ئۆگدۈلمىشنىڭ ئوردا خىزمەتچىلىرى بىلەن مۇناسىۋەتتە بولۇش ھەققىدە ئېيتقانلىرى
— ھەي، مېھرىبان قېرىندىشىم، — دەپ سۆزىنى بايان قىلىشقا باشلىدى ئۆگدۈلمىش، — راست، تىرىكچىلىك كىشىلەر بىلەن بولغان مۇناسىۋەت ئارقىلىق تۈگىلىدۇ. بەگلەرگە يېقىن بولۇش ئۈچۈنمۇ ئوردىدىكىلەر بىلەن ئىناق ئۆتۈش كېرەك. بەگلەر بىلەن قانچىلىك يېقىن بولساڭ ئۆزۈڭگە شۇنچىلىك ياخشى. ئۇلار بىلەن ياخشى يارېشىپ ئۆتمىسەڭ، تىرىكچىلىكىڭنىڭ لەززىتى بۇزۇلىدۇ. شۇڭا، ئۇلارنىڭ بەزىلىرىنى دوست تۇت، بەزىلىرى بىلەن بۇرادەرچىلىكنى ساقلا. ئوردىدىكىلەر بىر نەچچە تەبىقىگە بۆلۈنىدۇ. بىرى، ئۆزۈڭدىن ئۇلۇغلار. ئۇلارنىڭ سۆزىنى قىممەتلىك بىلىپ قۇلاق سال، ئۇلارمۇ ساڭا ئىللىق چىراي بىلەن باقىدۇ. دانالار ئېيتقانكى: «كىچىكلەرگە بۈيۈكلۈك ئۇلۇغلاردىن كېلىدۇ. ئۇلۇغلارغا قىلغان خىزمەت سائادەت كەلتۈرىدۇ.» يەنە بىرى سېنىڭ تەڭتۈشلىرىڭ بولۇپ، ئۇلارغا يېقىنلاشساڭ دوست، يىراقلاشساڭ دۈشمەن بولىدۇ. دوستنى كۆپ تۇت، دوستلۇقنى قەدىرلە، دۈشمەنلىشىشتىن ساقلان. دوستى كۆپ ئادەم ئەل ئارىسىدا ماختىلىدۇ. ئادەمنى چۈشەنمەسلىكتىن ئۆزۈڭگە دۈشمەن قىلۋالما، دۈشمەن شادلىق يولۇڭنى ئېتىدۇ. دۈشمەننىڭ ھەر قانچە ئاز بولسىمۇ زىيىنى كۆپ بولىدۇ. دۈشمەنلىكتىن باغرى لەختە-لەختە قانغا تولغان كىشىلەر شۇڭا: دۈشمەن بىر بولسىمۇ
زييان-زە خمتي ميگدور، ميك دوستوك بولسىمو يە نە كە مليك قيلور، دپيشكە ن. دونيادا دۈشمە ندين پايدا کورگە ن كىم بار؟! پايدا کە لدى ديگە ندىمو، سينىك ئوني بايقيغانليقيدين كپليدو. دوست توتساك تە كتوشلاردىن تۈت، ئادە م تە كتوشلري بيلە نلا ەە منە پە س بولالايدو. قولداشلىرىك ساكا قانداق ياخشي مۇئامىلە قىلغان بولسا، سەمو ئۇلارغا ئاشۇرۇپ ياخشي مۇئامىلە قىلىپ، قولداشليرينى سويوندور. ەە رگىز يامانلار بيلە ن دوستلوق ئورناتما، يامان دوست سينى يولۇكدين ئازدۇرۇدو. نامىم بولغانمىسون ديسە ك، يامانلارغا قېتىلما، سەگە ك ياشا. دونياديکي ەە ممە نە رسيلە ر ئوز جۈپي، ئوز خىلى بيلە ن بولدو، ەە تتا ەايوان، قورت-قوڭغۇزلامو ئوزينيك خيلىنى بىلىپ ياشايدو. قاراپ باقساك، ئاققۇ ەە رگيزمو ئوردەكکە قوشۇلمايدۇ، قارا قوش بيلە ن ئاق قوش بىر-بىرىدىن بە ك يىراق ياشايدو. شوني پە م ئە تتىمکي، چاتقاللىقلاردا ئۈچۈپ يۈرگە ن قاريغوجىلارغا سە پسالسام، ئولارنىك جۈپتىمو قاپقارا ئىكە ن. قۇشلارمۇ ئوز جوپتيني تېپىپ ياشىغان يەردە، بىز ئادە م توروپ ئوزىمىزگە مۇناسىپ ەەمراە تېپىپ ياشىمىساق بولامدو؟!
ئۆگدۈلمىش بىرئاز تـنـۇھـلـىـپ، يە نـە سـۆزىنـى دەۋاملاشتۇردى:
— كىشىلەر ئارىسىدىكى يېقىنلىق ژە دوستلۇق مۇنداق ئيککي خيل مؤدديئا ئۈچۈن بولىدۇ: بە زيلە ر ئاللا يولىدا دوستلوق كە سيريني باغلايدۇ. مؤنداق دوستلۇق ئارىسىدا خيانە ت بولمايدو. يە نە بە زيلە ر ئوزينيك مە نپە ئە تيني کوزلە پ دوستلوق قوليني سونىدو. بۇنداق غە رە زليك دوستلۇقنىك ئاساسي مؤستە ەکە م بولمايدۇ. شۇكا، پايدا-مە نپە ئە ت كوييدا بولغان دوستقا ئارىلاشما، ئاريلاشقان بولساك ئايرىلىپ كە ت. ئە گە ر سە ن خودا يوليدا دوست توتماقچي بولساك، دوستوكنيك ئېغىرىنى ئىگىرىماي كوتور. ئاچچيقلينپ خويلانما، دوستوكدين پايدا-مە نپە ئە ت تە مە قىلما.
ساداقەتمەن دوستلارنىڭ ئەجىرنى ئاللا ئۆزى بېرىدۇ. دوست تۇتۇپ ئۇنىڭ پايدا-زىيىنى بىلگەن كىشىلەر ئېيتىدۇكى، دوستۇڭنى سىناپ بولساڭ، پايدا-زىيان ئىچىدە سىنا. بۇ ئۆتكەلدىن ئۆتەلىسە، ئۇنىڭغا يېپىشساڭ بولىدۇ. ئەگەر ئۇنىڭ چىن ئەقىدىسىنى بىلمەك بولساڭ، قاپىقىنى تۈرۈپ، ئاچچىق گەپ بىلەن تېرىكتۈرۈپ باق. ئەگەر سېنى ھەقىقىي ياخشى كۆرىدىغان-كۆرمەيدىغانلىقىنى بىلمەكچى بولساڭ، ئۇنىڭ ئەڭ ياخشى كۆرىدىغان نەرسىسىنى سوراپ باقساڭلا مەلۇم بولىدۇ. مانا يۇقىرىقى ئىككى ئىشتا تېرىنى تۈرمىسە، ئۇنى جېنىڭدەك ئەزىز بىلسەڭ بولىدۇ. دوست تۇتۇشتا غەيۋەتچىدىن ھەزەر قىل، ئۇنىڭدىن نېرى تۇر، ئۇنداقلارنىڭ تىلىدا ئوت كۆيىدۇ، دۇنيادىكى پىتنى-پاساتلارنىڭ ھەممىسى غەيۋەتخوردىن چىقىدۇ. مەرد بولساڭ غەيۋەتخورنىڭ تىلىنى كەسكۈلۈك. قەدىر-قىممىتىمنى ساقلاي دېسەڭ، پىتنى-پاساتلارغا قوشۇلما. پىتنى-پاسات ھەر قانداق ئىشنىڭ تۈپ-يىلتىزىنى قورۇتىدۇ، ئۇ ھەم ياخشى ئىشلارنى ئىزدەن چىقىرىدۇ. پىتنى-پاسات ئېرىشكەن بەختتىن مەھرۇم قىلىدۇ، ئۆچكەن ئوتنى تۇتاشتۇرىدۇ. پىتنى-پاسات قەيەردە بولسا شۇ يەردە خارلىق بولىدۇ، پىتنى-پاسات ھەتتا دۆلەتمۇ غۇلىتىۋېتىشكە يارايدۇ. يەنە بىرى، تەمەخورغا يېقىن يولىما. تەمەخورنىڭ دۈشمەن بولۇشىدا شەكى يوق. ئۇنداق ئادەم تەمە قىلغان نەرسىسگە ئېرىشسە سېنى ئاكام، ئۇكام دەپ ئاتايدۇ، ئەگەر ئېرىشەلمىسە، ئۆمۈردە ئۇچرىشىپ باقمىغان يات كىشىدەك يۈزىنى تۈرۈپ سېنى تونۇمايدۇ. تەمەسىز، غەرەزسىز دوست ئەڭ ئىشەنچلىك دوست ھېسابلىنىدۇ، شۇنداقلارغا ئىشىنىپ خاتىرجەم ياشىساڭ بولىدۇ، ھەرگىزمۇ دوستۇڭنى دۈشمەنگە ئايلاندۇرۇۋالما، دوستۇڭنىڭ كۆڭلىنى ئاياشنى بىل. دوستۇڭ دۈشمەنگە ئايلىنىپ قالسا، يا جېنىڭغا قەست قىلىدۇ، يا ئۆمۈر بويى تېرىپ توپلىغان مال-دۇنيارىڭغا ئىگە بولىۋالىدۇ، چۈنكى ئۇ
249
سېنىڭ ئىچ-قارنىڭنى بىلىدۇ، ئۇ ھەتتا يىلىكىڭنى شوراشقا يارايدۇ. شۇڭا، ئۆزۈڭنى قانچىلىك ھىمايە قىلساڭ دوستلۇقنىمۇ شۇنچە ھىمايە قىل. دوست تۇتۇش ئاسان، قوغدىماق بەك قىيىن. دوست بولماق ئوڭاي، ياراشماق مۈشكۈل. دۈشمەن بولۇشمۇ ئوڭاي، قۇتۇلماق قىيىن.
ساڭا تۇزاق قۇرىدىغان دۈشمەنمۇ ئىككى خىل بولىدۇ. بىرى، ئاللا يولىدا دۈشمەن، بۇنداق كاپىر دۈشمەن ھەممىدىن يامان، كاپىر دۈشمەندىن ھەرگىزمۇ ۋاپا كۈتمە. ئۇ نەدە بولسا جاننى پىدا قىلىپ ئېلىشماق پەرز. يەنە بىرى، پايدا-مەنپەئەت دۈشمىنى. بۇنداقلار پەقەت پايدا-زىيان ئۈچۈنلا سەندىن ئۆچ ئېلىشقا ئۇرۇنىدۇ. ئەگەر دۈشمەننىڭ پايدا-مەنپەئەت ئۈچۈنلا ساڭا تىغ كۆتۈرگەن بولسا، پايدىنى ئۇنىڭغا تۇتۇپ بېرىپ، ئۇنىڭ بىلەن يارىشىش تەدبىرى بول. ئۇنىڭغا پايدا يەتكۈزسەڭ، ئۇنىڭ دۈشمەنلىك ئوتىنى ئۆچۈرۈپ، ئۇنىڭدىن پايدىلىنالىشىڭ مۇمكىن. ئىشقىلىپ دۈشمەن بىلەن يارىشىشقا تىرىش، شۇندىلا ئامان-ئېسەن ياشىيالايسەن، دۈشمەنلىشىشتىن ھەرگىز پايدا كۆرمەيسەن. پايدىسى يوق ئىشقا قول سوزغۇلۇق ئەمەس. خىزمىتىڭنى ياخشى قىل، دۈشمىنىڭنى كۆپەيتىۋالما. دۈشمەنلىك بولۇش مىڭ خىل دەرد-بالاغا مۇپتىلا قىلىدۇ. ئەگەر باشقىلار ساڭا دۈشمەنلىك قولىنى سۇنماق بولىدىكەن، ھوشيارلىق بىلەن تۇزاقنى ھازىر قىل. دۈشمەننى ئۈستىدىن غالىب كەلگەن بىر زەھرەك: دۈشمەنگە بىخۇتلۇق قىلما، ئۇنىڭغا يېقىنلاشما، ئۇنى ھەر ۋاقىت كۈچلۈك، ھەيۋەتلىك دەپ ھېسابلا. ئۇ تاياق كۆتۈرۈپ كەلسە، تۆمۈر قالقان بىلەن مۇداپىئەلەن. دۈشمەننى سىناپ باقاي دەپ خام خىيالدا بولما، ئۇنى بىخۇتلاشتۇرۇپ تورغا چۈشۈرگىن، دېگەن.
دوست تۇتقاندا ئادەمنىڭ سەرخىلىنى تاللاپ تۇت. دوست-بۇرادەرلىرىڭنىڭ ئىچىدىن ياۋۇز بىرى چىقىپ قالسا، سېنى تۈگىمەس پۇشايمانغا قويىدۇ. شۇڭا، دوستلۇققا مۇنداق
ئىككى خىل ئادەمنى تاللىغىنىڭ تۈزۈك: بىرى، ئەسلى زاتى ۋە تەبىئىتى ياخشى، سەخىي كىشى بولسۇن. يەنە بىرى، قەلبى ئاللاھتىن قورقىدىغان تەقۋادار ئادەم بولسۇن. ئۇلار ھەقىقىي ئادەمچىلىككە يارايدىغان كىشىلەردۇر. يامانلىق بىلەن داڭق چىقارغان ئادەمدىن نېرى قاچ، نادانغا يېقىنلاشما. نادانلىق بىر قارىدۇركى، ئاق نەرەسكە قارا تېز يۇقىدۇ. دانا ئالىملار بۇ ھەقتە: ھەي ياخشى كىشى يامانغا قېتىلما، ئۇلارغا ئارىلاشساڭ، سېنىڭ قىلىقلىرىڭمۇ شۇلارغا تارتىپ كېتىدۇ. ياۋۇزغا ئارىلاشما، بولمىسا سېنىڭ نامىڭمۇ ياۋۇز بولۇپ، ئوبرازىڭغا نۇقسان يېتىدۇ، دېگەن. يارىماس كىشىلەرگە يېقىن يولىمىغىن، سۆزۈمگە كىرمىسەڭ ئاخىرى بېرىپ يامانلىققا ياقاڭنى تۇتۇپ بېرىسەن. ياخشى دەپ نام ئالغان خېلى نۇرغۇن كىشىلەرنىڭ يامانلارغا ئارىلىشىش تۈپەيلىدىن ئىشلىرىنىڭ نابۇت بولغانلىقىنى كۆپ ئۇچراتتىم. يەنە بەزىلىرى يامان دوست تۈپەيلىدىن تۆھمەتنىڭ قۇربانى بولىدۇ. بىلسەڭ ئۆردەكنىڭ ئەسلى نامى «قارشى» دەپ ئاتىلىدۇ. چۈنكى ئۆردەكنىڭ ھەممىسى بىر-بىرىگە قارىمۇقارشى بولغانلىقى ئۈچۈن شۇنداق ئاتالغان. ئۆردەك دېگەن كۆرەلمەسلەكنىڭ بازىرى، مۇنداق بازاردا جېدەل-غەۋغا دائىم بولۇپ تۇرىدۇ. ئۆزۈڭدىن ئۈلۈغلار سېنى كەمسىتىپ كۆرەلمەيدۇ، تەڭتۈشلىرىڭمۇ ھەسەتتىن كۆزىنى يۇمىدۇ. كۈندۈزلىرىمۇ ئۇلارنىڭ كۆزىگە كېچە بولۇپ كۆرۈنىدۇ، ئۆزۈڭدىن كىچىكلەرمۇ ھەرگىز ساڭا ياخشىلىق تىلىمەيدۇ. ئۇلارنىڭ ھەسەت كۆزى ياخشىلىقىڭ ئۈچۈن كۆردۇر. مانا شۇ سەۋەبتىن ئىككى تەرەپنىڭ قارىشىشى بىر تەرەپكە چوقۇم ھالاكەت ئېلىپ كېلىدۇ.
ئەي قەلبىڭنىڭ قوياشى، توغرا يۆرۈپ، ھەرگىز ھەسەت پاتقىقىغا يېقىنلاشما، ھەسەتخورلۇق ئىچ-باغرىڭنى قۇرت-قوڭغۇزلار يېگەن كەبى بىئارام قىلىدىغان، ۋۇجۇدۇڭنى قورۇتۇپ قاقشال
251
قىلىدىغان رەزىل كېسەلدۇر. كۆرەلمەسلىكنىڭ ئاقىۋىتى شۇكى، ئۆزىنى ئۆزى ساقايماس كېسەلگە مۇپتىلا قىلىشتۇر. شۇنى ئۇنتۇمىغىنكى، خۇدا ئۆزى بەرسە، ھەسەت ئوتىمۇ ئۇنى كۆيدۈرەلمەيدۇ.
ھەر قانداق كىشى ساڭا موھتاج بولىدۇكەن، قولۇڭدىن كېلىشىچە ياخشىلىق قىل. شۈبھە قىلمىغىنكى، ياخشىلىقنىڭ مۇكاپاتى ياخشىلىقتۇر. بىراۋغا خۇشاللىق ياغسا، سەنمۇ خۇرسەن بول، قايغۇ-ئەلەمگە يولۇقسا سەنمۇ قايغۇرغىن. شۇنداق قىلساڭ باشقىلارنىڭ ياخشى كۆرۈشىگە نائىل بولىسەن، ھەممە كىشى سەن بىلەن يېقىنلىشىشقا ئىنتىلىدۇ.
ئىككى خىل كىشىلەردىن قاچ، بولمىسا جېدەلدىن قۇتۇلالمىسەن. بىرى، تۆھمەتخور بىلەن چىقىمچى. يەنە بىرى، تەمەخور بىلەن ئىككى يۈزلىمىچى. ئۆزۈڭدىن قالسا مەيخورنى دوست تارتما، مايخور ۋاپاسىز كېلىدۇ، دىلىڭنى زەدە قىلىدۇ.
ھەي جانجىگەر قېرىندىشىم، كۆڭلۈم ئارامىدا، ئىشلىرىم جايىدا بولسۇن دېسەڭ، مۇنداق ئون ئىشنى قىل، ئون ئىشتىن ھەزەر قىل. خاتىرجەم، خۇشال ھاياتقا ئېرىشەي دېسەڭ ھەسەتخورلۇقتىن پەرھىز تۇت. دۈشمەنلىرىڭنى قول قىلىمەن دېسەڭ، ئالتۇن-كۈمۈشلىرىڭنى ئايىما. ئۇزۇنراق ئۆمۈر كۆرەي دېسەڭ سېخىي بول، ئاش-تۇزۇڭنى ئايىما. باشقىلارنىڭ ياخشى كۆرۈشىگە ئېرىشمەك بولساڭ، تىلىڭ بىلەن دىلىڭنى بىردەك تۇت. قەدىرلىك بولىمەن دېسەڭ، باشقىلارنىمۇ قەدىرلەشنى بىل. تولۇق باي بولاي دېسەڭ، بارغا قانائەت قىل. باشقىلارنىڭ ماختىشىغا سازاۋەر بولاي دېسەڭ، ياخشى قىلىقلارنى قىلىپ، يۈزۈڭنى يورۇق قىل. كىشىلەرنىڭ ئەسلى تەبىئىتىنى بىلمەك بولساڭ، ئۇنىڭ ھەرىكىتىگە قارا. ھەرىكەت تىل بىلەن دىلنىڭ گۇۋاھچىسىدۇر. بۈيۈك يېقىنلىقنى ئىزدەسەڭ، تەمەخورلۇقتىن ساقلان. يۈزۈم يورۇق بولسۇن دېسەڭ، ھەق-ناھەق مەسىلىسىدە
لىللا مەيداندا تۇر. سۆزۈم بىلەن ئۆزۈمنىڭ قىممىتى بولسۇن دەپ ئويلىساڭ، ھەممە ئىشقا چات كېرىۋالما. ھەر دائىم ئابرۇيۇڭنى ساقلىماق بولساڭ، ھەر قاچان يالغان سۆزلىگۈچى بولما. سۆزۈم ئۆتكۈر بولسۇن دېسەڭ، سورالغاندا جاۋاب بەر، جاۋابىڭ ھەقىقىي بولسۇن. دۈشمەنلىك بولماي دېسەڭ، قۇرۇق سۆزدىن ساقلان، چىقىمچى بولما، ئاداۋەت ساقلىما، پىتنە-پاسات تارقاتما. سۆز دېگەن قارا بورانغا ئوخشاش تېز تارقىلىپ، كىشىلەرنىڭ كۆڭۈل يارىسىغا تېگىدۇ، بۇنىڭ بىلەن دۈشمەنلىك بولۇپ قالىسەن.
ئۆزۈڭدىن ئۇلۇغلارنىڭ سۆزىنى رەت قىلما، ئۇلارنى قەدىرلەپ ھۆرمىتىنى ساقلا. تەڭتۇشلىرىڭ بىلەن ئارىلىشىپ بېرىش-كېلىش، ئېلىم-بېرىم قىلىپ تۇرغىن. باشقىلار سېنى قەدىرلىسە، سەنمۇ ئۇنىڭ قەدىر-قىممىتىنى قىل. ئەگەر ھەقەر كۆرسە سەنمۇ ھەقەرلە، ئۇنىڭغا يېقىن بارما، شېرىن سۆز بىلەن مۇئامىلە قىلسا، سەنمۇ شېرىن سۆز بىلەن مۇئامىلە قىل. ياخشىلارغا ياخشى بول، يامانلارغا يامان. يامانلارنىڭ ئىشى يامانلىق. ياشاشنىڭ قائىدە-قانۇنىنى ئىگىلىگەن، ئەلنى قانۇن بىلەن باشقۇرۇۋاتقان بىر ئەر: سېنى «سىز» دېگەننى سەنمۇ «سىز» دېگىن، ھەتتا ئۇنىڭدىنمۇ ياخشى ئاتىغىن. ئەگەر «سەن» دېسە سەنمۇ «سەن» لىكىن، بۇ ئىشتا خۇددى تاغدىن قايتقان ئەكس سادادەك بولغىن، دېگەن. بۇنىمۇ ئېسىڭدە تۇت.
دۆلەت، ھاكىمىيەت قەيەردە ئادالەت بىلەن باش كۆتۈرسە، سەنمۇ ئۇنىڭغا باققىن ھەم يانداشقىن. دۆلەت بىلەن ئۆچەكىشسە، يارىشىپ ئۆتكىن، ئەگەر قارىشلاشساڭ يەۋاتقان ئېشىڭنى ئوغا قىلىدۇ.
سۆزۈمنىڭ ئاخىرىدا شۇنىمۇ سېنىڭ قۇلىقىڭغا قۇياي، ئادەمگە ئەسقاتىدىغان مۇنداق ئىككى ئىش بار. بىرى، كىشىلەردىن ئاش-تۇزىنى ئايىماسلىق. يەنە بىرى، شېرىن سۆز بىلەن ئىلىق چىرايدا مۇئامىلە قىلىش. باشقىلارنى ئۆزىگە مايىل قىلىدىغان
253
بونىڭدىن ئۆزەڭگە چارە تاپالمىدىم، ئەگەر باشقا چارەڭ بولسا ئىشلىتىپ كۆرسەڭ بولىدۇ.
خادىملار بىلەن بولىدىغان ئالاقە قائىدىسى مانا مۇشۇنداق بولىدۇ. ئارىلىشىشنى خالىساڭ ئامال-چارىسى يوقىرىقىلار. بۇ سۆزلەرىمنى ئېسىڭدە تۇتساڭ، باشقا ئىشلارنىڭ كارى چاغلىق.
ئودغۇرمىش ئۆگدۈلمىشتىن يۇقىرىقى بايانلارنى ئاڭلىغاندىن كېيىن، ئۇنىڭدا يەنە بىلىشكە تېگىشلىك سوئاللار توغۇلدى ۋە ئۆگدۈلمىشتىن سورىدى:
— ھەي كۆڭلى تۈز قاياشىم، سۆزلىرىڭنى تۈگەل ئىشىتتىم. كۆڭلۈمدىن يەنە مۇنداق بىر سوئال كېچىۋاتىدۇ، ئونىمۇ ماڭا تولۇقى بىلەن سۆزلەپ بەرگەن بولساڭ. مەن شەھەرگە كىرسەم ئۆردىدىكىلەر بىلەنلا ئارىلىشىپ ئۆتۈش كۇپايە قىلمايدۇ، يەنە ئاۋام بىلەن ئارىلىشىشقا توغرا كېلىدۇ. قېنى ئېيتقىنا، ئاۋام بىلەن قانداق مۇئامىلە-مۇناسىۋەتتە بولغىنىم تۈزۈك؟
— بۇ سوئالنى ناھايىتى ياخشى سورىدىڭ. دەروقە، ئاۋام خەلق بىلەن مۇئامىلە-مۇناسىۋەت قىلىشمۇ ئىنتايىن مۇھىم. ماقۇل، مەن بۇ توغرىلىقمۇ بىلگەنلىرىمنى سۆزلەپ بېرەي، — دېدى ئۆگدۈلمىش. ئەمدى ئونىڭ تەپەككۇر قۇشى ئاۋام خەلقنىڭ ئارىسىدا پەرۋاز قىلىشقا باشلىدى.