تۆگدۈلمىشنىڭ ئائىلىۋى مۇناسىۋەت قائىدە-يوسۇنلىرى ھەققىدە ئېيتقانلىرى
تۆگدۈلمىش ئائىلىۋى مۇناسىۋەتنىڭ سىرلىق دەرۋازىسىنى تىل ئاچقۇچى بىلەن ئېچىپ كىرىپ، ئۆدغۇرمىشنى بۇ كۆھقاپنى ساياھەت قىلدۇرۇشقا باشلىدى.
— ھەي قېرىندىشىم، سەن ئۆيگە بېرىپ چوقۇم ئۆيلىنىشىڭ كېرەك. خوتۇن ئېلىشتا كۆزۈڭنى يۈگۈرتۈپ، ئەڭ سەرخىلىنى تاپقىن. ئالدىنقى شەرت تېگى-زاتى پاك، ياخشى، ئوياتلىق، تەقۋادار، پاكىز بولسۇن. باشقىلارنىڭ قولى تەگمىگەن، سەندىن باشقا ئەر يۈزىنى كۆرمىگەن، ئوبدان ئائىلىنىڭ قىزىنى ئال. ئۇنداق خوتۇن سېنىلا سۆيىدۇ، باشقىلارنى بىلمەيدۇ، ناشايان ئىشلارنى قىلمايدۇ. يەنە بىرى، خوتۇنۇڭنىڭ ئائىلىۋى ئورنى سېنىڭكىدىن تۆۋەنرەك بولسۇن، ھەرگىز ئېگىز ئوقۇرغا ئېسىلما، بولمىسا خوتۇنۇڭنىڭ ئەسىرى بولۇپ قالىسەن. تۇرمۇشقا پىشقان، تەجرىبىلىك كىشىلەر شۇڭا: خوتۇننىڭ ئۆزۈڭدىن تۆۋەننى، خۇلق-مىجەزى دۇرۇسىنى ئالساڭ كۆڭلۈڭ بەخت ئىچىدە ئۆتىدۇ، دېگەن. شۇڭا، خوتۇن تاللىغاندا ھۆسن-جامالىنى قوغلاشماي، پەزىلەتلىك قىزنى ئىزدىدە. خوتۇنۇڭ ئېسىل پەزىلەتلىك بولسا سېنى روناق تاپتۇرىدۇ. مەرد بولساڭ ئۆزۈڭگە مۇناسىپ خوتۇننى، تەقۋادارنى ئال، بولمىسا خوتۇن ئالما. پەزىلىتى ياخشى، تەقۋادار بولسا ھەممە تەرەپتىن توشقان ھېسابلىنىدۇ. ھۆسن-جامال قوغلۇشۇپ خوتۇن ئېلىپ، قىزىل مەڭزىڭ
زە پىراندەك سارغىيىپ قالمىسۇن.
كىم ئۆيلەنمەكچى بولسا مۇنۇ تۆت خىل ئايالنىڭ بىرىگە قىزىقىدۇ: بەزىلىرى باي ئايالغا ئۆيلىنىشكە قىزىقىدۇ، يەنە بەزىلىرى گۆزەل خوتۇننى قوغلۇشىدۇ. بەزىلىرى ئۇلۇغلۇق نامى بىلەن ماختىنىش ئۈچۈن ئېسىل نەسەبلىك ئاياللارغا ھەۋەس قىلىدۇ. بەزىلىرى تەقۋادار، پەزىلەتلىك ئاياللار ئۈچۈن ئۆزىنى بېغىشلايدۇ. ئۆيلەنگۈچىلەرگە مېنىڭ تەۋسىيەم شۇكى، ھەي باي خوتۇنغا ھېرىسمەن ئوغۇل، ئاگاھ بولغىنكى، خوتۇننىڭ قۇلى بولۇپ قالمىغايسەن! ئۇ ئاتا-ئانىسىنىڭ بايلىقىغا تەمەننا قويۇپ، ساڭا تىلىنى ئوزارتىدۇ. ئۇنىڭ تەلىپى بەك يۇقىرى بولىدۇ، سۆرىمىكىڭ تەس. ھەي گۆزەل جامالغا ھەۋەسمەن ئوغۇل، بەك گۆزەل خوتۇننى قوغلۇشما، ئۇ سېنى كىشىلەرنىڭ مەسخىرە كۈلكىسىگە قويىمىسۇن. چىرايلىق ئايالغا ھەممە ئادەم ھەۋەس قىلىدۇ. ئۇلارنى خۇدانىڭ پەزىلىتىلا قوغداپ قالمىسا، سەن قوغداپ بولالمايسەن. ھەي ئېسىل نەسەب، ئالىي ئورۇننى ئىزدىگۈچى ئەر، ئۇلارنىڭ ئارىسىدا ئۆزۈڭنى خار قىلما، ئۇلار نەسەبىنى دەستەك قىلىپ، تىلىنى ئوزارتىدۇ، ئۇلارنىڭ نەزىرىدە قۇل ئورنىدا بولۇپ قالما. ھەي نازۇك، تەقۋادار، پەزىلەتلىك خوتۇنغا كۆڭۈل باغلىغان ئوغۇل، ئونداق خوتۇنغا ئېرىشسەڭ يۇقىرىقى تۆت نەرسىگە تولۇق ئېرىشكەن بولىسەن. ئەگەر شۇنداق خوتۇنغا ئۇچراپ قالساڭ، ھەرگىز پۇرسەتنى قولدىن بېرىپ قويما. باي بولاي دېسەڭمۇ ئونداق خوتۇن بىر بايلىق، ئۇ سېنى بېيىتىپ مەڭزىڭنى قىزىل قىلىدۇ، پەزىلىتى ياخشى بولسىلا گۆزەللىك دېگەن شۇ. ئاياللارغا نىسبەتەن ئەڭ قىممەتلىك گۆزەللىك ئەخلاق-پەزىلەتتۇر، بىلىملىك كىشىلەرلا بۇنى ھېس قىلالايدۇ. پەزىلەتلىك خوتۇنغا ئېرىشەلىسەڭ ھەممە شەرتىڭ ھازىرلىنىدۇ، بۇنداق ئايالنى ھەرگىز قولدىن چىقىرىپ قويمىغىن.
— ەە ي قە دىرلىكىم، ئۆيلە نگە ن ئىكە نسە ن، قىز-ئوغۇللۇق بولسە ن، — دېدى ئۆگدۈلمىش سۆز تېمىسىنى پە رزە نتلە رگە يۆتكە پ، — ئۇلارنىك دە رد-ەە سرىتىنى تارتماي دېسە ك، پە رزە نتلىرىڭنى ئۆز قولۇڭ بىلە ن ياخشى تە ربىيلە. ئۆيلەنسەڭ پاك ئايالنى تاپ، شۇندىلا پە رزە نتلىرىڭنىك پاك، ساغلام بولۇشىغا كاپالە تلىك قىلالايسە ن. ئۇلارغا ئە دە پ-قائىدە ۋە بىلىم ئۆگىتىپ بۇ دۇنيا، ئۇ دۇنيا ئۈچۈن دۇرۇس يول ئېچىپ بە ر. ئوغۇلۇڭ چوڭ بولسا ئۆيلە پ قوي، قىزىڭ بويىغا يە تسە ئە رگە بېرىپ غېمىنى تۈگە ت. ئوغۇلۇڭ بولسا تۈرلۈك ھۈنە ر-سە نئە ت ئۆگە ت، ھۈنە ر ئۇلارنىك ھاياتى ئۈچۈن تۈگە مە س بايلىق بولىدۇ. ئوغۇلۇڭنى بىكار تە لە ت، ياۋا قىلىپ قويما، ئونداق بالا باشباشتاق، تە نتە ك بولىدۇ. قىزىڭ بولسا ئۆينى ئۆيدە ئۆزۈن ساقلىما، بولمىسا ئاغرىماي تۆرۈپ پۇشايماندا ئۆلۈسە ن. ەە ي جېنىم قېرىندىشىم، كېسىپ ئېيتايكى، قىز بالىنىك تۇغۇلغىنىدىن تۇغۇلمىغىنى، تىرىكلىكىدىن ئۆلگىنى ئە فزە ل. تۇغۇلغان بولسا يەرنىك تېگى ياخشى، ئۆيى قە بىرىستانلىققا قوشنا بولسۇن. شۇڭا، خوتۇن خە قنى ەە رگىز سىرتقا چىقارماي ئۆيدە ساقلا، ئۇلارنىك ئىچى تېشىدەك بولمايدۇ. ئۆيۈڭگە يات ئە رلە ر يولىمىسۇن، ئۇنىكغا يات ئە رنىك كۆزى چۈشسە ەەممە ئىش بۇزۇلىدۇ. كۆز كۆرمىسە كۆڭۈل تە قە ززا قىلمايدۇ، كۆرگە ن ئىكە نسە ن كۆڭلۈك يۈگۈرىدۇ. كۆڭۈلنى تىزگىنلە ش ئۈچۈن كۆزنى تىزگىنلە ش كېرە ك. دىققە ت قىلكى، ئە ر-ئايالنى ەە مداستىخان قىلما، قوشۇپ قويدۇڭمۇ ەەممە تىرىشچانلىقىك بىكارغا كېتىدۇ. ئايالنى سىرتقى ئىشىغا بۇيرۇما، دۇرۇسلۇق يولىدىن تايىدۇ. خوتۇن كىشى دېگە ن بىر گۆشتۇركى، ئۇنى ئۆبدان ساقلاش لازىم، بولمىسا پۇراپ قالىدۇ-دە، ئىشلىتىشكە بولمايدۇ. خوتۇنۇك تە قۋادار بولسا ئۇنى
266
قەدىرلە، نېمە تەلەپ قىلسا شۇنى ھازىر قىلىپ بەر، بىراق تۈيۈگۈڭنىڭ ئىشىكىنى مەھكەم قىل، ئەر زاتى يېقىن يولىمىسۇن. سەھىدە بولسۇنكى، ئەزەلدىن ئاياللاردا ۋاپا يوق. ئۇلارنىڭ كۆزى نەگە باقسا كۆڭلى شۇ ياققا كېتىدۇ. ئايال كىشى جەبىر-ئەلەم سۈيى بىلەن ئۆستۈرۈلگەن دەرەخكە ئوخشايدۇ. ئونىڭ مېۋىسى ئاچچىقتۇركى، ھەۋەس قىلغۇلۇق ئەمەس. قاراپ باقساڭ مەنىمەن دېگەن مىڭلىغان ئەرلەر خوتۇنلار سەۋەبىدىن يولدىن ئېزىپ يىلتىزى قۇرۇدى. قانچىلىغان ئابرۇيلۇق، بۈيۈك ئوغلانلار يەنە شۇ خوتۇنلار كاساپىتىدىن يەر بىلەن يەكسان بولدى. تۈمەنلىگەن مەشھۇر مەرد پالۋانلارنى شۇ خوتۇنلار تىرىك يەرگە كۆمدى. ئۇلارنىڭ كۆڭلىگە ئاللا ئۆزى ئىنساپ بەرمىسە، بەندىنىڭ ئولارنى پاك ساقلىيالىشى ۋە تۈتۈپ بولالىشى مۈمكىن ئەمەس.
ئائىلىدە يەنە قول ئاستىڭدىكى خىزمەتچىلەرگە ياخشى مۇئامىلىدە بولۇشمۇ ئائىلىنىڭ بەختى ئۈچۈن مۇھىمدۇر. ئۇلارنىڭ قورسىقىنى ئوبدان تويدۇر، يىرتىقنى پۈتۈنلە. ئۇلارنىڭ قابىلىيىتىگە يارىشا ئىش تاپشۇر، ئۇلارغا ئارتۇق مۇشەققەت يۈكلىمە. قادىر ئاللا بونىمۇ ھېسابىنى ئالىدۇ. ئولارمو خۇدانىڭ بەندىسى، ئۇلارغا زۇلۇم قىلىپ، ئاللانىڭ غەزىپىگە دۇچار بولما. سەن مەرتىۋىلىك، ئۇلار سەندىن كىچىك بولغانىكەن، ئۇلۇغلارنىڭ كىچىكلەرگە رەھىم-شەپقەت قىلىشى بەھرەھەق. مەرتىۋىلىك بولغاندا كۆڭلۈڭنى كىچىك تۇت. كىچىك پېئىللىق ئۇلۇغلۇقنىڭ زىننىتى. ئەقىل-پاراسەتلىكلەرنىڭ مۇنۇ سۆزىگە ئەمەل قىل: سەن ئېلىڭنىڭ ئۇلۇغ بېگى بول ۋە ياكى مۆتېۋىرى بول، ئۆزۈڭنىڭ پايدىسى ئۈچۈن بولسىمۇ كۆڭۈل-تىلىڭنى كىچىك تۇت. ئۆزۈڭنى ئۇنتۇپ، ھەق يولدىن ئېزىپ، بەخت ۋە سالامەتلىك يولۇڭنى توسۇپ قويما.
بېختلىك، دۆلە تلىك بولاي دېسەڭ، ئۆي-جايىڭنى ئازادە، پاكىز تۇت. بەخت، دۆلەت ئېرىق جايدا كۆكىرىدۇ. ئاش-تۈزۈڭنى
کەڭرى قىلغىن، نامىڭ ياخشى بولۇپ بەختىڭ كۈلىدۇ. كىرىمگە يارىشا چىقىم قىل، چىقىم بولسا دەرەال كىرىم يولىنى قىل. يولۇم ئوچۇق بولسۇن دېسەڭ، ھەر قاچان ئىلىم-بىلىمدە ھوشىيار بول. ھەي مەرد يىگىت، قولۇڭ قىسقا بولۇپ قالغان چاغلاردا كىشىلەرگە زارلانما ۋە يىلىنما. دوستلىرىڭنىڭ موھتاجلىقىنى بىلىسمۇ قولۇڭغا قول بولالمايدۇ، دۈشمەنلىرىڭ ئاڭلىسا تىنماي كۈلىدۇ. دوست-بۇرادەرلىرىڭنىڭ ئالدىمۇ خارلىققا قالساڭ، كۆڭۈل ئاغرىقىدا دىلىڭ ئازار يەيدۇ. كىشىلەر ئارىسىدا ئادەمدەك ياشاشنى بىل، ياخشىلارغا ئارىلىشىپ مۇئامىلە-مۇناسىۋەتتە بول. ھەرگىز باشقىلارغا دەسمايە قوشۇپ شېرىكچىلىك يولىنى تۇتما، بولمىسا پۇشايماندا قىزىل مەڭزىڭ زەپىران بولىدۇ. ئۆي سالماقچى بولساڭ چوڭ يول بويلىرىغا، تاشقىن بولىدىغان دەريا بويلىرىغا ئۆي سالما. بەگلەر بىلەن قوشنا بولما، ساراي، قەسىرگە يېقىن تۇرما. بۇلاردىن ھەرگىز پايدا كۆرمەيسەڭ، زىيان كەلسە ھېچقانداق چارە قىلالمايسەن. ئۆي ئالماقچى ياكى ئۆي سالماقچى بولساڭ قوشنىسىغا قارا، يەر ئالماقچى بولساڭ سۈيىنى ئارا. يامانغا قوشۇلمىساڭ ساق-سالامەت بولىسەن. خوي-پەيلىڭنى دۇرۇس قىلساڭ، قاناتلىق تۇلپار دەك جەۋلان قىلىسەن. بارغا قانائەت قىلساڭ بەگدەك ياشايسەن. شۇڭا غەم-قايغۇنى ئاز قىلىپ، ئۆزۈڭنى خۇشال تۇت. ئۆلۈمنى ئۇنتۇمىساڭ سەگەک بولىسەن، ياراتقۇچىنى ئۇنتۇمىساڭ كۆزۈڭ روشەن بولىدۇ. ئېھتىيات بىلەن سۆزلىسەڭ ئەلەم كۆرمەيسەن، ھاياتىڭنى بىھۆدە ئۆتكۈزمىسەڭ پۇشايمان يېمەيسەن. ئاممىۋى سورۇنلاردا لاۋزىلىشىپ ئارتۇق پو ئاتما، ئارتۇقچە خەسىس بولۇپ نەپرەتكە يولۇقما. ئادەمچىلىكى بار كەتەر كىشىلەر شۇنداق دەيدۇكى: ياخشى ئاتاققا ئېرىشىش ئۈچۈن سېخىيلىق يېگىنى تۈرۈلۈك. ھەممە ئادەمنى ئۆزۈڭگە مايىل قىلىش ئۈچۈنمۇ سېخىيلىق بىلەن مال تارقىتىشقا توغرا كېلىدۇ. ئەگەر يۇقىرى
268
ئۆرلەپ بېشىم كۆككە يەتسۇن دېسەڭ، ھەممە ئىشلارنى ياخشى كۆزىتىپ، بىلىم ۋە پاراسەت بىلەن ئىشلە. نامىم جاھانغا يېيىلسۇن دېسەڭ مۇساپىرلارنى ياخشى كۈت. راھەت-پاراغەتتە كۆنۈم ئۆتسۇن دېيىدىكەنسەن، غەپلەتتىن بېشىڭنى كۆتۈر. ھەققە ئىبادەت قىلىش نىيىتىڭ بولسا، نەپسىڭگە ھاكىم بولۇپ، ئىشكنى مەھكەم ئەت. باشقا ياخشىلىقلارغا ئېرىشىش ئۈچۈنمۇ ھەۋەسنى تاشلاپ، نەپسىڭگە يول بەرمە. تەقۋادار كىشىلەر ئوبدان ئېيتقان: نەپس-ۋۇجۇدۇڭنىڭ تەقەززاسىغا يۆگەن سال، ئەگەر مەيلىگە قويۇۋەتسەڭ ئۆزۈڭنىڭ بېشىنى يەيدۇ. نەپسكە ئەركىلىك ساڭا قۇللۇق كەلتۈرىدۇ. نەپسكە قاتتىق بولغاندا ئۇ بوينىنى ئېگىشكە مەجبۇر بولىدۇ. ئەي شاد ئوغلان، تەقۋادارلارنىڭ يۇقىرىقى تەۋسىيەلىرىگە ئەمەل قىل.
— ئائىلىۋى مۇناسىۋەتتە دىققەت قىلىدىغان قائىدە ۋە ئوسۇللار شۇنداق بولىدۇ. بۇنىڭغا ئەمەل قىلالىساڭ غەم-ئەندىشىدىن خالى ياشىيالايسەن. بۇنىڭغا باشقىچە پىكرىڭ يوقتۇر دەيمەن، — دېدى ئۆگدۈلمىش ئۆدغۇرمىشقا قاراپ.
— دۇرۇس، سۆزلىرىڭنى توغرا تاپتىم، — دېدى ئۆدغۇرمىش، — يەنە سورىۋالىدىغان بىر ئىش بار، ئۇنىمۇ ماڭا توغرىسى بىلەن سۆزلەپ بەرگىن. كىشىلەر بىلەن بولىدىغان بېرىش-كېلىش جەريانىدا باشقىلار مېنى مېھمانغا چاقىرىدۇ، ئۇنىڭغا يارشا مەنمۇ ئۇلارنى مېھمانغا چاقىرىشىم كېرەكتۇر، بەلكىم. شۇنداق ئىكەن، قانداق يەرگە بېرىش، نەگە بارماسلىق، كىملەرنى چاقىرىش، كىملەرنى چاقىرماسلىق، ئولتۇرۇپ-قوپۇشتا نېمىلەرگە دىققەت قىلىش ھەققىدە سۆزلىسەڭ، بۇ ئىشلاردىنمۇ تېگىشلىك چۆشەنچىگە ئىگە بولسام.
— ەە ي قېرىندىشىم، مېنىك تىلىكىممۇ شو ئىدى، — دېدى ئۆكدۈلمىش جاۋابەن، — بۇ ەەقتىمۇ ساكا سۆزلەپ بېرەي.
ئۆكدۈلمىش ئۆدغۇرمىشنى قايىل قىلىدىغانلا بولسا، نېمە سورىسا جاۋاب بېرىشكە تەييار ئىدى. ئۇ ئودغۇرمىشنىك مولازىمى ئەكىرىپ قويغان سودىن ئازراق ئوتلاپ، ئۆزىنى بىرئاز ئوخشاپ، تىل خەزينىسىدىن زىياپەت داستىخىنىغا نازۇنېمەت تىزىشقا باشلىدى.