۈزسە ئۆلۈمگە بۇيرۇلمايدۇ. ئەل ئىچىدە مەشھۇر ئۈچ ئوردا خانى شۇنداق دېگەن: « ئەلچى سۆزنى خاتا يەتكۈزمىسە، تاپشۇرۇلغان ئامانەت گەپنى تولۇق بىلەن يەتكۈزەلىسە، ئۇنىڭغا ئەيىب قويۇلمايدۇ. » تۈرك خاقانى تېخىمۇ دۇرۇس قىلىپ: « ئەلچى راست سۆزنى ئېيتسا ھەرگىز قىينىما، تىلى بىلەن توغرا يەتكۈزەلىگەن ئەلچىگە ئۆلۈممۇ، جازامۇ يوق » دەپ ئېيتقان. شۇڭا، ئەلچى ئامانەت سۆزنى يەتكۈزسە، قانداق سۆز بولسۇن ئۇنى ماختاپ ئېنام بەرگۈلۈك، — دېدى.
— سۆزلىرىڭنى چۈشەندىم، — دېدى ئۆگدۈلمىش
جاۋابەن، — جاۋاب مەكتۈپمۇ يازدۇق، ئۇنى مەن ئەللىككە يەتكۈزۈپ بېرەي. پەرىزىمچە ئېلىك سېنى ئۆزىدىن يىراققا تاشلاپ قويمايدۇ. ئۇ مېنى سېنى ئېلىپ كېلىشكە يەنە ئەۋەتىشى مۇمكىن، قارىغاندا ئۆزۈن ئۆتمەي مەن يەنە كېلىمەن. يەنىلا سەن بارمىساڭ ئېلىگنىڭ كۆڭلى رەنجىيدۇ.
— قېرىندىشىم، مۇنداق دەپ يۈرىكىمنى يارا قىلما، — دېدى ئودغۇرمىش بىرئاز تەشۋىشلىنىپ، — ئۆزۈڭنى قىيناپ قايتا بۇ يەرگە كېلىپ يۈرمە، مېنىڭ بۇ يەردىن ھېچ يەرگە بارغۇم يوق. بىلگىنكى، ئېرىشىش مۇمكىن بولمايدىغان نەرسە ئۈچۈن جاپا چېكىش، ئۆتمەيدىغان سۆزنى قىلىش بىھۇدۇلىكتۇر. شۇڭا بىلىمدە توشقان، بېشىدىن كۆپ ئىسسىق-سوغۇقنى ئۆتكۈزگەن بىر ئالىم بۇ ھەقتە: ئىزدەپ تېپىش مۇمكىن بولمايدىغان نەرسە ئۈچۈن بىكاردىن زورۇقما، تەلەپ قىلىپ ئېرىشىش مۇمكىن بولمايدىغان نەرسە ئۈچۈن كۆچمە، يېتىش مۇمكىن بولمايدىغان يەرگە پىيادە بارما، بولمىسا كۆپ رىيازەت چېكىسەن، دېگەنىكەن.
ئودغۇرمىش يۇقىرىقى سۆزلەردىن كېيىن ئۆگدۈلمىشكە: — ماقۇل، ئەمدى قايتقىن، بۇدا ھەرگىزمۇ كەلگۈچى بولما، — دېدى قەتئىي تەلەپپۇزدا.
— بولدى، مەن قايتاي، باشقا دەيدىغان گەپمۇ قالمىدى، — دېدى ئۆگدۈلمىش ئورنىدىن تۇرۇپ.
ئودغۇرمىش ئۆگدۈلمىشنىڭ ئارقىسىدىن چىقىپ ئوزىتىپ قويدى. ئۆگدۈلمىش خېلى يەرگىچە ئېتىنى پېتىلتىپ ماڭدى. كېيىن ئاتنى مىنگىنىچە ئۆيىگە بېرىپ چۈشتى. ئۇ ئۆيىگە كىرىپ يېشلىنىپ بىرئاز ئارام ئالدى. بۇ چاغدا قۇياش يۈزىنى يوشۇرۇپ ئۆز ماكانىغا پىنھان بولدى. ئاسمان يۈزىنى قارا قامدەك قاراڭغۇلۇق بېسىپ، دۇنيا يۈزىگە كۆمۈردەك قارا رەڭ سۈركىدى. كۆزى بارلار كۆزىنى يۇمدى، ئويغاقلار ئۇيقۇغا باش قويدى. ئۆگدۈلمىش تۆشەك سالدۇرۇپ ئۇخلدى.
ئو بىر ئاز ئۇخلاپلا بېشىنى كۆتۈردى ۋە شەرقنىڭ ئوتقاشتەك قىزارغىنىنى كۆردى، يەر-زېمىننىڭ يۈزىنى ئاچقان يېڭى كېلىنچەككە يورۇغانلىقنى كۆردى. ئۆگدۈلمىش تاھارەت ئېلىپ بامداد نامىزىنى ئوقۇدى. ئەمدى قۇياش قالقىنى نۇر نەيزىسىنى كۆتۈرۈپ يۇقىرى كۆتۈرۈلۈشكە باشلىدى. جاھان يۈزى ئاق مەرمەردەك يورۇپ كەتتى. ئۆگدۈلمىش ئېتىنى مىنىپ كۈنتۇغدى ئېلىگگە كۆرۈنۈش قىلىش ئۈچۈن ئوردىغا يول ئالدى. ئۇنىڭ قايتىپ كەلگەنلىكى توغرىسىدا ئىشىك ئاغىسى كۈنتۇغدى ئېلىگگە مەلۇم قىلدى. ئېلىگ كىرىشكە ئىجازەت بەرگەندىن كېيىن، ئۆگدۈلمىش ئوردىغا كىرىپ سالام بەجا كەلتۈردى. ئېلىگ ئۇنى ئولتۇرۇشقا تەكلىپ قىلدى، ئۆگدۈلمىش كۆرسىتىلگەن ئورۇندا ئولتۇردى. ئۇنىڭ قانداق جاۋاب ئېلىپ كەلگەنلىكىنى بىلىشكە تەقەززا بولغان ئېلىگ ئالدىراپ ئودغۇرمىش توغرىسىدا سورىدى:
— قېنى ئېيتىقن، ئىشلار قانداق بولدى، قاياشنىڭ نېمىلەرنى دېدى، نېمە گەپلەر بولدى، ئۇ كېلىدىغان بولدىمۇ؟
ئۆگدۈلمىش ئورنىدىن تۇرۇپ، ئاۋۋال ئېلىگگە ئودغۇرمىشنىڭ مەكتۇپىنى سۇندى. ئېلىگ مەكتۇپنى قولىغا ئېلىپ يۆگىكىنى ئېچىپ ئوقۇشقا باشلىدى، مەكتۇپنى ئوقۇۋېتىپ بىر دەم قىزىرىپ، بىر دەم تاتىرىپ كەتتى، ئارقىدىن يەنە كۈلۈمسىرەپ قويۇپ چوڭقۇر خىيالغا پاتتى. بىر ئاز ئۆتكەندىن كېيىن نەزىرىنى ئۆگدۈلمىشكە قارىتىپ:
— قاياشنىڭ بەكمۇ يىرىك گەپلەرنى قىلىپتۇ، — دېدى ئېلىگ، — مەن ئۇنىڭغا ئېپەك-تاۋار ئەۋەتسەم، ئۇنىڭغا تىكەندىن نەقىش چېكىپتۇ. ئۇنىڭ دېگەنلىرىمۇ توغرا، توغرا گەپ شۇنداق قوپال تۇيۇلۇدۇ ئەمەسمۇ؟! ئەمدى ئېيتىپ باققىن، ساڭا ئۆز ئېغىزى بىلەن نېمىلەرنى دېدى؟
ئۆگدۈلمىش ئودغۇرمىش بىلەن بولغان سۆھبەت جەريانىدا دېيىلگەن گەپ-سۆزلەرنىڭ ھەممىسىنى قالدۇرماي سۆزلەپ
بەردى. ئاخىرىدا:
— ئالىملىرى، ئارىمىزدا شۇنچە كۆپ سۆزلەر بولۇپ ئۆتتى، ئۇمۇ ئەقىل-پاراسەتنى تولۇق ئىشقا سېلىپ، پىكىر تۇلپارىنى چاپتى. مەنمۇ پاراسەت بىلەن سۆزلەشكە تىرىشىپ، خېلى ئېگىز چوققىغا ياماشتۇم. ئۇ مېنىڭ ھەر بىر سۆزۈمگە مۇناسىپ جاۋابى بىلەن قالقان چىقاردى، گېپىدىن تۇتۇۋالغىنىمدا كۆزنى چىڭ يۇمۇۋالدى. شۇنچە كەسكىن دەۋەت قىلساممۇ كۆڭۈل بەرمىدى، گەپنى ئۆزۈپلا كېلەمدىغانلىقىنى ئېيتتى، — دەپ جاۋاب بەردى ئۆگدۈلمىش.
ئېلىك ئۆگدۈلمىش بىلەن ئودغۇرمىش ئوتتۇرىسىدا بولۇپ ئۆتكەن كەسكىن مۇنازىرە جەريانىدىكى گەپ-سۆزلەرنى ئاڭلىدى، ئودغۇرمىشنىڭ بىلىمى ۋە ئەقىل-پاراسىتىگە تېخىمۇ قايىل بولدى. ئېلىكنىڭ قەلبىگە تۇتاشقان تەقەززالىق ئوتى تېخىمۇ ئۆرلەپ، ئۇنى ئازابلىغىلى تۇردى.
شۇنداق، ئەقىلدارلار ئېيتقاندەك: كۆڭۈل باغلانغاندا ئادەم ئۆز ئەركىدىن مەھرۇم بولىدۇ. كۆڭۈل — پادىشاھ، باشقا ئەزالار ئۇنىڭ قۇلى. شاھ نەگە باشلىسا قولىنىڭ شۇ يەرگە بارماسلىققا نېمە ئامالى؟! كۆڭۈل ھاياجاندا تەلپۈنسە، كۆڭۈل تەقەززاسى قانمىغۇچە ئاراملىق تاپالمايدۇ. كۆنتۇغدى ئېلىك قەلبىدە قوزغالغان ھاياجاننى يوشۇرالمىدى ۋە ئۆگدۈلمىشكە مۇنداق ئىزھار قىلدى:
— ئۆگدۈلمىش، قېرىندىشىڭ ھەقىقەتەن تولۇق يەتكەن كىشى ئىكەن. ئۇنىڭ پاراسەت ۋە ئەقىل بىلەن سوغۇرۇلغان سۆزلىرىنى ئاڭلىمىغان، ئىلىم-كامالىتى ۋە خۇلقى-مىجەزىدىكى پەزىلەتنى ئۇقمىغان بولسام بوپتىكەن. ئۇ ئەمدى قەلبىمدىن ئورۇن ئېلىۋالدى، سەن قانداقلا بولسۇن مېنى بۇ ئارزۇيۇمغا قاندۇرغىن. مەن ئۆزۈمنىڭ ئىلكىدە ئۆز ئارزۇيۇمغا يېتەلمىسەم مۇناسىپ ئەمەس.
ـ ھەي دۇنيا بەگلىرىنىڭ ئەڭ خىللانغىنى، ئادالەتتە ئالەمىدىكى بەگلەرنىڭ پاسبانى خاقانىم، مەن ئودغۇرمىشنىڭ يېنىدىن قايتىپ كېلىش ئالدىدا، ئۇنىڭغا مەن ئېلىگ مېنى قېشىغا يەنە ئەۋەتىدۇ، سېنى ھەرگىز قويۇپ بەرمەيدۇ، ئاخىرى ئاپارماي قويمايدۇ، دېدىم. يەنە ئۇنىڭغا ئەتىلا يەنە مېنى ئەۋەتىدۇ، ياخشىسى ئۇنىڭ قەدىر-قىممىتىنى قىلىپ، بۈگۈنلا مەن بىلەن كەتسۇن دېگەن ئىدىم، لېكىن ئۇ ياق، ئاۋارە بولۇپ ھەرگىز كەلمە، مەن بارمايمەن، دەپ ماڭا سوغۇق سۇ سەپتى، ـ دېدى ئۆگدۈلمىش ئىلاجسىزلىقىنى ئىپادىلەپ.
ـ ئۇقتۇم، بويۇنتاۋلىق بىلەن بوشىشىپ كېتىشكە بولمايدۇ، بۇنداق بولۇشقا يول قويمايمەن، ـ دېدى ئېلىگ جىددىي ۋە كەسكىن تەلەپپۇزدا، ـ مەن ئەلنىڭ باشلامچىسى ۋە خاقانى بولۇپ تۇرۇپ پەرمانىم ئۆتمىسە، بىرەر ئادەمنى ياقتۇرۇپ ئۇنىڭغا ئېرىشەلمىسەم، قانداقمۇ بەگلىك ئورنىدا تۇرالايمەن، مېنى قانداقمۇ بەگ دېگىلى بولىدۇ؟! بۈيۈكلۈكنىڭ نىشانى — ئۆز مەقسەت-تىلىكىگە شۈبھىسىز ئېرىشىپ، ئۇنىڭدىن بەھرىمەن بولۇش. كۆڭۈل ئارزۇسى ۋە ئىزتىراپنىڭ ئاۋازى شۇ ئارزۇنىڭ قاندۇرۇلۇشى بولىدۇ. ھەي ئۆگدۈلمىش، ماڭا ئۇنىڭغا ئېرىشىش كېسىلى چاپلاشتى. ئەگەر ئۇ كېلىپ داۋالاشنى خالىمىسا، ئۆزۈمنىڭ بارغىنى تۈزۈك. بىر شائىر كۆڭۈل ئارزۇسى ھەققىدە مۇنداق يازغانىكەن:
ھەر قانداق كېسەلگە دورا-داۋا بار، ئۇنى ئەملىگۈچى ھېكىممۇ چىقار. كۆڭۈل ئاغرىسا گەر بىر ئارزۇ بىلەن، تىلەكى تېپىلسا، شۇ شىپا بولار.
ـ ھەي بەختىيار خان ئالىيلىرى، ئامان-ئېسەن، ئۇزۇن يىل
ياشغايسەن، - دېدى ئۆگدۈلمىش ئېلىگنىڭ سەۋەب كۆرسىتىش بىلەن ھەرگىز قانائەت قىلمايدىغانلىقىنى چۈشىنىپ، - دۇرۇس، دۇنيادا داۋاسى تېپىلمايدىغان كېسەل يوق. گەپ مۇۋاپىق داۋاسىنى ئىزدەپ تاپالاش-تاپالماسلىقتا. مەن بۇ ئىشنى ئۈچۈن ئۆزۈمنى پىدا قىلىشقا تەييار. ئالىيلىرى، سېنى بۇ ئارزۇغا گىرىپتار قىلغانمۇ مەن، ئەمدى پۇشايمان قىلساممۇ ئورنىغا كەلمەيدۇ. دانالار ئېيتقانكى: «ھەي باتۇر ئوغلان، سۆزۈڭنى ئوبدان ئۆلچەپ قىل. بۇ تىل بىھۇدە، ئورۇنسىز سۆزلەپ قويۇلمىغاندا ئىدى، تىلنىڭ خاسىيىتى كۆپ بولاتتى. تىلىم ئورۇنسىز سۆزنى چىقىرىپ قويۇپ پۇشايماندا قويدى. سۆزۈڭنى تىلىڭدىن چىقارماستا ئۇ ساڭا قۇل بولىدىكەن، تىلىڭدىن چىقىشى ھامان سېنى قۇل قىلىدىكەن. گەپ-سۆزۈڭنى ھودۇقماي ئويلاپ سۆزلە، بولمىسا پۇشايماندا قالسەن.» بۇ سۆز تولىمۇ توغرا ئېيتىلغان ئىكەن. قېرىندىشىم ئودغۇرمىش ھەقىقەتەن ئىلىمدە توشقان، پاراسەتتە كامىل ئادەم ئىدى، ئالىيلىرى چاقىرتسا كېلىشتىن شۈبھە قىلمايتتىم. شۇ ۋەجىدىن ئالدىراپ بۇ ھەقتە ئالىيلىرىغا گەپ ئېچىپ قويۇپتىمەن. سەن بىر ئارزۇ قىلساڭ، مەن مىڭ ئارزۇ قىلغانىدىم. ئۇنىڭ بىلەن بىرگە بولۇپ، قولنى قولغا تۇتۇشۇپ، دۆلەت ئىشلىرى بىلەن مەشغۇل بولساق ماڭىمۇ، ئالىيلىرىغىمۇ پايدىلىق ئىدى، شۇڭا مەن ئونى خېلى قاتتىق تۇتتۇم، بىراق، كاجلىق بىلەن كېيىپىمنى ئۆچۈردى. ئەگەر قايتا بېرىش زۆرۈر بولسا، يەنە ئۆزۈم بىر قېتىم باراي، نېمە دېيىش توغرا كېلىسە ئېيتائى. بىراق ئالىيلىرىدىن ئىلتىماسىم شۇكى، ئونى ئىشەندۈرۈش ئۈچۈن يەنە بىر پارچە مەكتۇپ يېزىپ بەرسەن.
— ئۆتكەن نۆۋەت بىر چىرايلىق سۆزلەر بىلەن مەكتۇپ يازدىم، — دېدى ئېلىگ ئۆگدۈلمىشنىڭ ئىلتىماسىغا بىنائەن، — مەكتۇپىمغا تاشتەك قاتتىق سۆزلەر بىلەن جاۋاب قايتۇرۇپتۇ. يەنە مېنىڭ مەكتۇپ يېزىشىمنىڭ ھاجىتى نېمە، ئۆزۈڭمۇ ئەڭ ياخشى
مەكتۇپ.
— ئالىبىلىرى، شۇنداق بولسىمۇ يەنە بىر پارچە مەكتۇپ يېزىپ بەرگىنىڭ تۈزۈك، — دېدى ئۆگدۈلمىش ئېلىگدىن ئۆتۈنۈپ، — ئەلچى قانچە پۇختا ھەم ماھىر بولسىمۇ، مەكتۇپ بولمىسا گەپكە ئىشەندۈرگىلى بولمايدۇ. تونۇش كىشى ئۈچۈن مەكتۇپ ياخشى گۇۋاھچى بولىدۇ، گۇۋاھچى ئالدىدا ھېلە ئىشلىتىشكە ئورۇن قالمايدۇ.
— ئەگەر زۆرۈرىيەت شۇنداق بولىدىغان بولسا، ماقۇل، مەكتۇپ يېزىپ سۆزلىرىڭگە يول ئېچىپ بىرەي، — دېدى ئېلىگ، — مەكتۈپنىمۇ يازاي، ئەمما مەكتۈپقىلا ئىشىنىپ كەتمە، تۈزۈك بەكرەك تۇرغىن. نېمە دېيىش لازىم بولسا دەپ، نېمە قىلىش زۆرۈر تېپىلسا قىلىپ، ئىلاجى بار ئۇنى يېنىمغا كېلىشكە كۆندۈر.
كۈنتۇغدى ئېلىگ مۇلازىمنى دەۋەت-قەغەزگە بۇيرۇپ، ئودغۇرمىشقا ئىككىنچى قېتىم نامە يېزىشقا تۇتۇش قىلدى.