تىزىملىك
تىل تاللاش:
3-قىسىم 28-باب ئۆگدۈلمىش (مەسلىھەتچى) ئودغۇرمىش (زاھىد)

ئۆگدۈلمىشنىڭ مېھمانغا بېرىش ۋە مېھمان چاقىرىش يوسۇنلىرىنى بايان قىلغانلىقى

Ögdülmishning Méhman’gha Bérish we Méhman Chaqirish Yosunlirini Bayan Qilghanliqi

ئۆگدۈلمىش پاراسەت بىلەن تىل داستىخانى ھازىرلاپ، ئۇنىڭغا سۆز بېغىدىن مۇنداق نازۇنېمەتلەرنى تىزدى:

ئۆگدۈلمىشنىڭ مېھمانغا بېرىش ۋە مېھمان چاقىرىش يوسۇنلىرىنى بايان قىلغانلىقى

ئۆگدۈلمىش پاراسەت بىلەن تىل داستىخانى ھازىرلاپ، ئۇنىڭغا سۆز بېغىدىن مۇنداق نازۇنېمەتلەرنى تىزدى:

— ھەي قېرىندىشىم، مېھماندارچىلىقمۇ كىشىلىك مۇناسىۋەتنىڭ بىر تۈرى. مېھمانغا چاقىرىدىغان كىشىلەر ھەر خىل بولىدۇ، مېھماندارچىلىقمۇ كۆپ خىل بولىدۇ. بۇلارنىڭ بىرى، نىكاھ-توي ئۈچۈن بېرىلگەن ئاش، سۈننەت توي ۋە يېڭى تۇغۇلغان بوۋاقنى تەبرىكلەپ تارتىلغان ئاش. ئۇنىڭدىن باشقا دوست-بۇرادەرلەر، تەڭتۇش ئاغىنىلەر چاقىرغان مېھماندارچىلىق، چوڭ-كىچىك قوۋم-قېرىنداشلار تەكلىپ قىلغان زىياپەت، مەرتىۋىسى ئۆسكەنلىكى شەرىپىگە ياتلارغا تەبرىكلەش ئۈچۈن بېرىلگەن زىياپەت، ئۆلۈم-يېتىم ئىشلىرى ئۈچۈن بېرىلگەن نەزىر ئېشى قاتارلىقلار بار. بۇلارنىڭ قايسىسىغا بېرىش، قايسىسىغا بارماسلىقنى بىلىش كېرەك. يېقىن ئاداش-قولداشلار، يار-بۇرادەرلەر مېھمانغا چاقىرسا بېرىپ، ئىشلىرىغا قارىشىپ بەرگەن ياخشى. تارتىلغان نازۇنېمەتلەر ۋە تائاملار يېتەرلىك قويۇلدىمۇ كۆزىتىپ تۇرۇش لازىم. يېقىن قوشنىلار ۋە خۇدالىق دوستلىرىڭ مېھمانغا چاقىرغان بولسا، ئۇلارنىڭ كۆڭلى ئۈچۈن ئەلۋەتتە بېرىپ ئۇلارنىمۇ خۇرسەن قىلىپ، ئۆزۈڭنىمۇ خۇشال قىلغىنىڭ تۈزۈك. ئەگەر مەخسۇس ساڭا ئاتالغان زىياپەت بولسا ۋاقتىدا بېرىپ، تائاملاردىن يەپ، ئۇلارنى رازى قىل. ئۇنىڭدىن

باشقا زىياپەتلەر بولسا ئەڭ ياخشىسى بارمىغىنىڭ تۈزۈك. ئۆزۈڭگە ئانچە تونۇشلۇق بولمىغان يەرگە بارساڭ كۆڭلۈك رەنجىپ قېلىشى مۇمكىن. دىل تارتىمىغان يەرگە بېرىپ كۆڭلۈكنى رەنجىتكۈچىلىكى يوق. ئۇنداق يەردە مەستلەرنىڭ ئۇرۇش-جېجىلغا ئارىلىشىپ قېلىپ، دىلىڭ رەنجىپ، ئىشىڭ ئاش بولمايدۇ. پەقەت بىر تويۇم ئاش ئۈچۈن مۇناسىپ بولمىغان يەرگە بېرىپ، ئۆزۈڭنى ئېتىبارسىز قىلما. گال ئۈچۈن ئۆزۈڭنى بۇزۇپ، پەس ئادەم بولۇپ قالما. گال ئۈچۈن ئىنسانغا قۇل بولما. نۇرغۇن ئابرۇيلۇق ئادەملەرنىڭ نەپس ئۈچۈن يەر بولغانلىقىنى، ئەل ئىچىدە يۈكسەك ئورۇنغا ئىگە بولغان مۆتىۋەرلەرنىڭمۇ گېلىغا ئەسىر بولۇپ، تۇپراق بىلەن تەڭ بولغانلىقىنى، كۆپلىگەن بايلارنىڭ گېلىغا قۇل بولۇپ، ئاخىرى كەمبەغەللىشىپ خانىۋەيران بولغانلىقىنى كۆپ ئۇچراتتىم. ھەي نەپسى غالىب كەلگەن ئەر، گېلىڭغا تۇتقۇن بولما. بۇ قۇللۇقتىن قۇتۇلماق بەك مۈشكۈل.

مېھمانغا بارساڭ ئەدەپ بىلەن تائام يېيىشنى ئۆگەن. ئەدەپ-قائىدىنى بىلمەيدىغان ئەقىلسىز كىشىلەر ئەدەپ-قائىدىلىك كىشىلەرنى كۆرسە ھەيران قالىدۇ. داستىخاندا چوقۇم تائامغا قول ئۇزاتقاندىن كېيىن ئاندىن قول تەگكۈز. تائامنى ئوڭ قولۇڭ بىلەن ئېلىپ، بىسمىللا دەپ يېگىن، شۇندىلا تائام بەركەتلىك بولىدۇ. باشقىلارنىڭ ئالدىدىكى نازۇنېمەتلەرگە قول ئۇزاتما، ئالدىڭدا نېمە بولسا شۇنى بىلىپ يېگىن. داستىخاندا پىچاق چىقارما، سۆڭەك غاجىلىما، بەك ئاچ كۆزلۈكمۇ قىلما، تۈزۈت قىلىپمۇ ئولتۇرما. ھەر قانچە توق بولساڭمۇ، مېھمان قىلغۇچىنىڭ ئەجىر-ھۆرمىتى ئۈچۈن تارتىلغان ئاشتىن ئازدۇر-كۆپتۇر يېگىن. تائامنى يۇمشاق چايناپ يە، قىزىق ئاشنى ئاغزىڭ بىلەن پۈۋلىمە. داستىخاندىكى ئاشنى ئۆز ئالدىڭغا تارتىۋېلىپ، باشقىلارنىڭ پەيزىنى قاچۇرما.

ناۋادا يوقىرىقىلاردەك قىلمىساڭ ئۇ يوسۇنسىزلىق بولىدۇ.

يوسونسىز ئادەملەر ئەڭ پەس ئادەملەردۇر. يوسۇنلۇق كىشىلەر تور بېشى بولىدۇ. شۇڭا يوسۇنلۇق كىشىلەر : ھەممە ئىشنىڭ تەرتىپ-قائىدىسى بولىدۇ. قائىدە بويىچە ئىش قىلسا يۈزى يورۇق بولىدۇ، دەپ تولىمۇ ياخشى ئېيتقان ئىكەن. تەرتىپسىز، قىلىقسىز كىشىنىڭ ئىشلىرى يۆرۈشمەيدۇ. ئۆي ئىگىسىنى سۆيۈندۈرۈش ئۈچۈن تاماقنى تەمىلىك، لەززەتلىك بوپتۇ، دەپ ماختاپ يېگىن. باشقىلار سەن ئۈچۈن شۇنچە ئەجىر قىلىپ مېھمان قىلغاندىكىن، ئولارنى ئورۇنسىز رەنجىتىپ، ئەجرىنى زايە قىلما. ئادەمنىڭ كۆڭلى ئەينەككە ئوخشاش نازۇك بولىدۇ. قوپال سۆزلەپ ئۇنى سۇندۇرۇپ قويما، كۆڭۈل سۇنسا لەززەت كېتىدۇ، يېقىنلىق يىراقلاپ پايدا ئۆزۈلىدۇ، يېقىنلىقنى خالىساڭ كۆڭۈلنى ئايا. ئالدىمغا كەلدى دەپ تاماقنى كۆپ يېمە، لايىقىدا يە.

ئەقىللىق بىر قەدىردان ماڭا شۇنداق بىر گەپ قىلغان: «كۆپ يېگۈچىنىڭ تامىقى سىغمەيدۇ، تاماق سىغمىگەن كىشى كېسەلچان بولىدۇ.» بىلگىنكى، كېسەللىك گالدىن كىرىدۇ. يېمەكنى ئاز-ئازدىن سىڭدۈرەلەيدىغان يېگىن. كېسەل چاپلاشسا ئادەم زەئىپلىشىدۇ، داۋالانمىساڭ ئۆلۈم ئالدىرىتىدۇ. بۇ خۇسۇستا تۈركلەر ناھايىتى ياخشى ئېيتقان: كېسەللىك ئۆلۈمنىڭ بېشارەتچىسى، كېسەل بولدىمۇ ئۆلۈمگە ھەمراھ بولىدۇ. كېسەل دېگەن ئازاب-ئوقۇبەتتۇر، ئۇنىڭدا لەززەت يوق، ئونىڭ ھەم ياخشىمۇ يوق. ئۆزۈنى ئادەم چاغلايدىغان ھەر قانداق كىشى نېمىنىڭ تەبىئىتى ئىسسىق، قايسى يېمەكلىكنىڭ تەبىئىتى سوغۇق ئىكەنلىكىنى بىلىشى كېرەك. نېمە مىجەزىگە ياقسا شۇنى يېگۈلۈك، مىجەزىگە ياقمىغاننى ھەرگىز ئاغزىغا ئالمىغۇلۇق. ئىسسىقىڭ ئاشقان بولسا دەرھال سوغۇقلۇق قىل، سوغۇقۇڭ ئاشسا ئىسسىقلىق بىلەن تەڭشە. ياش مەزگىلىڭدە باھار پەسلى كەلسە سوغۇقلۇق قىلىپ، قېنىڭنى راۋان قىل. يېشىڭ قىرىقتىن ئاشقاندا كۈز پەسلىگە توغرا كەلسەڭ، ئىسسىقلىق بىلەن

273

مىزاجىڭنى تەڭشە. يېشىڭ ئاتمىشقا يەتكەندە سوغۇقلۇقنى ھەمراھ قىلىۋال، بولۇپمۇ قىش مەۋسۈمىدە شۇنداق قىل. مىزاجىڭ قۇرغاقلىشىپ، سوغۇقلۇق غالىب كەلگەن بولسا ئىسسىق، ھۆل نەرسىلەرنى ھازىرلا، بۇ ئىككىسى ئۇنىڭغا توسۇق بولىدۇ. سوغۇقلۇق ئېشىپ سالامەتلىكىڭگە بېسىم قىلسا، ئۇنى ئىسسىق، قۇرۇق نەرسىلەر بىلەن ياندۇرۇپ باس. مىزاجىڭ مۆتىدىل بولسا ئىسسىق، سوغۇقنى ئارىلاشتۇرۇپ تەڭشەپ ئوزۇقلان. مىزاجىڭنى ھەر دائىم ئاشۇنداق كۆزىتىپ تۇرساڭ تېنىڭ سالامەت، تۇرمۇشۇڭ باياشات ئۆتىدۇ. تېببىيلار ئېيتقان مۇنۇ سۆزنى ئاڭلاپ قوي: «مەن ئادەمنىڭ مىزاجىنى چۈشەندۈرۈپ قويايكى، ئۇ ئاق، قارا، قىزىل، سېرىق بولىدۇ. بۇلار بىر-بىرىگە دۈشمەنكى، ئۇلار ئۆزئارا يېقىنلاشقاندا ئاندىن پەرق ئەتكىلى بولىدۇ.» ئەقىللىق ئادەم مىزاجىغا نېمە ماس كەلسە شۇنى ئوزۇق قىلىپ، مىزاجىنى مۆتىدىل ساقلىيالايدۇ. ئادەمنىڭ ھايۋاندىن پەرقىمۇ مىزاجىغا بېقىپ ئوزۇقلىنىشتا. ئادەم قىرىق ياشقا كىرگىچە ئۆزىنىڭ مىزاجىنىڭ قانداقلىقىنى بىلمىسە، گەرچە ئۇ سۆزلىيەلىسىمۇ ھايۋاندۇر. نۇرغۇن تەجرىبە-ساۋاقلارنى بېشىدىن ئۆتكۈزۈپمۇ بۇ ھەقتە ھېچقانداق بىلىمگە ئىگە بولمىسا، ئۇنى ئۆز ئورنىدا تۇرغان ھايۋان دېمەي نېمە دېگۈلۈك؟! ئۇ ھەقىقىي ئادەم بولىدىغان بولسا، شۇنچە زامانلارنى بېشىدىن كۆچۈرۈپ، ئۆزىنىڭ مىزاجىغا ئۆزى ھېكىم بولالامامدۇ؟ مۆتىۋەر تېببىيلارنىڭ ئاگاھلاندۇرۇشى شۇكى، ئادەم تامىقىنى ئاز يېسە ئاندىن ساغلام كۆلەلەيدۇ. ھەي بەگزادە، كېسەلسىز، ئېسەن ياشىماق بولساڭ «ئاز يە» دېگەن دورىنى يېگىن. خاتىرجەملىكتە ئۆزۈڭ ھۇزۇر سۈرەي دەيدىكەنسەن تىلىڭنى يۇت. كۆپ يېگەن ئادەم كېسەلچان، چىرايى سېرىق، ماغدۇرسىز ۋە قەدىرسىز بولىدۇ. مىزاجىنى ياخشى ئىگىلىگەن دانا تېببىيلار شۇڭا: ئادەمگە كېسەللىك ئېغىزدىن كىرىدۇ، كېسەللىك كىشىنى بۇرۇن قېرىتىدۇ. كېسەل قىزىل مەڭزىڭنى زەپىران

274

قىلىشتىن بۇرۇن گېلىڭنى يىغىپ، سالامەت ياشا، دېگەن.

* * *

— ئەمدى مېھمان چاقىرىش قائىدىلىرى توغرىسىدىكى سۆزۈمگە قۇلاق سالغىن، — دېدى ئۆگدۈلمىش مېھمانغا بېرىش يوسۇنلىرىنى سۆزلەپ بولۇپ، — سەن باشقىلارنى مېھمانغا چاقىرمەن دېسەڭ ئالدى بىلەن پۇختا تەييارلىق قىلىپ، ئاندىن مېھمان چاقىرغىن. قاچا-قۇمۇچ، ئۆيۋاقنى، داستىخانلىرىڭنى ئېرىغ قىل. نازۇنېمەتلىرىڭنى مېھمانلىرىڭ زوق بىلەن يېگۈدەك پاكىز ۋە خىل قىلغىن. مېھمان چاقىرمىساڭ، قۇسۇرۇڭ چاقىرمىغانلىق ئەيىبى بىلەن كۆپىيىلسىدۇ. ئەگەر مېھمان چاقىرىپ كۆڭۈلدىكىدەك كۈتەلمىساڭ، كىشىلەر بۇ قۇسۇرۇڭنى مېڭ قىلىدۇ. مېھمان چاقىرساڭ ئىمكانقەدەر يېمەكلىرىڭ مول بولسۇن.

چاقىرغان ۋاقىتتا دوست-بۇرادەرلىرىڭ، تۇغقان ياكى ياتلار بولسۇن، ئۇلارنىڭ سەندىكى ھەققىگە قاراپ بىردەك تەكلىپ قىل. كېلىدىغانلىرى كېلىدۇ، كېلەلمەيدىغانلىرى سەندىن رەنجىمەيدۇ. گال رەنجىش يامان، بۇنداق ئاغرىق قىيامەتكىچە تۈگىمەيدۇ. ئاش-تائاملىرىڭ مېھمانلىرىڭنىڭ ھەممىسىگە تولۇق يېتىشكە دىققەت قىل، كىچىكىپ كەلگەنلەر بولسا، ئۇلارغىمۇ ئايرىم تاماق تارتىنى. مېھمانلار تاماق يەۋاتقاندا سەن ئۇلارغا چاي قويۇپ تۇر، ئىچىپ بولسا يەنە لىقلاپ قوي. يېمەك بار يەردە ئىچىملىك بولىدۇ، يېمەك بىلەن ئىچىمەكنى تەڭشەپ تۇرۇش لازىم. يېمەك بار يەردە ئىچىملىك ھازىر بولۇپ تۇرمىسا، ئۇ تاماق يېگۈچىلەر ئۈچۈن ئوغا بولىدۇ. شۇڭا، مېھمانلىرىڭ شەربەت خالىسا شەربەت ھازىرلا، كۆڭلى مەيزاپ تارتسا ئۇنى تەييار قىل. جۆلەپ ئىچىشنى خالىسۇن ياكى زوقى مېۋە سۈيىدە بولسۇن، كۆڭلى تارتىنى

قويۇپ بېرىپ ئۇلارنى رازى قىل. بۇنىڭدىن باشقا ئۇلارنىڭ تاۋى نېمىنى خالىسا شۇنىڭغا تەييار تۇرغۇلۇق. ئاش تارتغاندا چوڭلارغا تارتىلىپ بولغاندىن كېيىن، ئاندىن كىچىكلەرگە قويۇش كېرەك. ئۇلۇغلارغا بولسۇن، كىچىكلەرگە بولسۇن تاماقنى تولۇق يەتكۈزۈپ تارت. چالا قىلىپ ئاچ قايتىپ، سېنى تىللىمىسۇن. غىزالار تارتىلىپ بولغاندىن كېيىن ھۆل، قۇرۇق يېمىشلەردىن ئۆز شىمشىكىلىرىدىن قوي. ئەگەر جامىڭ يەتسە قەدەم ھەققى ئۈچۈن مۇۋاپىق رەخت يىرتىپ، سۆز-چۆچەكتىن ساقلان. زىياپەتنى ئەنە شۇنداق ئاياغلاشتۇر، قايتىدىغانلار بولسا يولىنى توسماي ئوزىتىپ قوي.

مېھمانغا بارىدىغان ۋە مېھمانغا چاقىرىدىغان ئادەملەر مۇنداق تۆت خىل بولىدۇ، بۇنى بىلىپ قوي. بىر خىلى، ئۆزىلا يەپ-ئىچىپ مېھمان چاقىرمايدۇ، باشقىلار چاقىرسا بارىدۇ. نېمە تارتسا ئويالماي يەپ-ئىچىدۇ. ئىككىنچى خىلى، چاقىرغان يەرگە بېرىپ مېھمان بولىدۇ ھەم ئۆزىمۇ جاۋابەن مېھمان چاقىرىدۇ. ئۈچىنچى خىلى، چاقىرغان يەرگىمۇ بارمايدۇ، ئۆزىمۇ ئۆيىگە مېھمان تەكلىپ قىلمايدۇ. بۇنداق ئادەمنى تىرىك ھېسابلما ھەم ئۇنىڭغا قوشۇلۇپ تىرىكچىلىك قىلما. تۆتىنچى خىل كىشىلەر شۇكى، تەكلىپ قىلىنغان يەرگە بېرىشنى خالىمايدۇ، ئۆزى بولسا مېھمانلارنى چاقىرىپ، مال سويۇپ ئوبدان كۈتىدۇ. يۇقىرىقىلاردىن ئەڭ ئېسىلى مانا شۇ. مۇنداق ئادەت ھەتتا دانالارنىڭمۇ ماختىشىغا سازاۋەردۇر. شۇڭا زورۇر يەرگە بارغىن، گال ئۈچۈن زورۇرىيەتسىز جايغا بېرىپ ئۆزۈڭنى خار قىلما.

كۆردۈڭكى، مېھمانغا بار ياكى مېھمانغا چاقىر مېھماندارچىلىقنىڭ قائىدە-يوسۇنلىرى شۇنداق بولىدۇ، شۇنىڭ ئۆزى كۇپايە. ئەگەر كىشىلەر بىلەن ئارىلىشىشنى خالىساڭ، كىشىلەر بىلەن بېرىش-كېلىش قىلىش ئىشلىرى ئاشۇنداق يوسۇن بويىچە بولىدۇ، قالغىنىنى ئۆزۈڭ چۈشىنىۋال.

276


ئۆگدۈلمىش ئودغۇرمىشنىڭ تەلەپىگە ئاساسەن، كىشىلىك تۇرمۇشتا دۇچ كېلىدىغان ئادەمچىلىك مۇناسىۋەت قائىدىلىرىنى چوڭىدىن تارتىپ كىچىكىگىچە ناھايىتى ئەتراپلىق، قايىل قىلارلىق دەرىجىدە بايان قىلىپ بەردى. ئودغۇرمىش يۇقىرىقى بايانلارنى ئاڭلاپ بولۇپ، دەرھاللا يەنە ئەسلى مەيدانىغا قايتتى-دە، ئۆز دېپىنى مۇنداق چېلىشقا باشلىدى.

ئاۋازلىق كىتاب
28-باب: ئۆگدۈلمىشنىڭ مېھمانغا بېرىش ۋە مېھمان چاقىرىش يوسۇنلىرىنى بايان قىلغانلىقى (پەلسەپىۋى رومان)
100%
00:00 --:--