ئودغۇرمىشنىڭ دۇنيانى تەرىك ئېتىپ، بارغا قانائەت قىلىش ھەققىدىكى بايانلىرى
ئودغۇرمىش ئۆگدۈلمىشنىڭ بايانلىرىنى ئاڭلىغاندىن كېيىن، يەنىلا ئۆز خاھىشى بويىچە دۇنيا ئىشلىرى توغرىسىدا تىلىدىن مۇنداق تەشبىھ تارتتى:
— سۆزلىرىڭنى ئاڭلىدىم، ئەمدى مېنىڭ سۆزلىرىمنى ئاڭلاپ قويغىن، — دېدى ئودغۇرمىش، — توغرا، سەن ئېيتقان يۇقىرىقى قائىدىلەرنى كىم ئۆگەنسە، بۇ دۇنيالىقتا ئارزۇسىغا يېتىدۇ، لېكىن ياشاشتىكى مەقسەت پەقەت يەپ-ئىچىش ئۈچۈنلىمۇ؟ ھەي دانا ئالىم، ئالدى بىلەن بۇ ھەقتە ئويلاش كېرەك. ئادەم شۇنچە قىسقا ئۆمرى ئۈچۈن زور جەبىر-مۇشەققەت چېكىپ مال-دۇنيا توپلاشنىڭ نېمە ھاجىتى؟ بۇ دۇنيانىڭ بايلىقى ئۈچۈن پالاقتىسا، تائەت-ئىبادەتمۇ قالىدۇ. سەن كەلگەندىن بۇيان مانا مېنىڭمۇ ئىبادىتىم قېلىپ قالدى. بىر كىشى بىلەن شۇنچىلىك ئارىلىشىش ئارقىلىق شۇنچە كۆپ مەھرۇملۇققا يولۇققان تۇرسام، يەنە مېنى نېمىگە زورلايسەن؟! شەھەرگە كىرسەم بارلىق ئىشلىرىم كىشىلەر ئارقىلىق بولىدىكەن. ئۇ چاغدا ماڭا بىر تەرەپتىن تائەتنىڭ ئىشىكى يېپىلىدۇ، قانداق قىلىپ تائەتنى ئادا قىلالايمەن؟! بالىلىق دەۋرىم ئۆتۈپ كەتتى، ئەمدى ياشىنىپ قالغاندا ئۆكۈنۈش بىلەن تائەتتە ياشىماقتىمەن. ھەي مېھرىبانىم، يەنە ئەھمىيەتسىز تەرەپكە قايتىش ماڭا يارشارمۇ؟! بىلىمى دەريادەك كۆل دانىشمەنلىرىڭنىڭ قانداق تەلىم بەرگەنلىكىنى
بىلەمسەن؟ ئۇلار دەيدۇكى، يىگىتلىكىڭدە قېرىلىق ئۈچۈن ئىشلە، قېرىپ كۆچتىن قالغاندا ئۆلگۈرەلمەيسەن. ياش ۋاقتىڭدا ئاللانىڭ ئىبادىتىنى قىلىشقا ئالدىرىمىساڭ، قېرىغاندا تولۇق ئادا قىلالمايسەن. جوشقۇن يىگىتلىك چاغلىرىڭنى غەنىيمەت بىلىپ ئىش-ھەرىكىتىڭنى توغرىلا، قېرىپ يىگىتلىك ئوتۇڭ ئۆچكەندە ئۆلگۈرەلمەيسەن. قارا، يىگىتلىك مەۋسۈمى ھەممە ياخشىلىقلارنى قىلىپ، مېغىزىنى چىقىشقا ئەجەب ياخشى پۇرسەت، قېرىغاندا ياشلارچە ئىش قىلىپ يۈرسە نېمىدىگەن سەت. دۇنيانىڭ نەرسىلىرى تىرىكلىك ئۈچۈندۇر. ھايات ئاخىرلاشسا مال-دۇنيا غىمىمۇ تۈگەيدۇ. ھاياتىڭنى مال-دۇنيا توپلاشقا سەرپ قىلساڭ، نەپەس ئۆزۈلگەندە دۇنيارىڭ كىملەرگە قالىدۇ؟! سەن ئېيتقاندەك بېرىپ ئەل ئۈچۈن خىزمەت قىلاي، بۇرادەرچىلىك ۋە ئەل بىلەن ئارىلىشىش يوسۇنلىرىنىمۇ ئۆگىنىي، ئاخىرى ئۆلسەم تىگىدىغىنى يەنىلا ئىككى بۆز، ئۆندىن باشقا يەنە نېمە پايدىسى بار؟ ھەي مەرد مۇسۇلمان، شۇنچىۋالا تەرلەپ-پىشىپ، بەزىدە مۆزلەپ ئېرىشمەكچى بولغان نەرسە دۇنيا توپلاپ يوقىرى كۆتۈرۈلۈش بىلەن ئەل ئىچىدە سۆزى ئۆتىدىغان بولۇشتىن ئىبارەت ئىكەنغۇ؟! ئەگەر يۇقىرىقى ئىككى نەرسىگە ئېرىشىپ، مەڭگۈ ئۆلمەيدىغان ئىش بولسا تولىمۇ ياخشى بولاتتى، لېكىن ئۆلۈم دېگەن ھەممىدىن مەھرۇم قىلىدىكەن. شۇنداق تۇرۇقلۇق دۇنيا ئىشلىرىغا قىزىقىپ نېمە قىلاي.
بەختلىك كىشىنىڭ بەلگىسى شۇكى، ئۇنىڭ ياخشىلىقى كۈنسېرى كۆپىيىدۇ. بەختسىز كىشىنىڭ بەلگىسى شۇكى، قېرىغانسرى قىلىقى بۇزۇلۇپ، كىشىلەرنى بىزار قىلىدۇ. شۇڭا دانالار ئېيتقانكى: بەختلىك ئادەم قانچە يۈكسەلسە نىسبىتى يامانلىقنى تاشلاپ، ياخشىلىق يولىنى تاپقۇچىدۇر. بەختسىز ئادەم قېرىغانسرى بۇزۇلۇپ، ھەۋەسكە ئۆزىنى ئاتقۇچىدۇر. دۇنياغا نەزەر سال، بۇ دۇنيادا بارلىق ئارزۇ-ئارمانلىرىمغا
279
يەتتىم دەپ ئۆزىگە تۆمۈر قەلئە-تورا ياساتقان پادشاھ شەددات قېنى؟ قېنى ئۇ دۇنيانى ئىگىلەپ، قارا قوشقا مىنىپ كۆك ئاسمانغا چىققان يامان ئېت — نەمروت؟ «خودامەن» دەپ دەۋا قىلىپ، ئاللا تەرىپىدىن دېڭىزغا غەرق قىلىنغان مەلعۇن پەرئەۋن قېنى؟ بۇ دۇنيانىڭ بايلىقىنى توپلاپ، ئاخىرى بارلىق مال-دۇنياسى بىلەن يەر قەھرىگە كىرىپ كەتكەن قارۇن قېنى؟ قېنى ئۇ غەربتىن-شەرققە يۈرۈش قىلىپ، پۈتۈن دۇنيانى تەسەررۇپىغا ئالغان دۇنيا بېگى ئىسكەندەر؟ تايىقى ئەجدىھا بولۇپ، دېڭىز يېرىپ ئوتتۇرىدىن ئۆتۈپ كەتكەن مۇسا نەگە كەتتى؟ پەرىلەرگە، قۇشلارغا ۋە ئىنسانلارغا ئادالەت بىلەن شاھلىق قىلىپ ئۆتكەن سۇلايمان ئەلەيھىسسالام قەيەردە؟ ئۆلۈكلەرنى تىرىلدۈرەلەيدىغان ئەيسا پەيغەمبەر قېنى، ئاخىرى ئۆزىمۇ ئۆلۈمگە تۇتۇقۇن بولدىغۇ؟! ئادەملەرنىڭ ئەڭ خىسلەتلىكى ۋە سىرلىقى مۇھەممەد پەيغەمبەر بۇ دۇنيادىن كېتىپ، دۇنيانى بوش قويۇپ يېتىمسىرىتتىغۇ؟ كۆردۈڭمۇ، يوقىرىقىلارنىڭ ھەممىسىنى ئۆلۈم يۇتۇپ كەتكەن يەردە، سەن ۋە بىز تىرىك قالاتتۇقمۇ؟! دۇنيانىڭ مەڭگۈلۈك، ئۆزگەرمەس قانۇنى شۇ. شۇنچە ئادەملەرنى يەر يۇتۇپ كەتتى، لېكىن ئۇنىڭ قارنى تويغىنى يوق. قارا يەر قېتىنى ئېچىپ كۆرگىلى بولسىدى، نى-نى سەرخىل ئىنسانلارنىڭ زارلىنىپ ياتقانلىقىنى، نى-نى بەگلەرنىڭ ۋە ئالىملارنىڭ تۇپراققا سىڭىپ كەتكەنلىكىنى كۆرەتتۇق. ئۇ يەردە بەگ بىلەن قۇلنى، كەمبەغەل بىلەن باينى ھەرگىز پەرق ئەتكىلى بولمايدۇ.
بۇ دۇنيانىڭ ئىشلىرى مانا شۇنداق، ھاياتلىق دېگەن كارۋانغا ئوخشاش تىنماي يۈرۈپ تۇرغاچقا، سەپەر ئېتىنى مىنگەن ئادەم ھەرگىز ئويغاق قورۇپ ئولتۇرمايدۇ، شۇڭىمۇ دۇنيا ئارزۇلىرىنى ئۆزۈمدىن كۆتۈرۈۋەتتىم. ئەمدى مېنى قويۇپ بەر، مانا ئاللا يار-يۆلەك بولسۇن. ھەۋەس ئادەمنى قۇل قىلىدىكەن، بۇ قوللۇقتىن قۇتۇلۇپ خاتىرجەم يۈرەي. ئاپاسىز دۇنيادىن رايى
قايتىپ ئونى تەرك ئەتكەن بىرى: ھېرىسلىق يۈزىدىن كۆزۈمنى يۇمغاندىن كېيىن بارلىق ئارزۇلىرىمغا يەتتىم، دېگەن.
قارايدىغان بولساق، بۇ دۇنيا خۇددى تېرىلغۇ ئېتىزغا ئوخشايدۇ، ئۇنىڭغا نېمە تېرىغان بولساڭ شۇ ئۈنىدۇ. ياخشىلىق ئۇرۇقىنى چاچساڭ ياخشىلىق ئۈنۈپ، ساڭا يېمەك-ئىچمەك، كىيىم-كېچەك بولۇشقا يارايدۇ. يامانلىق ئۇرۇقىنى تېرىساڭ قىيامەتتە بوينۇڭغا يۈك بولىدىغان يامانلىق ئۈنىدۇ. بۈگۈنكى ئارزۇ-ھەۋەستىن كېچىكۈچە ئەتەكى ھۇزۇر-ھالاۋەتكە يەتكىلى بولمايدۇ. شۇڭا، دۇنيا سېنى تاشلىۋېتىشتىن بۇرۇن سەن ئۇنى تاشلا، ئۇ ساڭا تويماستىنلا سەن ئۇنىڭدىن توي. سەن ئۇنىڭدىن كېچىسەڭ ئۇ سەندىن كېچىدۇ. سەن ئۇنىڭغا تويمىساڭ ئۇ سەندىن تويىدۇ. ئەمدى دۇنياغا ئېرىشىسەڭ يەنە ئۇ سېنى تاشلاپ كېتىدىغان تۇرسا، بۇ جاھاننىڭ نېمە كېرىكى؟ ئۇ دۇنيادا مەڭگۈ پاراۋان ياشماق بولساڭ دۇنيادىن كېچىپ، ئۇ دۇنيانى تىلىگىن. بۇنىڭدىنمۇ ئۆزۈڭگە كۆپرەك ئېرىشمەك بولساق، ھەر ئىككى دۇنيانى ئىزدىنىشنىڭ ھاجىتى يوق. ھەر ئىككى دۇنيانىڭ ئىگىسىنى ئىز دە. ياراتقۇچىغا يېتەلىسەك، يارالغانلار ساڭا مەنسۇپ. تۆرەلدۈرگۈچىگە ۋە ئۇنىڭ رازىلىقىغا مۇيەسسەر بولالىساق، تۆرەلگەنلەر ھەم ساڭا تەۋەدۇر. يارالغۇچىدىن قورقما، ياراتقۇچىدىن قورققىن. يارالغۇچىدىن ھېچ نەرسە تەمە قىلما، ياراتقۇچىنى ئۆزۈڭگە باشپاناھ قىل. ياراتقان ئىگەمگە ئىبادەت قىلىشنى قويۇپ، بەندىنىڭ خىزمىتىنى قىلىش قانداق مۇناسىپ بولسۇن؟! بەندىگە خىزمەت قىلغۇچى مۇنداق ئىككى نەرسىدىن باشقىغا ئېرىشەلمەيدۇ: خىزمىتى بېگىگە ياراپ بېشى كۆككە كۆتۈرۈلىدۇ ياكى قىلغان ئەمەللىرى يارىماي ئۆمرى بىھۇدە زايە بولۇپ كېتىدۇ. خىزمىتى ياراپ ئۆستۈرۈلگەن تەقدىردىمۇ ئۆز ئېركىنى يوقىتىدۇ. بېگى ئۈچۈن بەزىدە ئاچ، بەزىدە توق چاپاشلاپ ئەجر قىلىشى، بېگى ياتسا ئۇ جاپا چېكىشى لازىم بولىدۇ. شۇنداق
خىزمەتتە نېمە مەنپەئەت، قانداق لەززەت بار، ئېيتىپ باققېنە قېنى؟ ئېلىننىڭ ھاكىمى خىزمەتچىلەرنىڭ قائىدىسى ھەققىدە سۆزلەپ مۇنداق بىر سۆز ئېيتىقان، ئاڭلاپ قويغىن: بەگلەرنىڭ خىزمىتىنى قىلىش تولىمۇ مۈشكۈل، شۇنچە ئەجىر قىلىپ ئىشلىسىڭمۇ يارىماي قالىدۇ، شۇنىڭ بىلەن ئېتىباردىن چۈشىسەن. خىزمەتكە ياراپ قالغان تەقدىردىمۇ ئۆمرۈڭ تۈگەيدۇ. ھەي كۆپ ئەجىر قىلغۇچى، خىزمىتىڭگە كۆپ ئىشىنىپ كەتمە، ئۇمۇ ئاخىرى بېشىڭنى يەرگە قارتىدۇ. «رازى قىلدىم» دەپ تۇرساڭ، ئارقىدىن تاپا-تەنەگە قالىسەن. «خۇرسەن بولار» دەپ ئىشىنىسەڭ، غەزەپتىن قاپىقىنىڭ تۈرۈلگەنلىكىنى كۆرىسەن. ئۇلارنىڭ خۇي-پېيىلىنى ۋە ئۇلاردىن نېمىگە ئېرىشىدىغانلىقىڭنى تەسەۋۋۇر قىلالمايسەن.
ھەي ئوغۇل، قارا، بۇ جاھان ئەزەلدىن شامالغا ئوخشاش تۇتامى، كۆلۈڭگىگە ئوخشاش قارارى يوق. قارىساڭ ئۇ خۇددى كۆرۈنمەيدىغان سەرابقىلا ئوخشايدۇ، تۇتاي دەپ تۇتالمايسەن، يېتەي دەپ يېتەلمەيسەن. دۆلەتنىڭ ئالتۇن بەلۋېغى نۆۋەت بىلەن باغلىنىدۇ. ئۇ قاچقۇن، ۋاپاسىز، ئۇنىڭ قېرىشىمۇ ھەم تېز. ئەمدى ماڭا دۆلەتمۇ، ئۇنىڭ نۆۋىتىمۇ لازىم ئەمەس، ئېگىمنىڭ يادى ماڭا ھەمراھ. ئۇنىڭ يارلىقى مېنىڭ شادلىقىمغا شادلىق، خۇرسەنلىكىمگە خۇرسەنلىك. ئۈمىدىممۇ، تىلىكىممۇ شۇ، سېغىنىشىممۇ، شادلىقىممۇ ئېگىمنىڭ يادى. تونۇم قوي يۇڭى، يېمىكىم ئارپا نېنى. ھەي قاياشىم، شۇنىڭ ئۆزى ماڭا دۇنيانىڭ تەل بولغىنى. غاردا پاناھلانغان بىر تەقۋادارنىڭ مۇنۇ سۆزىنى ئاڭلاپ قوي، ئۇ: غىزايىم كېپەك، كىيىمىم يۇڭ چېكمەن. نېسىۋەمگە ئېرىشتۈرگەن ئاللاھقا شۈكۈركى، كېپەك غىزا ماڭا شىكەردىن لەززەتلىك، ئاق يۇڭ تونۇم يىپەكتىن قىممەتلىك، دېگەن. ئارپا بولسۇن، تېرىق بولسۇن، باشقا تائاملار بولسۇن قورساق تويغۈزۈش ئۈچۈنغۇ، ئۇلارنىڭ نېمە پەرقى؟ مىجەزىڭنى
بوزوپ ئويدەك يەۋەرمەي، ئۆلمەسلىك ئۈچۈنلا يېسەك كۆپايە. ئارتۇق لەززەتكە بېرىلىش چىكى يوق پاتقاقلىققا ئوخشايدۇ، ئونىڭ ئاخىرى قاتتىق ئازاپ-ئوقۇبەت كەلتۈرىدۇ. ئاچچىق-چۈچۈك تائام گالنىڭ لەززىتى، ئۇنىڭغا ھېرىسمەنلىك ھايۋاننىڭ ئىشى. بەدەننى ياپقۇدەك كىيىمىڭ بولسىلا كۆپايە، زەر تون، يىپەك كىيىملەرنىڭ نىمە لازىمى. قورساق بىر تويسا ئىككى كۈنگە يېتىدىكەن، بىر كىيىم ئىككى يىل چىدايدىكەن. شۇنچىلىك نەرسە ئۈچۈن بىلىپ تۇرۇپ كىشىنىڭ قوللۇقىنى قىلسام يارىشامدۇ؟ ئېگىز ئەرشتىن تەھتىساراغىچە بارلىق مەۋجۇداتلار موھتاجلىقتا ياشايدۇ، بىر ئاللا ئىگەملا موھتاجسىزدۇر. ئۇ بارلىق موھتاجلار ئۈچۈن مېھرىباندۇر. مەن كۆڭلۈمنى ئاللاغىلا باغلىدىم، تىلەكچى بولۇپ ئونىڭ مېھرىبانلىقىنىلا تىلەيمەن، ئونىڭ بارلىقى ماڭا شەكسىز ئايان بولدى، ئۇنىڭغا ئىقرارمەن. دىلىم بىلەن ئىشىنىمەن، تىلىم بىلەن ئونى مەدھىيلەيمەن، ئۇيقۇسىز ئونىڭ دىدارىنى ئىزدەيمەن. قەيەردىن تېپىشىم ئۆزۈمگىمۇ ئېنىق ئەمەس. نىشانىم توغرا، لېكىن ئونى كۆرەلمەيمەن. شۇڭا مەن ئۆز-ئۆزۈمگە: تىنماي ئونى ئىزدە، بىرەر ئىشقا نىيەت قىلغان ئادەم ئۇخلىمايدۇ، تاپالمىدىم دەپ ھەرگىز يالتايمايدۇ. ئىزدەپ تاپالمىغانلار يوق، مەن يېتەلمىدىم دەپ يېنىپ ياتقانلارمۇ يوق. ئارزۇدار ئادەم تىنىمسىز يۈگۈرۈشى لازىم. ئارامدا ياتقان كىم ئارزۇسىغا يېتەلىگەن، تىنماي ئىزدەنگەنلەر قاچان تىلىكىگە ئېرىشەلمەي قالغان؟ دەيمەن. ئىگەم ئەڭ ئاۋۋال مېنى ئىرادە قىلىپ سۆيۈپ ياراتتى، ئەمدى مەن تىرىشىپ ئونى ئىزدىشىم كېرەك. شۇنچە مېھرىبان ئىگەم مېنى قانداقمۇ سۆيمەي، ئونى ئىزدەپ تېپىشقا نىمە ئۈچۈن ئالدېرماي؟! ئىگەم يالغۇزلۇقۇمغا ھەمراھ، ھاجىتىمگە راۋا. ئۇ بېشىمغا قايغۇ-بالا كەلسە يۆلەيدۇ. ئۇ مېنى ئۆز ئىرادىسى بويىچە خالاپ، ئارزۇلاپ ياراتتى، شۇڭا يۈگۈزۈپ، ئۇچقۇزۇپ زورايتتى. ئونى ئىزدەش مېنىڭ قەرزىم. ئاچ قالاي، توق قالاي، ئىگەم مېنىڭ…
283
يادى بىلەن خەلقتىن ئاز كېچتىم. ئو دۇنيادىكى ئورنۇڭنى بۇ دۇنيادا ھازىرلايسەن، بۇ دۇنيادىن ئاز كېچىمىگىچە ئو دۇنيادىن قانداق ئورۇن تاپالايسەن، ۋاپاسىز دۇنياغا مەھكەم ئېسىلىۋېلىپ، مەڭگۈلۈك دۇنياغا قانداقمۇ ئېرىشكىلى بولسۇن؟! بۇ دۇنيانىڭ شەربىتى ئاچچىقتۇركى، نىمەتلىرىنىڭ ئەڭ ساپ، پاكىزىغا ئېرىشىشنى ئارزۇ قىل. دۇنيانىڭ نازۇنىمەتلىرىدىن كۆڭۈلنى ئۈزمىگىچە، ئاخىرەتنىڭ نازۇنىمەتلىرىدىن بەھرىمەن بولغىلى بولمايدۇ.
ھەي ئۆگۈلمىش، ئۆزۈمنىڭ بىلگەنلىرىنى ئېيتاي، ئونى ھەقىقەت دەپ بىلگىن. ئادەم مۇنداق ئۈچ نەرسىدىن ئاز كېچىمىگىچە، ئۈچ ئەڭگۈشتەرگە ئېرىشەلمەيدۇ: دۇنيانىڭ ئىشلىرىدىن قول ئۈزمىگىچە، خۇدا ئىبادىتى بىلەن مەشغۇل بولغىلى بولمايدۇ. ھاۋايى-ھەۋەسنىڭ بوينىنى ئۈزمىگىچە، ھەق-توغرا يولغا كىرگىلى بولمايدۇ. دۇنيا ئەپسۇسىنى كۆڭۈلدىن تازىلىمىغىچە، خۇدانىڭ رازىلىقىغا مۇيەسسەر بولالمايدۇ. بۇ دۇنيا مۇسۇلمانلار ئۈچۈن بىر قونالغۇ، بۇ ئۆتەڭدىن راھەت-پاراقەت كۈتمە. كۆڭۈلۈكنى توختىتىپ، ۋۇجۇدۇڭنى تەقەززاسىنى قاندۇرماسلىققا تىرىش، شۇندىلا توغرا يولغا كىرەلەيسەن. ئۆتۈۋاتقان كۈنلىرىڭنى بىھۇدە زايە قىلما، بولمىسا پۇشايمان قىلىسەن. ئۆتۈپ كەتكەن كۈنلىرىڭ ھەرگىز قايتىپ كەلمەيدۇ. بىر شەھەردىن يەنە بىر شەھەرگە كۆچىدىغان كىشى يۈك-تاقلىرىنى ئالدىن ئەۋەتمىسە، ئىشنى ئۆز، سەرەجان قىلغان بولىدۇ، كۆچۈپ بارغاندىن كېيىن پايدىسىنى كۆرىدۇ. مال-مۈلكۈڭنى ئەۋەت ياكى ئەۋەتمە بېرىبىر كۆچىسەن. بەگ بول ياكى قۇل، بەخت بولمىغىنكى، ئوزۇن تۇرالمايسەن، چۈنكى سەن ئاللىبۇرۇن ئۆلۈم ئېتىغا مىنىپ يولغا چىققانسەن. ئون سەكسەنگە كىر ياكى مىڭغا كىر ئاخىرى ئۆلىسەن. باي بول خاھى گاداي، ئايلار، يىللار ئۆتكەنسېرى ئۆمرۈڭنى يەپ تۈگىتىدۇ،
ھەتتا بېشىڭ ئاسمانغا تاقاشقان تەقدىردىمۇ، ئاخىرى بېرىپ ياتىدىغان جايىڭ يەرنىڭ تېگى بولىدۇ. قىممەتلىك ھاياتلىق پۇرسىتىگە ئېرىشكەن ئادەمنىڭ ئۆمرىنى بىھۇدە ئۆتكۈزۈۋېتىشى ھايۋانلىق ۋە ئۆزىنى ئوتقا ئىتتىرىشتۇر. ئادەم ساق-سالامەت تۇرۇپمۇ ئۆمرىنى زايە قىلىۋەتسە، بۇنداق ھاياتنىڭ ھېچقانداق مەززىسى بولمايدۇ. شۇڭا، ياخشى نامدىن ئىز قالدۇرۇش ھەممىدىن ئەۋزەل.
قېرىندىشىم، مەن ئۈچۈن قايغۇرما، ئۆز غېمىڭ ئۈچۈن ياش تۆك. بۇ دۇنيانىڭ ئىشلىرى توزاققا ئوخشاش سېنى ئىلىندۇرمىگەچ، بۇ توزاقتىن ئاگاھ بول. قولۇڭغا كەلگەن دۆلىتىڭنى رايىشچە ئۆتۈۋاتقانلىقىغا گول بولما، ئۇمۇ يەنە تېز ئۆتۈپ كېتىدۇ. غەپلەتتە ئۆلۈمنى يىراق چاغلىما، ئۇ پەستىرىمدىن چىققاندىلا پەيدا بولىدۇ. ئۆلۈم غەپلەتتە قالغان مىليونلىغان كىشىلەرنى كۆتۈرۈپ باستى، توپلىغان مال-دۇنيالىرىنىمۇ چېچىپ كۆرمەمسەن، ئويۇشقان نۇرغۇن جەمەت توپلىرىنى توزۇتۇۋەتتى، «مەنمەن» دەپ مەيدىسىگە ئۇرغانلارنىڭ ھېچقايسىسى قالمىدى، شۇنچە لەشكەر، قورال-ياراغلارىمۇ توسۇپ قالالمىدى. بۇلارنى ئويلىسام كۆز يېشىم بۇلاق بولىدۇ. ھەرگىز غاپىل بولغۇلۇق ئەمەسكەن، ۋاقىت، كۈنلەر ھەرگىز قايتىپ كەلمەيدىكەن، تىرىكلىكىمۇ شەپىسىز ئۆتۈپ كېتىدىكەن. ھۇزۇر-ھالاوەتكە ئالدىنىپ كۈنلىرىڭنى زايە قىلما، بەختكە ئىشەنمە، ئۇ ۋاپاسىز تۆھمەتكوردۇر. «بۈيۈكمەن» دېگەنلەرنىمۇ ئۆلۈم تۇتتى، ئۇلۇغىمەن دېگەنلەرنىمۇ ئۆلۈم تۇتتى. ياسىداق ئوردا-سارايلارنىمۇ، قەسىر-ئىۋانلارنىمۇ، شەھەر-كەنتلەرنىمۇ شۇ ئۆلۈم خانىۋەيران قىلدى. ئۆلۈپ يەر تېگىدە ياتقانلارمۇ بىزنىڭ بېرىشىمىزنى كۆتۈپ ياتماقتا. كۆزۈڭنى ئېچىپ ئۇلارغا ئوبدان قاراپ باققان، بەگ نەدە، قول نەدە ياتىدۇ، بۇنى ئۇقامسەن؟ ئۆلۈمگە ئۆلۈغلىغىمۇ كار قىلمىدى، ئۇنىڭدىن كىچىكمۇ قېچىپ قۇتۇلالمىدى.
پەيغەمبىرىمىزمۇ ئۆلۈم ئېلىپ كەتتى، ئونى كىم دورا-دەرمان، قورال-ياراغلار بىلەن توسۇپ قالالىدى؟! بۇ دۇنيا ئاشۇنداق ئاپاسىز، ئىشەنچسىز ۋە رەھىمسىزدۇر. كۆنلىرىڭنى ياخشى ئۆتكۈز ياكى يامان ئوخشاشلا ئۆتۈپ كېتىدۇ. بۇ كۈن توققۇزمۇ، ئاچمۇ بار، بەگكىمۇ يۈز خاتىرە قىلمايدۇ، باي ۋە قۇل دەپ ئايرىمايدۇ. ھەر قانچە مۇشەققەت چېكىپمۇ راھەت-پاراغەتلىك كۆنلىرىڭنى ئۆزارتالمايسەن. شۇنداق ئەھۋالدا تۇرۇپ، شۇنچە شاۋقۇن-سۈرەن كۆتۈرۈشنىڭ نېمە ھاجىتى؟ دانىشمەنلەر دېگەندەك: ئادەم دېگەن ئازغىنە ياخشىلىققا گۈل بولۇپ، كۆك ئاسماندىن ئۈستۈن گەپ قىلىدۇ. ئۆلۈمنىڭ قانچىلىغان مەغرۇر ئوغلانلارنىڭ كۆكسىنى ئېزىپ، كۆزىنى ئالايتتۇرغانلىقىنى ئويلىمايدۇ.
ئۆگدۈلمىش، بۇ گەپلەرنى ساڭا بولغان ئەقىدەم دېگۈزۈۋاتىدۇ. كىم بۇ ئەھۋالنىڭ ھەقىقىتىنى چىن مەنىسى بىلەن بىلەلىسە، ئۇ ھەرگىزمۇ بۇ دۇنيانى ئۆزىگە دوست تۇتمايدۇ. يىگىتلىكىمنى تۈگەتتىم، ياشتا چوك بولۇپ قالدىم. ئىسپارغا ئوخشاش قارا چاچىم كاپور سەپكەندەك ئاقاردى. ئەمدىكى كۆڭلۈم شۈبھىسىزكى، ئۆلۈمگە ھازىرلىنىش بىلەن ئۆتىدۇ. ئۆلۈم قايغۇسى شادلىقىمنى يۈتۈپ كەتتى. ئۆلۈمدىن كېيىنكى ئىش قانداق بولاركىن؟ مەن شۇنچە قايغۇ-ئەلەم ئىچىدە تۇرۇپ قانداقمۇ پادىشاھنىڭ قېشىغا بارالايمەن؟! بۇ ئەھۋالدا مەندىن ئىلىمگە ھېچقانداق پايدا-مەنپەئەت تەگمەيدۇ. ئەگەر ئۇ مەنى دۇنيالىق ئىشلىرى ئۈچۈن ئارزۇلاۋاتقان بولسا، مەنى ئۆز يېنىغا كەلدى دەپ ساناپ، ئىشلىرىنى يۈرۈشتۈرۈۋەرسۇن. ئۇلۇغ ئاللا ئادەم بالىسىنى ئىككى ئىش ئۈچۈن ياراتتى ۋە نام بەردى، ئۇ بولسىمۇ ئونى جەننەتكە ياكى دوزاخقا ھاكىم قىلىش، قەدىرلىك ياكى پەس قىلىش. ئاللا ھەر ئىككى ئىشنىڭ يولىنى ئايرىپ كۆرسىتىپ بەردى. بەندە ئاللانىڭ تەۋپىقىگە ئېرىشىش ۋە ياخشىلىقلارنىڭ
286
ئىشىكنى ئېچىش ئۈچۈن غەيرەت قىلىپ ئىبادەتنى بېجا كەلتۈرۈشى زورۇر.
— ئەي ياخشى دوستۇم، مېنىڭ بىلىدىغانلىرىم شۇلار، — دەپ گېپىنى خۇلاسىلىدى ئودغۇرمىش، — بۇلارنىك بارىنى ساڭا ئېيتتىم. مەندىن ساڭا لازىملىقى شۇ پايدىلىق سۆزلەر، ئۆزۈمگە قارىغاندا سۆزلىرىم ئەھمىيەتلىكرەك. ئەگەر ئاخىرەتلىكىڭنى ئىزدەسەڭ ئونىڭ يولى ئەنە شۇ. بۇ دۇنيالىقنى ئىزدىمەك بولساڭ ئونىڭ يولىنى ئۆزۈك تولۇق بىلىسەن. ئىشەنگىنكى، پەلەك ساڭا بېقىپ ئارزۇيۇڭ كۈلدى، بەختىڭ ئېچىلدى. مەندە يەنە ئىلىمگە نەپ بېرەلەيدىغان قانچىلىك ياخشى تەدبىر بولسۇن؟ ئىلىمگە دېگەن، مېنى تەڭرىگە تاپشۇرسۇن، ئونىڭ ھەققى ئۈچۈن دۇئاگوڭ بولاي. دېگەنلىرىمنى ئۇنىڭغا ئېيتىسەن، دېگەنلىرىمگە پۇتۇپ ئەمەل قىلسۇن. ئەگەر دېگەنلىرىمگە پۇتمىسە، پات ئارىدا پۇتمىگىنىنىڭ كەلگۈلىكىنى كۆرىدۇ. بىلىمى دېگىنىدەك كەلگۈ بىر ئالىم مۇنۇ سۆزنى بەك دۇرۇس ئېيتقان: سۆزلىرىم بۈگۈن ساڭا چۈشتەك بىلىنگەن بىلەن، تاڭلا بىر كۈنى ئەسقاتقانلىقىنى كۆرىسەن. بۇ سۆزگە ئەمەل قىلساڭ بەخت يۈزى كۈلىدۇ.
كۆڭۈلدى ئىلىمگە مېنىك ئۆزرەمنى ئېيتىپ قويغىن. ئۇنىڭغا نېمە كېرەك بولسا ئونىك ئامالىنى قىل. سەن يېنىمغا كېلىپ- كېتىپ خېلى كۆپ جاپا چەكتىڭ، ئاللا ئەجرىڭنى بېرىپ ئىقبالىڭنى كۈندەك يورۇتقاي. مەن ئۈچۈن كۆڭلۈڭنى بىئارام قىلما، قەلبىڭدىكى ئورنۇمدىن مېنى يىراق قىلمىغايسەن.
تۆگدۈلمىش ئودغۇرمىشنىڭ سۆزلىرىنى مۇڭ ئىچىدە بېرىلىپ ئاڭلىدى ۋە كۆپ تەسىرلەندى. ئۇ ئودغۇرمىشنى ئوردىغا ئېلىپ كېتىش مۇمكىن ئەمەسلىكىنى پەملەپ، مۇنداق جاۋاب
287
بەردى :
— سۆزلىرىڭنى زېھىن قويۇپ ئاڭلىدىم، توغرا سۆزلەيدىكەن. سۆزلىرىڭنى دەھشەت كۆرۈپ ھەقىقەت يولىنى تاپقاندەك بولدۇم. بولدى، بۇ ھەقىقەتكى سۆزۈمنى كەستىم. دۇرۇس، ھەقىقەت يولى شۇ، ئۇنىڭدىن باشقىسى ئەگرىلىك يولىدۇر. ئېيتقانلىرىڭ راست، مېنىڭ دېگەنلىرىم بىر ئويۇنشاش بولسۇن. بولدى، ئويۇنشاشنى قويۇپ، ھەقىقەتكە بويۇن ئېگەي.
ئۆگدۈلمىش ئورنىدىن تۇرۇپ، ئودغۇرمىش بىلەن خوشلىشىشقا تەرددۇت قىلدى. ئۇ قايتىش ۋاقتىدا يەنە:
— ھەي ھەر ئىككى دۇنيادا تەلىي قۇچقۇچى، ئەمدى قايتاي. ئۆزۈڭ ياخشى قالغىن، ساڭا كۈچ ۋە تەۋپىقنى ئاللا ئۆزى بەرسۇن. مېنى ئۇنتۇماي دۇئالىرىڭدا ئەسلەپ قوي. ئاللانىڭ دىلىمنى ئويغىتىپ تۇرۇشى ئۈچۈن ئالادىن تىلەپ تۇرغىن، — دېدى ئۇ ۋە ئورنىدىن تۇرۇپ مېڭىشقا تەييارلاندى. ئودغۇرمىش بىلەن قۇچاقلىشىپ خوشلىشىپ، ئېتىغا مىنىپ ئۆيىگە قايتىپ كەتتى.
ئۆگدۈلمىش ئۆيىگە كېلىپ ئاتتىن چۈشتى. ئۆيىگە كىرىپ ئازراق يەپ-ئىچكەندىن كېيىن، ئودغۇرمىشتىن ئاڭلىغان سۆزلەرنى مۇلاھىزە قىلىپ، خىيال سۈرۈپ بىرئاز ياتتى. بۇ ۋاقىتتا قۇياش يۈزىگە قارا پەردە تارتىلدى، ئالەم يۈزى بارا-بارا قارا تۇمان بىلەن قاپلاندى. خۇددى رۇمى قىزى چاچلىرىنى چۈشۈرۈپ يۈزىنى ياپقاندەك، يەر يۈزى پۈتۈنلەي قارا چاچ تۈسكە كىردى. ئاسمان زېڭىنىڭ يۈزىدەك قارىيىپ، پۈتۈن ئۇچار قۇشلار ۋە ھەرىكەت قىلغۇچى جانلىق مەخلۇقلارمۇ تىنجىدى. ئۆگدۈلمىش تاھارەت ئېلىپ خۇپتەن نامىزىنى ئوقۇپ بولۇپ، تۆشەك سالدۇرۇپ ياتتى. بىرئازلا ئۇخلاپ يەنە ئويغىنىپ كەتتى. زۆھرە
288
يۇلتۇزى تۆۋەنگە قىسايغانىدى، ئۇ ئۆكەر بېشىنىمۇ تۆۋەنگە ئېگىشكە تىلىكىنى، شەرققتىن چايان يۇلتۇزىنىڭمۇ يۇقىرى كۆتۈرۈلگەنلىكىنى كۆردى. تېخى بالدۇر ئىكەنلىكىنى بىلىپ، يەنە بىر ئاز ياتتى. بىراق ئۇيقۇسى قېچىپ، قاراوۇلغا ئوخشاش كۆز يۇمماي خىيال بىلەن ئويغاق ياتتى. ئاسمان يەنىلا ئەنبەر پۈركۈگەندەك قاراڭغۇ ئىدى. پەقەت ئاسمان بۇرچلىرىلا كاپور سەپكەندەك ئاقىرىشقا باشلىدى. بىر ھازادىن كېيىن قۇياش نۇرى قىزىل نەيزىدەك ئاستا-ئاستا پۇتاقلارنى يېپىشقا باشلىدى. ئۆگدۈلمىش ئورنىدىن تۇرۇپ تاھارەت ئېلىپ، نامىزىنى ئادا قىلىپ دۇئاغا قول كۆتۈردى. قىزىل نەيزىدەك قالقان زېمىننى قىزارتىشقا باشلىغاندا ئورنىدىن تۇرۇپ، خان ئوردىسىغا يول ئالدى.
ئۆگدۈلمىش ئوردىغا كېلىپ ئۆدۈللا ئىچكىرىگە كىردى. ئېلىگ ئىشىك ئاغىسىدىن ئۆگدۈلمىشنىڭ كەلگەنلىكىنى ئۇقۇپ، ئۇنىڭ يېنىغا كىرىشكە ئىجازەت بەردى. ئۆگدۈلمىش ئېلىگ ئالدىغا كىرىپ قول باغلاپ تۇردى. ئېلىگ ئۆگدۈلمىشنى ئولتۇرۇشقا ئىما قىلدى. ئۆگدۈلمىش ئېغىر-بېسىقلىق ۋە ئەدەپ بىلەن كۆرسىتىلگەن ئورۇندا ئولتۇردى.
بىر ئاز جىمجىتلىقتىن كېيىن، ئېلىگ سۆز ئېچىپ: — ھەي خوش پېئىل كىشى، قېنى سۆلىگىن، ئىشلىرىڭ قانداق بولدى، قېرىندىشىڭ نېمىلەرنى دېدى، مەقسىتىڭ ئورۇندالدىمۇ قانداق، دوستلۇق كېلىشىدىغان بولدىمۇ؟ — دەپ سورىدى.
ئۆگدۈلمىش ئودغۇرمىش بىلەن بولغان گەپ-سۆزلەرنىڭ ھەممىسىنى قالدۇرماي تەپسىلىي سۆزلەپ بەردى. ئېلىگ بىر ئاز جىم بولۇپ قالدى، كۆڭلى يېرىم بولۇپ، ئويغا پاتتى ۋە كۆزلىرى ياشقا تولدى.
— قاياشگىمۇ دۇرۇس گەپنى قىلىپتۇ، — دېدى ئېلىگ، — ئۇ ئېيتقان سۆزلەر گەپنىڭ توغرىسىدۇر. بىز ھازىر ئۆزىمىزگە
289
ئۆزىمىز زۇلۇم قىلىۋاتىمىز، ئۆنىگىمۇ زۇلۇم قىلىپ رەنجىتىۋاتىمىز. راست، بۇ ئۆتكۈنچى دۇنيا ھېچكىمگە باقىمەندى ئەمەس. قانچىلىك ئۆمرىمىز قالدى، بۇمۇ بىزگە قاراڭغۇ. راھەتمۇ، مۇشەققەتمۇ ئۇزۇن داۋام قىلمايدۇ. مەڭگۈلۈك دۇنيا شۈبھىسىز كېلىدۇ. قەيەردە بولسۇن ئۆزىنى، ئورنىنى راھەتلىك ھېس قىلسا، ئۆزى ياخشى بولسا بەخت دېگەن شۇ. قەبرەندىشلىق راستلا سەگەک ئىكەن، ئۇنى بۇ يەرگە كەلتۈرۈلۈشىمىز ناتايىن. بىز ھەۋەسكە ئەسىر بولۇپ، كۆڭلۈمىزنى بىھۇدە ئۆتكۈزمەكتىمىز. كۆڭلى ئويغاق كىشىلەر نەسىھەت قىلىپ: «ھەي ئوغۇل، ھاۋايى-ھەۋەس بىر دۈشمەن. ئەگەر ئۇ غالىب كەلسە، سەندىن كونا ئۆچىنى شۈبھىسىز ئالىدۇ. نەپەس تىرىلسە، قەلب ئۆلىدۇ، قەلب ئۆلسە تائەت قالىدۇ» دېگەن. بۈگۈن بىزنىڭ قەلبىمىزمۇ ئۆلدى بولغاي، ھاۋا-نەپسنىڭ بويىنى ئۈزۈرەپ كەتتى. ھازىرقى ئۇلۇغلۇق، بۈيۈكلۈك، بەختلىك كۈنلەر ئۇزاق داۋام قىلمايدۇ. قارىساڭ بۇ ئىشلارنىڭمۇ ھۇزۇرى ئاز، مۇشەققەتى كۆپ، سۆيۈنۈشى ئاز، باش ئاغرىقى، قارغىشلار كۆپ ئىكەن. ياشتا چوڭ، دۇنيانى سىناپ كۆرگەن كىشىلەر بىلىپ: ئۇلۇغلىقۇققا مەغرۇرلىنىپ ئارتۇق كۈلۈپ كەتمە. ئۇلۇغلۇقنىڭ شۇنىڭغا توشلۇق باش ئاغرىقىمۇ بولىدۇ. قەيەردە شادلىق بولسا، ئارقىسىدىن بالاسى بىللە، ھۇزۇرى نەدە بولسا، ئۆنىڭمۇ مىڭ خىل چاپامۇ قوشكىزەك، دېگەن.
ئېلىگ بىرئاز تىنۋېلىپ، ئۆزىنىڭ ئۆدغۇرمىشنى چاقىرتىشتىكى ئەسلى مۇددىئاسىنى ئاشكارىلاپ مۇنداق دېدى:
— ھەي ئۆگدۈلمىش، ئۇ زاتنى چاقىرتىشىمدىكى مۇددىئا شۇكى، ئۇنى كۆڭلۈمنى ئويغىتىپ، ياخشىلىق قىلىشىمغا سەۋەبچى بولارمىكىن دېگەن ئىدىم. ئۇ بۇ يەرگە كېلىپ دوست-يار، بۇرادەرلىرىنىڭ يۈزىنى كۆرۈشكە ئۇنىماي چەك تۇرىۋاتىپتۇ، سۆزلىرىگە قارىسام توغرا. قارىغاندا، ئۇنى ئەمدى زورلاشقا
بولمايدىغان ئوخشايدۇ. سەن ئىككى ئاريدا كۆپ جاپا چېكتىڭ، كۆپ سۆزلەپ، جىق يول مېڭىپ چارچىدىڭ. قېنى ئەمدى قاراپ باقايلى، ئاخىرقى ئەھۋال ۋە پۇرسەتنىڭ قانداق بولىدىغانلىقىنى كۆتەيلى. كەلگۈسىدىكى ئىشلار تۈنۈكتەك قاراڭغۇ، ئونى نۇرلۇق قوياشلا يورۇتالايدۇ. زاماننىڭ ياسى تارتىقلىق تۇرۇپتۇ، ئۇ پايدا كەلتۈرەمدۇ - زىيانمۇ، نامەلۇم. شۇڭا، ھەر قانداق ئىشنى خۇدانىڭ ھۆكۈمىگە تاپشۇرۇش لازىم. ھەممە ئىش ۋاقتى - سائىتى كەلگەندە پۈتىدۇ. بىرەر ئىشنى قىلىپ، ئۇنىڭدىن لەززەت ئالالىغىدەك بولسا، بىر مەزگىل ئۇ ئىشنى تاشلاپ قويۇپ تۇرۇش كېرەك. دۇنيانىڭ خۇي-پېيىلى شۇنداق، قوغلساڭ قاچىدۇ، قويۇپ بەرسەڭ ئۆرۈلۈپ ساڭا باقىدۇ. مەلۇم مەزگىل ئەھۋالغا قاراپ باقايلى، كېيىنكى كۈنلەر قانداق بولىدۇ، سىناپ كۆرمەيدۇق. بەلكىم ئۇ قاياشنىڭ تېخىمۇ ياخشى ئويلىنىپ، بىز تەرەپكە كېلىشنى خالاپ قالامدۇ، تېخى.
ئىلىك گېپىنى تۈگەتكەندىن كېيىن، ئۆگدۈلمىش ئورنىدىن تۇرۇپ، سىپايىلىك بىلەن ئوردىدىن چىقىپ كەتتى.
كۈنتۇغدى ئىلىگ بىلەن ئۆگدۈلمىش ئوتتۇرىسىدا بولغان شۇ قېتىمقى سۆھبەتتىن كېيىن، يەنە بىر قانچە كۈن ئۆتتى. ئىلىگ ئىشنىڭ ئالدى - كەينىنى بىر قۇر مۇلاھىزە قىلغاندىن كېيىن، ئۇنىڭ كاللىسىدا باشقىچە بىر خىل خىيال پەيدا بولدى. ئۇ مۇلازىمدىن بىرىنى ئۆگدۈلمىشنى چاقىرىپ كېلىشكە بۇيرۇدى.