ئۆگدۈلمىشنىڭ ئۆتكەن ھاياتقا ئېچىنىپ توبا قىلغانلىقى ۋە ئودغۇرمىشتىن مەسلىھەت ئالغانلىقى
ئۆگدۈلمىش بىھۇدە ئۆتۈپ كەتكەن ھاياتقا، زايە بولغان نەپسىران چاغلىرىغا ئۆكۈنۈپ ئازابلىق خىيال دەرياسىغا چۆمگىنىدى: «ھاياتىمنى غەپلەت ئىچىدە شادلىنىپ بىھۇدە ئۆتكۈزۈۋەتتىم. ھاياتىمنىڭ كۈچ-قۇۋۋەتلىك، جوشقۇن چاغلىرىنى يوقىتىپ، ئاجىزلىققا تايىنىدىغان ھالەتكە يەتتىم. ئەپسۇس، كۈنلىرىم بىھۇدە ئۆتۈپ كەتتى، ئۆمرۈممۇ ئۆتۈپ كېتىۋاتىدۇ، كۆڭلۈم قاراشغۇلۇققا پاتتى. مەن نازۇنېمەتلىرىنى كالىدەك يەپ، ئۆكۈزدەك ياشاپتىمەن. بەختلىق بىلەن ئويناپ-كۈلۈپ كۆڭلىرىمنىمۇ زايە قىلىپتىمەن. مانا ئەمدى يىگىتلىكىمنىڭ كۈچ-قۇۋۋىتى ئۈزۈلگەندە كۆيۈپ ئۆرتىنىپ، ياشلىقىمغا ئېچىنماقتىمەن. ئۆمرۈممۇ ئۆچۈككەلى تۇردى، ئۆلۈمۈم يېقىنلىشىپ قالدى. ئۆلۈمدىن بىرەر چارە بىلەن قۇتۇلۇش يولۇممۇ يوق. چاچلىرىم شوڭقار پەيلىرىدەك كۈل رەڭ تۈسكە كىردى، ساقاللىرىم كۈزدە خازان بولغان گۈل بەرگلىرىگە ئوخشاپ قالدى. ئاق قوينىدىكى ئوتتۇز ئىككى چىشىمنىڭ يىپى ئۈزۈلۈپ، بىر-بىرلەپ تۆكۈلۈشكە باشلىدى. كۆزلىرىم بىر كۈنلۈك يەرنى كۆرەلمەيتتى، مانا ئەمدى خىرەلىشىپ ئالدىمدا تۇرغان كىشىنىمۇ كۆرەلمەيدىغان بولدۇم. قۇلاق سالسام خېلى يىراق جايلاردىكى ئاۋازلارنى ئاڭلىيالايتتىم، ئەمدى گەپنى قول ئىشارىتى بىلەن ئاڭلايدىغان بولدۇم. ئەمدى مېنىڭ تەقدىرىم
ئالدىغا قايتىدىغان ۋاقتىم بولۇپ قالدى. گۇناھلىرىم ئۈچۈن پەرياد چېكىپ، ئۆزرە ئېيتىپ تەگرىمگە يىغلىشىم كېرەك. يارىماس ئىشلارنى تاشلاي، كۆڭلۈمنى غۇبارلاردىن پاك قىلاي.»
ئۆگدۈلمىش ئورنىدىن تۇردى. ئۇ خۇداغا سىغىنىپ گۇناھلىرىنى تىلىمەك بولدى، لېكىن يەنە ئويلىنىپ قالدى: ئالدىرماي، ئالدىراغۇلۇق زىيانلىقتۇر. ئالدى بىلەن بۇ ئىش ئۈستىدە ئوبدان مەسلىھەتلىشىي، ھەر ئىشنى بار مەسلىھەت قىلغان ياخشى. مەسلىھەتتىن قاچقانلار قىلغان ئىشىدىن پۇشايمان قىلىپ زارلىنىشقان. پەيغەمبەر-نەبى شۇڭا: كېڭەش ھەر قانداق ئىشنىڭ داۋاسى، دېگەن. ئۆز يېقىنلىرىڭ بىلەن كېڭەش، كېڭەش بىلەن ئىشلىرىڭ ئوڭۇشلۇق بولىدۇ. كېڭەش بىلەن ھەر قانداق ئىشنى ئوڭۇشلىق بولىدۇكەن، كېڭەشسىز ئىش ئادەمنى پۇشايمانغا قويىدۇكەن. مەن ئەمدى بېرىپ قېرىندىشىمنى تاپاي، بۇ ئىشلار توغرىسىدا ئۇنىڭ مەسلىھەتىنى ئالاي. ئۇ ماقۇل كۆرسە، ئويلىغىنىم بويىچە ئىش تۇتاي. ئەگەر ماقۇل كۆرمىسە، بۇ مەسلىھەتىم قالسۇن. ئادەم ئۆزىنىڭ ئىشىنى ئۆزى كۆرۈپ بىلەلمەيدۇ، باشقىلارغا ئېيتىپ چۈشەندۈرۈپ، مەسلىھەتلىنىش كېرەك، مەسلىھەت دېگەن ئادەمنىڭ بىلىمىنى ئاشۇرىدۇ. مەسلىھەتكە بىلىم قوشۇلسا، ئادەم ئىشقا يۈرەكلىك قول سالالايدۇ. ئۆز ئىشىدا كېڭىشىدىغان كىشىلەرمۇ: ئادەم ئۆز ئىشىنى مەسلىھەت بىلەن پۈتتۈرىدۇ. شۇڭا، قانداق قىلىش كېرەكلىكى توغرىسىدا باشقىلار بىلەن كېڭەشكەن، كېڭەشسىز كىشىلەردىن ئۆزۈڭنى تارت. ھەر قانداق ئىشنى قىلىشتىن بۇرۇن كېڭىشىپ، ئاندىن قول سالساڭ مەقسىتىڭگە يېتىلەيسەن، دېگەن.
ئۆگدۈلمىش شۇ خىياللار بىلەن يېتىپ ئۇخلاپ قالدى. ئەتىگەندە ئورنىدىن قوپۇپ تاھارەت ئېلىپ، ناماز ئوقۇغاندىن كېيىن ئېتىنى مىنىپ ئېلىگ ھۇزۇرىغا باردى. ئۇ ئىجازەتتىن كېيىن ئېلىگنىڭ ئالدىغا كىردى. ئېلىگ ئۇنى ھۆرمەتلەپ ئورۇن
335
كۆرسەتتى. ئۆگدۈلمىش كۆرسىتىلگەن ئورۇندا ئولتۇرۇپ بولۇپ، مەقسىتىنى ئېيتتى:
— ئالىملىرى، مەن بۈگۈن قېرىندىشىمنى زىيارەت قىلىپ كېلەي دېگەنىدىم، ئەگەر ئىجازەت بېرىلسە، ئونى زىيارەت قىلىپ قايتىپ كەلسەم.
— بولىدۇ، بېرىپ كەلگىن، — دەپ ئىجازەت بەردى ئىلىگ، — ئۇنىڭغا مېنىڭ سالامىمنى يەتكۈزۈپ قوي. ئاللاھقا كۆڭۈل سىرلىرىنى بايان قىلىۋاتقان ۋاقىتلىرىدا دۇئادا مېنى ئۇنتۇمىسۇن، ئاللاھتىن گۇناھلىرىمنى تىلىسۇن. ئونىڭ دۇئاسى بىلەن ئاللاھ گۇناھلىرىمنى مەغپىرەت قىلسا ئەجەب ئەمەس.
ئۆگدۈلمىش ئىلىگكە «ئەلەل» دەپ ماقۇللۇق بىلدۈرۈپ قايتىپ چىقتى. ئۇ ناھايىتى خۇشال ھالدا ئۆيىگە قايتىپ كەلدى. دۇنيا يۈزى ئالتۇن رەڭگە كىردى، قۇياش ياقۇتتەك يۈزىنى زەپىران قىلدى. ئاسمان قاپىقىنى تۈرۈپ يۈزىنى قارايتتى، بارچە كىشىنىڭ كۆزىنى باغلىدى. ئۆگدۈلمىش خوپتەن نامازىدىن كېيىن تۆشەككە كىرىپ ئۇخلاپ بىرئاز ئارام ئالدى. بىر دەم ئۇخلاپ يەنە ئويغىنىپ كەتتى. خىيال توغلىرى يەنە تىكلەندى. ئۇ ئورنىدىن تۇرۇپ كەتتى. بىرئازدىن كېيىن يەنە ئورنىغا كىرىپ ئۇخلاپ قالدى. كېيىن چۆچۈپ ئويغىنىپ كەتتى. شۇنىڭدىن كېيىن كۆزى ئۇيقۇغا بارمىدى، بۇرۇقتۇرما بولۇپ خىيال بىلەن ياتتى. كۆردىكى، شەرق تىن قارا قۇش① توغۇپ، يەردىن قوپۇپ ئوتتەك يېلىنجاپ كۆتۈرۈلۈپ كەلدى. ئارقىدىن يىلدىرىق بىلەن ئايغىر يۇلتۇزىمۇ يورۇدى. كېيىن ئېرېنتىر② يۇلتۇزىمۇ بەلگە بېرىپ سەپكە تىزىلدى. سوغۇق قوشمۇ ئاسمانغا كۆتۈرۈلۈپ ئېگىز ئۇچۇپ «سۈرە ئەررى» نى ئوقۇپ سايرىشقا باشلىدى. ئۆگدۈلمىش بېشىنى كۆتۈرۈپ قۇياشنىڭمۇ يەردىن بېشىنى كۆتۈرۈپ…
ئۆرلەۋاتقانلىقىنى كۆردى. قۇياش شولىسى نەيزىدەك پۇتاقلىنىپ، يەردىن ھەر يانغا يېيىلدى. پەلەك مەركىزى ئوتتەك يېلىنجىدى. جاھان سۆيۈملۈك جانان كۆلگىنىدەك يۆرۈپ كەتتى. كېچىنىڭ قايغۇسى ئۈزۈلۈپ، كۈندۈزنىڭ شادلىقى باشلاندى. ئۆگدۈلمىش ئورنىدىن تۇرۇپ يۇيۇندى ۋە نامىزىنى ئوقۇپ بولۇپ، ئېتىغا مىنىپ «چۇ» دەپ تاغقا يۆزلەندى.
ئۆگدۈلمىش قېرىندىشىنىڭ ئىشىكى ئالدىغا كېلىپ، ئاتتىن چۈشۈپ دەرۋازىنى قاقتى. ئودغۇرمىش ئىبادەتنى توختىتىپ كېلىپ ئىشىكنى ئاچتى. ئۆگدۈلمىش ئۇنىڭغا ئاۋۋال سالام بەردى، ئودغۇرمىشمۇ جاۋابەن سالامنى ياندۇردى. ئۇلار قول تۇتۇشۇپ ئىچكىرى كىرىشتى. ئودغۇرمىش ئالدى بىلەن سۆز ئاچتى:
— قېرىندىشىم، كۆرۈشكەنگە تېخى بىر ئايمۇ بولمىدى، يەنە نېمىشقا كەلدىڭ، ئېيىتقىن، ھالىڭ قانداق، مەڭزىڭنى سېرىق، روھىڭنى چۈشكۈن كۆرۈۋاتىمەن، ساڭا نېمە قايغۇ كەلدى؟ ماڭا ئېيتىقن.
— — ھەي قاياشىم، زامان ئوقى دىلىمنى يارا قىلدى، — دەپ جاۋاب بەردى ئۆگدۈلمىش، — زامان تەربىيە قىلىپ كۆڭۈلنى يورۇتسا ئۆلگەن كۆڭۈلمۇ تىرىلدۈرۈلەيدىكەن. ئۆزۈم غەپلەتتە بولغانلىقىم ئۈچۈن قەلبىم ئۇيقۇدا ئىدى، زاماننىڭ ئىبرىتى قەلبىمنى ئويغاتتى. كۆڭلۈم كۆزى بىلەن ئۆزۈمگە قاراپ يولدىن ئازغانلىقىمنى ھېس قىلدىم. ئۆمرۈم ئاخىرلاشقانسرى يۈكۈم ئېغىرلاشماقتا، ئەمدى گۇناھ يولىدىن قايتىش ۋاقتىم بولۇپ قالدى. ئۆمۈر بويى باشقىلارنىڭ خىزمىتىنى قىلىپتىمەن. غەپلەتتە ئۇخلاپ ئاللانىڭ ئىبادىتىنى تاشلاپتىمەن. دۇنيامۇ ئۆتۈۋەردى، ھاياتىممۇ كېتىۋەردى. ھايات تۈگىيدىكەن، دۇنيا يەنىلا قالىدىكەن. تىرىكلىك ئۈچۈن دۇنيا قوغلىشىپتىمەن، مانا ئەمدى ھاياتىم ئاخىرلاشسا بۇ پەس دۇنيانىڭ نېمە ھاجىتى قالدى؟ كۆنلىرىم شۇنداق ئۆتۈۋاتىدۇ، كەلگۈسى تۈنۈم قانداق بولاركىن؟ چېچىم
كۈز بەگلىرىدەك خازان بولدى، ساقىلىم شۇڭقار پىيىدەك چارلىشىپ كەتتى. مەن ئەمدى ئاخىرەتلىكىم ئۈچۈن ئەتتىكى تەييارلىقىمنى قىلىشىم كېرەك. ساڭا مۇنداق بىر ئۆكۈنۈش زارىنى مىسال قىلاي: «ئۆتۈپ كەتكەن ئۆمرۈمگە ئۆكۈنىمەن، يەنە قانچىلىك كۈنلىرىم قالغاندۇ؟! ئىسسىت، يىگىتلىكىم ئەجەب زايە بولۇپ كەتتى، ئەمدى قالغان كۈنۈمنى زايە قىلىشىمغا بولمايدۇ.» بىلىملىك، زېرەك بىر كىشى ماڭا: «ئەتتىكى ئىشقا بۈگۈن تەييارلىق قىل. بىخۇت يۆرمەي بۈگۈنكى ئىبادەتنى بۈگۈن قىلساڭ، ئەتتىكى ئىشقا ھازىرلانغان بولىدۇ» دېگەن. بۇ سۆزلەرگە ئەمەل قىلماي بولمايدۇ.
ئۆيدەك يەپ-ئىچىپ لاغايلاپ يۈردۈم، ئەمدى ئۆزۈمنى ئاچ ۋە تەشنالىقتا تۇتاي. كۆپ نازۇنېمەتلەرنى يەپ تېنىمنى سەمىرتتىم، ئەمدى ئۆز ۋاقتىمدا ئونى يادتاي. تېنىمنىڭ ئۆز تىلىكىچە شۇنچە ھالاۋەتتە ياشىغىنى يېتەر، بۈگۈندىن باشلاپ ئاياغدا تۆرە تۇرغۇزاي. بۇ تېنىم نۇرغۇن ئادەملەرنى ئۆزۈمگە دۈشمەن قىلدى، ئەمدى تەدبىر بىلەن ئولارنى خۇشال قىلاي. باشقىلارغا كۆپ تىل ۋە قول تەگكۈزدۈم، ئەمدى تىلىم ئۆز قىلمىشلىرىمنىڭ ئۆزرىسىنى ئېيتسۇن. شۇنچە ۋاقىتتىن بېرى ئىشىم باشقىلارنى ئەيىبلەش بولدى. ھەي ئەزىز، ئەمدى ئۆزۈمنى ئۆزۈم ئەيىبلەي. مەن ئىگىمدىن قېچىپ گۇناھقا پاتقان قاچقۇنمەن، ئەمدى توۋا قىلىپ ئۆزۈمگە قايتاي، ئىگىمدىن گۇناھلىرىم ئۈچۈن ئۆزرە سوراي. ئۆلۈم ياقامدىن ئالماستا تائىتىمنى قىلىۋالاي. ئۆلۈم تۇتسا تائەتتىن قۇرۇق قالىمەن. ئىلمى چوڭقۇر كىشى نەسىھەت قىلىپ نېمە دېگەنلىكىنى ئاڭلا، ئو: «ئۆلۈمدىن بۇرۇن ئۆزۈڭنى يىغ، ئۆلۈم ئۆكۈنۈشتىن باشقا پايدا بەرمەيدۇ، ئۆلۈمنى ئۇنتۇما، توۋاغا ھازىرلان. بىخۇت بولما، ئۆلۈم كەلسە ياقاڭدىن ئالىدۇ. يىگىتلىك مەزگىلىڭدە ئىبادەت قىلىۋال، قېرىلىق بارلىق كۈچ-قۇدرىتىڭنى ئېلىپ كېتىدۇ.
338
تىرىكلىكىمنى غەنىمەت بىلىپ ئىبادەتكە ئالدىرا» دېگەن. مانا مەن ئۇ يەردىن چىقىپ ئالدىڭغا كەلدىم. سەن مېنىڭ مېھرىبان قېرىندىشىم، بۇ ئىشتا ياخشىراق ئويلىنىپ ماڭا توغرا مەسلىھەت بەرگىن. قانداق قىلسام بولىدىغانلىقىنى ماڭا ئېيتىپ يول كۆرسەتكىن.
ئودغۇرمىش ئوگدۇلمىشنىڭ كېلىشىدىكى مۇددىئاسىنى تولۇق چۈشەندى. ئارقىدىن ئۇ ئۆز قاراشلىرىنى مۇنداق بايان قىلدى:
— ھەي دىلكەش قېرىندىشىم، سۆزۈمنى ئاڭلا، بۇ ياخشى نىيىتىڭ ئۈچۈن ئاللا تەۋپىق بېرىپ كۆزۈڭنى يورۇتسۇن، لېكىن بۇ ھەقتىكى بىلىم پەقەت بىر تۈرلۈكلا ئەمەس، بۇنىڭمۇ تۈرلۈك پۇتىقى بار، ئۇنىمۇ قىلىش كېرەك. ئۇلارنى مەن ساڭا ئېيتىپ بېرەي، مۇۋاپىق كۆرسەڭ ئەمەل قىلغايسەن.
ساڭا نىسبەتەن شەھەردە ئەلنىڭ ئىشى بىلەن بولۇش ياخشىراق، ماڭا نىسبەتەن بۇ يەردە ئىبادەتتە تۇرۇش ياخشىراق. چۈنكى ھازىر سېنىڭدىن ئەلگە كۆپ پايدا تېگىدۇ. ئۇلارنى بۇ پايدىدىن مەھرۇم قىلساڭ ئەيىبلىنىش ۋە قارغىشقا نىشان بولىسەن. ئاللا ئەل ئىچىدىكى ئورنىنى ئۈستۈن قىلدى. نۇرغۇن ياخشىلىقلارنى قىلىپ ياخشى ئاتاققا ئېرىشىۋاتىسەن. خەلق راەەتكە ئېرىشتى، ئەل سائادەت تونىنى كىيىشتى. ئۇلارنىڭ تىلى ساڭا تىنماي دۇئا قىلماقتا. ئەلگە نەپ بەرگەن ياراملىق كىشىنىڭ نېمە دېگەنلىكىنى ئاڭلا: «كىشىلەر ئارىسىدىكى ھەقىقىي ئادەم شۇكى، ئۇنىڭدىن ئەلگە مەنپەئەت تېگىدۇ، مەنپەئەتسىز ئادەمدىن كىشىلەر بېزار بولىدۇ. نەپلىك كىشىنىڭ پايدىسى ئەلگە ھۇزۇر بولىدۇ.» ئادەم نىيىتىنى ھەقىقىي دۇرۇس قىلسا، بۇ دۇنيادا قىلغان ئىشىمۇ كۆڭۈلدىكىدەك ئورۇندىلىنىدۇ. نىيىتى ياخشى كىشىگە ياخشىلىق كېلىدۇ، مەقسىتى ئورۇندالمىغان تەقدىردىمۇ، يەنىلا ساۋابقا ئىگە بولىدۇ. ئەقىللىق ۋە قانۇن ئەل
خاتىرجەملىكىنى كاپالەتكە تەلدۈرگەندىلا، ئېلىڭ، ۋە تەن-خەلقىڭ سەندىن سۆيۈنىدۇ. ھازىر قانۇن-قائىدىلەر ياخشى يۈرگۈزۈلۈپ، يامانلارنىڭ ھىيلە-نەيرەڭلىرى ئەلدىن يوقالدى. ئۇ خاسىيەتلىك ئىشلارنى تاشلاپ قويۇپ بۇ يەرگە كەلسەڭ، ئىشلىرىڭ بۇزۇلۇپ پۇشايمانغا قالىسەن. تەرتىپكە سېلىنغان قانۇن-قائىدىلەرنىڭ ئورنىغا دەرمانىدىن كەتمە، بۇزۇلغان ئەل تىنىچلىنىدۇ، سېنىڭ ئورنۇڭنىمۇ ئەسكىدىن بىرى كېلىپ ئۆلتۈرىدۇ، خەلقنى زار قاقشىتىپ بىر دەممۇ ئاراملىق بەرمەيدۇ. ئۇ ئەسكىلەر ئىلگىرىمۇ يامان يولغا باشلايتتى، ئەمدى يامانلارنىڭ ئىشلىرى تېز باسدۇ. ئاللا بۇنىڭ سورىقىنى سەندىن ئالىدۇ. شۇڭا، يامانلىق قىلماسلىق ۋە قانۇننى بۇزماسلىق كېرەك. يامانلارغا يول بەرگۈلۈك ئەمەس. كۆڭلى ياخشى بىرەيلەن نەسىھەت بولغۇدەك بىر گەپ قىلغان ئىكەن: «يامانغا قېتىلما، قانۇننى بۇزما، يامانلىق قىلغۇچىغا يول قويما. ئۆزۈڭ ياخشىلىق قىل، قانۇننى ياخشى يولغا قوي، شۇندىلا ھەر ئىككى دۇنيادا يامانلىق كۆرمەيسەن.» بۇ تەۋسىيەنى ئۇنتۇما. ئاللا ساڭا قولۇڭدىن كېلىدىغان بارلىق ياخشىلىقلارنى قىلىشىڭ ئۈچۈن تەۋپىق بەردى، بۇ ياخشىلىقلىرىڭنى نېمە ئۈچۈن بۇزارسەن؟ ھەي كۆڭلى ئويغاق، بۇ ئىشىڭدىن ساڭا زىيان تېگىدۇ. سەن ئەتە ئىشنىڭ مەنپەئىتىنى بۇزۇپ، ئۆزۈڭنىڭ مەنپەئىتىنىمۇ تاشلاپ، بۇ يەرگە كېلىپ نېمە ياخشىلىق كۈتەرسەن؟
ھەي ئەزىزىم، ماڭا بۇ يەر ياخشىراق دېگەن گېپىڭنىڭ مەنىسىنى ساڭا چۈشەندۈرۈپ قوياي. مەن دۇنيا-دۆلەتكە ئېرىشىپ باقمىغان، ئارزۇ-ھەۋەسلىرىگىمۇ كۆڭۈل بەرمىگەن، خەلق بىلەن ئارىلىشىپ باقمىغان. ئىش-ھەرىكەتلىرىممۇ بەگلىككە لايىق كەلمەيدۇ. مەن دۇنيانىڭ مېلىنىمۇ كۆرمىدىم، ياخشى-يامان كىشىلەرنىڭ ھالىنىمۇ بىلمەيمەن. ئۆزۈمنىڭ ھالىنى ئوبدان بىلىپ تۇرۇپ تائەتنى تاشلاپ ئۇ ياققا بارسام، تازىمۇ قاملاشقان ئىش بولاتتى. ئالتۇن-كۈمۈشنى كۆرمىگەن ئادەم بىر كۆرۈپلا
340
خۇلقىنى بوزسا، مەك لەنەتكە قالىدۇ. دۇنيا كەزگەن خىتاي كارۋانلىرىدىن بىر سارتلار بېشىنىڭ نېمە دېگەنلىكىنى ئاڭلا: «پېقىرلىقتا ئۆتكەن نامرات بېيىغاندىن كېيىن، ياخشى قىلىقلىرىنى تاشلايدۇ. كەمبەغەل بايلىققا ئېرىشىپ بېيىپ قالسا، دورۇسلۇق يولى ئۇنىڭدىن تېزلا كېتىپ قالىدۇ.» بەخت يۈزىنى كۆرمىگەن ئادەم بىردىنلا بەختلىك بولۇپ قالسا، قىلىقلىرى ئۆزگىرىپ ئەلگە ئاپەت بولىدۇ. بەگ بولمىغان ئادەم بەگلىك ئورنىغا چىقىپ قالسا، ئۇ خەلققە تىل ۋە قول تەگكۈزۈدۇ. سەن ھازىر دۆلەت ۋە دۇنياغا تولۇق يەتتىڭ، كۆڭلۈڭنى تىنچىتىپ ئارزۇ-ھەۋەسلەردىن ساقلاندىڭ، كۆڭلۈڭمۇ توختىدى، كۆزۈڭمۇ تويدى. ئىلىڭ بىلەن بىرگە ياخشى يولدا مېڭىۋاتىسەن. بۇلارنىڭ ھەممىسى ئاللا ساڭا بەرگەن پەزىلەتتۇر. ئۇ ساڭا بارچە ياخشىلىقلارنى ئاتا قىلىپ يۈزۈڭنى يورۇق قىلدى. مانا بۇ تەنتەنىنىڭ بىر تۈرى.
ئەمدى يەنە بىر تۈرنى ئېيتاي، سۆزنى ئادەمچىلىك بابىدىن ئاچتۇق. ئۇقۇشماسلىق بولۇۋاتىدۇ، نېمە پايدىسى كۆزلەپ بۇ ئىشنى قىلىش نىيىتىگە كېلىپ قالدۇق؟ بىلسەڭ دۇنيادا ئابادان كىشىلەر ماختاشقا سازاۋەر بولغان كىشىلەردۇر. دۇنيادا قانۇن، نىزاملا بولىدىكەن، ئادەمچىلىككە ئادەمچىلىك قىلىش ئۇنىڭ بىر بەلگىسى. ئادەم ئادەمچىلىككە ئادەمچىلىك بىلەن جاۋاب قايتۇرىدۇ، بىر ياخشىلىققا ئون ياخشىلىق بىلەن جاۋاب بېرىدۇ. كىمنىڭ نەسلى دادىسىدىن تارتىپ پاك بولسا، ئۇنىڭدىن ئەلگە ياخشى نەپ تېگىدۇ. ئەگەر ئوغۇل ھارامدىن بولغان بولسا، ئۇنىڭدىن ئەلگە ئاپەت ياغىدۇ. سەن ئىلىڭنىڭ ئۆزۈڭگە قىلغان ياخشىلىقلىرىغا نەزەر سېلىپ باق، سەن ئۇنىڭ نېمىلىرىگە ۋە كىيىم-كېچەكلىرىگە ئېرىشتىڭ. ئىلىڭ سەۋەبلىك پەزىلەتكە، بىلىمگە، ئەقىل-پاراسەتكە ئېرىشىشنىڭ دەرۋازىسى ئېچىلدى، ئۇ سېنى نام-ئاتاق بىلەن ئۇلۇغ قىلدى، ياخشىلىق قىلىشىڭ ئۈچۈن
يوللىرىڭنى ئوچۇق قىلدى. ەە ي قەلبى ئويغاق، ئونىڭ ساڭا قىلغان ئەجرىنى ئۇنتۇدۇڭمۇ، ئۇنىڭغا جاۋابىڭنى قايتۇرۇش مەجبۇرىيىتىڭ بارغۇ ؟! گېپىم قوپالراق بولۇپ كەتتى، خاپا بولۇپ رەنجىمە، كۆڭلۈڭنى بوزما. توغرا سۆز كۆڭۈلگە قوپال، ئاچچىق تېگىدۇ، ئونى قوبۇل قىلسا پايدىسى تاتلىق بولىدۇ، شۇڭا تېرىككۈلۈك ئەمەس. بۇ سۆزۈمگە ئوخشاپ كېتىدىغان مۇنداق بىر سۆز بار: «دۇرۇس سۆز كۆڭۈلگە ئاچچىق، يۈرەك تېگىدۇ. تاغنا نەپ بېرىپ سېنى خۇشال قىلىدۇ. يۈرەك بولسىمۇ قېنى شۇ توغرا سۆز ؟! » داداڭ سەن بالا چاغدىلا ئۆلۈپ كەتكەن، ئۇ چاغدا تېخى ئىلىم-پەزىلەت تېپىپ يۈرۈك يورۇمىغان ئىدى، بىلمىسىز، نادان بالا ئىدىڭ. ئىلىم سېنى ئۆز تەربىيىسىگە ئېلىپ ئۆستۈردى، بەخت بىلەن يوللىدى، شۇنىڭ بىلەن ئادەملەر قاتارىغا قوشۇلدۇڭ. ئات-ئايغىر، يەر-سۇ، ەەم قول-كېنىزە كەلتۈرگەننىڭ ەەممىسى ئىلىمنىڭ ساڭا دەۋلەت ئىشكنى ئاچقانلىقىدىن تەگدى. يېتەرلىك نىمەتكە، كۆپ ياخشىلىقلارغا ئېرىشتىڭ، نامىڭ ئەلگە يېيىلىپ مەشھۇر بولدۇق. ئەمدى ئەكسىچە يول تۇتۇپ، دۈشمەندەك يۈز ئۆرۈسەڭ يارىشامدۇ؟ ئىلىمگە تازا ئەسقاتىدىغان چىغىڭدا ئۇ يەردىن چىقىپ ئۆزۈڭنى چەتكە ئالساڭ، ئونىڭ دىلى رەنجىمەمدۇ؟ ئىلىمنىڭ ساڭا قىلغان شۇنچە كۆپ ئەجرى ئۈچۈن قايتۇرىدىغان جاۋابىڭ شۇمۇ؟ ئادەمنىڭ ياخشىلىرى شۇنداق دېگەنكى: «ھەقىقى، چىن كىشىنىڭ بەلگىسى ئادەمتېچىلىقتۇر. ەە ي يىگىت، ئادەمتېچىلىك بىلەن ئۇلۇغ بول، كىشىلەر ئادەمىيلىك يولىنى شۇنداق ئاچىدۇ. ئادەمگە ئادەمتېچىلىك قىلىش بىلەن ئادەم بول، ئۆزۈڭگە ئادەمىيلىك نامىنى ئال.» ەە ي ئۆگدۈلمىش، كىشىلەر سېنى كۆرگەندە ماختاپ ئالقىشلىسۇن، ئەل ئارىسىدا «ۋاپادار» دېگەن نامنى ئال.
ياخشىلىققا ياخشىلىق بىلەن جاۋاب قايتۇرالايدىغان كىشى ئادەملەرنىڭ ياخشىسىدۇر. ئۇ خەلقنىڭ سەرخىلى، كىشىلەرنىڭ
342
تونۇلغىنىدۇر. سەن ئىلىگكە جان-تېنىڭنى تەسەددۇق قىلساڭ بولىدۇ. ئۇخلاپ ياتماي ئۇنىڭ مېھنىتى ئۈچۈن كېچە-كۈندۈز شۇنداق جاۋاب قىلساڭ، ساڭىمۇ ئاللا ياخشى جاۋاب قايتۇرغۇسى. يېقىنلىق ۋە كۆيۈمچانلىق بىلەن ئادەمچىلىك قىلىدىغان كىشىلەر شۇنداق ئېيتقان: « كىمنىڭ ئېشىنى يېگەن بولساڭ ئۇنىڭ ئىشىنى قىل، ئېشىنى ھالاللاپ مېھرىبانلىقنى ئاشۇر. ھەقىقىي ئەركەك دېگەن ئاش-تۇزنىڭ ھەققى ئۈچۈن جېنىنى پىدا قىلىدۇ. » سەن ياخشى يول تۇتۇپ مەقسىتىڭگە يەتسەڭ، ئەمدى ياخشىلىقلىرىڭ بىلەن ئۇنىڭغا ئەسقات. يىپەك تون، تاۋار-دۇردۇنلار بىلەن ھەسەتخورلارنىڭ كۆزىنى قاماشتۇردۇڭ. ئەمدى ئىلىگ ئۈچۈن ياخشى نام قازان، دۈشمەنلىرىڭ بۇنى كۆرۈپ قان يۇتسۇن، ياتلار بويۇن ئەگسۈن. تىنچ-ئاسايىشلىقتا مىنىلغان ئارزۇ-نىمەتكە يەتتۇق، بويۇن-كۆكسۈڭنى بوشىتىشكە دەك قىلدىڭ، بۇ كۈچۈڭنى ئىلىگنىڭ ئىشى ئۈچۈن سەرپ قىل. ئۇنىڭ ئۇزۇن ئۆمۈر كۆرۈشى ئۈچۈن ياخشى دۇئالار ياغدۇر. مال-دۇنيا توپلاپ باي بولدۇڭ، يۈگۈرۈك ئارغىماقلارنى، ساپ نەسىللىك ئاتلارنى مىندىڭ، بۇلارنى ئىلىگ ئىشلىرىغا تەسەددۇق قىل. ئۇ تىلەكلىرىنى تېپىپ يۈزىنى يورۇق قىلسۇن، خاتىرجەملىك بىلەن تەختتە ئولتۇرسۇن، دۈشمەنلىرى يىراقتىن كېلىپ باش ئۇرسۇن. ئىلىگ قولۇڭنى تۇزۇن، گېپىڭنى ئۆتىدىغان قىلدى. ياخشى كۆرىدىغانلارمۇ، يامان كۆز بىلەن قارايدىغانلارمۇ ساڭا ھەۋەس بىلەن قاراشماقتا. ھەي قېرىندىشىم، ئەمدى كۆپرەك دۇئا قىل. ئۆمرۈڭ ئۇزۇن بولۇپ، دۆلەت ساڭا يار بولسۇن. ئادەملەرنىڭ ئېسىلى ئەنە شۇنداق ياخشىلىق بىلەن ياشاپ، مەڭگۈلۈك نام قالدۇرىدۇ. بۇنى بىلىشكە ئەربابلارنىڭ مۇنۇ سۆزى بەك ياخشى يول ئاچىدۇ: «قارا، كىشىنىڭ ئەسلى تەبىئىتىگە قىلىۋاتقان ھەرىكىتى گۇۋاھتۇر. ئىش-ھەرىكىتى قانداق بولسا ئەسلى تەبىئىتى شۇنداقتۇر. كىمنىڭ ئەسلى تەبىئىتى ئېسىل بولسا
343
ئىش-ھەرىكىتىمۇ ئۆز بولىدۇ. تەبىئىتىنىڭ ئەسكىلىكىگە دەل ئۇنىڭ قىلمىشى گۇۋاھتۇر.»
ھەي ئېسىل خويلۇق قېرىندىشىم، ئىلگىرى خۇي-پېيىلىنى ئۆزگەرتىپ قالسا، ئۇنىڭغا بىلىمدىن مەسلىھەت بېرىپ ئاداشقان يولدىن ياندۇر. ھەممە ياخشىلىقلارغا ئىلىم باشچىلىق قىلىۋاتىدۇ. بۇ ياخشىلىقلارنى قويۇپ، ئۆزۈڭنى چەتتە قالدۇرما.
ماڭا ئىشىنىپ مەسلىھەت سالدىڭ، مەن ئۆزۈمنىڭ بىلىدىغانلىرىمنى ئېيتتىم. مېنىڭ دېگەنلىرىم بىلەن ئۆزۈڭنىڭ بىلىدىغانلىرىڭنى سېلىشتۇرۇپ كۆرسەڭ، قانداق قىلىشنىڭ لازىملىقى ئايدىڭ بولىدۇ.
ئۆگدۈلمىش ئودغۇرمىشنىڭ بەرگەن دانا مەسلىھەتلىرىدىن ئىنتايىن سۆيۈنۈپ كەتتى ۋە مۇنداق دېدى:
— ئادەملەرگە باش بولغۇچى مانا شۇنداق بولسا بولىدۇ. بۇ سۆزلىرىڭ بىلەن ماڭا تولىمۇ خاسىيەتلىك كېڭەش بەردىڭ، كۆڭلۈمدىكى تۈگۈنلەرنى يېشۆەتتىڭ. بۇ سۆزلەر ماڭا ئانچە روشەن ئەمەس ئىدى، سۆزلىرىڭ بىلەن بۇ پەردىنى كۆتۈرۈۋەتتىڭ. مەن ئەمدى بۇ نىيىتىمدىن ياندىم. ئاللا ماڭا ئارقا تىرەك بولۇپ بەرسۇن. ئاللا دىلىمنىڭ دۇرۇس، ئىش-ھەرىكىتىمنىڭ توغرا بولۇشىنى ھىمايە قىلغاي. مېنى ئۇنتۇما، دۇئا بىلەن ماڭا مەدەت بېرىپ تۇرۇشنى ساڭا تاپشۇردۇم.
ئۆگدۈلمىش سۆزىنى تۈگىتىپ، قايتىش ئۈچۈن ئورنىدىن تۇردى. ئۇ ئودغۇرمىش بىلەن خوشلىشىپ، ئېتىغا مىنىپ ئۆدۈل ئۆيىگە قايتىپ كەتتى.
ئۆگدۈلمىش ئودغۇرمىشنىڭ قېشىدىن قايتىپ كېلىپ ئۆيىگە كىردى. غىزالىنىپ بولۇپ دېمىنى ئېلىپ بىر ئاز ئولتۇردى.
344
پەلەك قارا چېچىنى يۈزىگە چۆشۈرۈپ جامالنى ياپتى، قارا توننى كېيىپ بېلىنى باغلىدى. قۇياش ئۆرۈمە چېچىنى چۆۋۈدى بولغاي، دۇنيا قوينى قارا قاما ۋە قۇندۇز تۈسكە كىردى. ئۆگدۈلمىش بىرئاز تىنچلىنىپ تۆشەك سالدۇرۇپ ياتتى. راھەتلىنىپ شېرىن ئۇيقىغا كەتتى.
ئۇ ئويغىنىپ بېشىنى كۆتۈرۈپ، ئاسماننىڭ قىز كۆلگىنىدەك ئاپپاق چېشىنى كۆرسەتكەنلىكىنى كۆردى. قۇياش يەردىن بېشىنى كۆتۈرۈپ قايتىدىن يۈزىنى ئاچتى. جاھاننىڭ ھەممە تەرىپى ئاققۇ رەڭگىگە كىردى. ئۆگدۈلمىش ئالدىراپ ئورنىدىن قوپۇپ تاھارەت ئېلىپ ناماز ئوقۇدى. ناشتا قىلىپ بولۇپ ئېتىنى مىنىپ يەنە ئوردىغا باردى. ئېتىدىن چۆشۈپ ئۆدۇغ ئۆيلىگنىڭ قېشىغا كىردى.
ئۆدۇغ ئۆيلىگ ئۆگدۈلمىش بىلەن سالاملىشىپ بولۇپ، ئودغۇرمىشنى سورىدى: — ئۇ كامىل ئىنسان ئامان-ئېسەنمىكىن، — دېدى ئۇ، — ئۇ نېمە دېدى، مېنى دۇئادا ئەسلەپ تۇرۇپتىمۇ؟ دۇئا بىلەن ئاللا كىشىنى بالا-قازادىن ئامان قىلىدۇ. ئىنسان دۇئا بىلەن ياخشىلىققا ئېرىشىدۇ ھەم مەڭگۈلۈك جەننەتكە يېتىدۇ. جاھاندا ئېزگۈ دۇئا بولمىغاندا ئىدى، بۇ ئەسكى يەر ھالاكەت ئوردىسىغا ئايلانغان بولاتتى.
— ئالىيلىرى، ئۇ بىلىمگە مۇناسىپ دۇرۇس سۆزلەرنى قىلدى، — دېدى ئۆگدۈلمىش جاۋابەن، — ئۇ قاياشمۇ يالغۇزلۇقتا بىزنىڭ غېمىمىزنى يەپ دۇئا بىلەن مەشغۇل ئىكەن. بىزدىنمۇ غاپىل ئىنسان نەدە بار، بىز گۇناھقا پاتىمىز، ئۇ بىز ئۈچۈن دۇئا قىلىدۇ. ئۇ كۆيۈمچانلىق بىلەن دىل رىشتىسىنى باغلاپ، ئالىيلىرىنىڭ نامىنى تىلىدىن چۆشۈرمەيدىكەن. ئۆزىدىنمۇ كۆيۈمچان كىم بار، ئۆزىنىڭ قايغۇسىنى قويۇپ، بىزنىڭ غېمىمىزنى يەۋاتقان؟ ۋاقتىمىز زايە بولۇپ تائەتكە چۆلىمىز
تەگمىدى، بىزدىنمۇ غاپىلراق يەنە كىم بار؟ نازۇنېمەتلەر بىلەن تېنىمىزنى سەمرىتىپ، پاراغەتتە ئويناپ ياتماقتىمىز. تېنىمىز ئۆلۈپ قۇرت-قوڭغۇزلارغا يەم بولىدۇ. جان چىققانقاندا پۇشايماندا پايدا يوق. ئاقىللار دەيدۇكى: «تېنىنى سەمرىتىش قۇرت-يىلانلارغا پايدا، ئۆزىنى قانچىلىك سۆيۈندۈرسەڭمۇ بەرىبىر ئۆتكۈنچى مېھمانسەن. تىرىكلىككە چۈشتەكلا ئۆتۈپ كېتىدۇ. ھاياتلىق دەرىخىنىڭ قۇرۇۋاتقانلىقىغا ئۆتۈۋاتقان كۈنلەر گۇۋاھ ئەمەسمۇ؟» مانا بۇ سۆزگە ئەمەل قىلىشنىڭ ئۆزى كۇپايە.
— ئەي ئاقىل، — دېدى ئۆز جاۋابىدا ئېلىگ، — ئۆزۈنى قانداق تۇتۇپ، قانداق كۆزەتكۈلۈك؟ ماڭا سەندىنمۇ ئارتۇق جان قاقشايدىغان كىشى يوق. ساڭا مەن ھەقىقىي ئىشىنىچىم بىلەن قايىلمەن. ئىشلىرىمنىڭ ھەممىسى سىرتتا، مەن بولسام ئىشلاردىن بىخەۋەر غاپىللىقتا ئۆيدە ياتىمەن. شۇڭا سەن كۆزۈم بولۇپ كۆرگىن، قولۇم بولۇپ تاشلىغىن. قانداق تەڭسىزلىك، ناھەقچىلىقنى بايقساڭ ماڭا قاراپ تۇرماي دەرھال تۈزەتكىن. ياردىمىم لازىم بولۇپ قالسا ماڭا ئېيت، ئامالنى قىلاي. ئەسكەرلەر بىلەن ئوردا خادىملىرى ئىتتىپاق ئۆتسۇن. بىرەر ئىش سادىر بولۇپ قالسا، مېنى مالال قىلماي رازىلىقىم بىلەن ئۆزۈڭ بېجىرىۋەرگىن. زالىملار خەلىقتىن قولىنى تارتسۇن، خەلىق بېيىسۇن، ئىلىم قۇدرەت تاپسۇن، مەن ئۆنۈڭ شۈكۈرىنى قىلاي.
— ھەي ئالىيجاناب بېگىم، خۇدا ساڭا تەۋپىق ئاتا قىلسۇن، — دېدى ئۆگدۈلمىش، — مەقسىتىممۇ، ماڭا كېرىكىمۇ شۇ ئىدى. تەڭرىم توغرا، ياخشى يول بەرسۇن. مەن ئۆزۈمنى سېنىڭ مۇقەددەس ئىشلىرىڭغا پىدا قىلاي. سەن خاتىرجەم بولغىن، بەخت ئىچىدە راھەتتە ياشىغىن. بارلىق مۇشەققەت ۋە باش ئاغرىقىنى مەن كۆتۈرەي. بىراق سەندىن كۈتىدىغان بىرلا ھاجىتىم بار. ھاجىتىمنى قوبۇل كۆرۈپ، كۆڭلۈمنى روشەن قىلىشىڭنى سورايمەن. ئۆزۈڭمۇ بىلىسەن، بەگلەر كىمنى ئۆزىگە يېقىن
تۇتسا، باشقىلار شۇنىڭ پېيىدىلا بولىدۇ. سەن مېنى ئۆزۈڭگە قانچىلىك يېقىن كۆرگىنىڭ بىلەن، چېقىمچى مېنى چىقىپ كىرسە يەنىلا تەرىڭنى بۇزىمەن. تۆتە ئالىپ ئەر بىلىپ مۇنداق پەندنى بەرگەن: «ئادەمنىڭ كۆڭلى بىر گۆش، ئۇنى بەك ئاسرىمىسا سېسىپ بۇزۇلىدۇ.» چېقىمچىلىقنى ھەر قانچە ياقتۇرمايدىغان ياخشى ئەر مۇ چېقىمچى ئارغا قىستۇرۇلسا دەرھال ئۆزگىرىدۇ. ھەر قانچە ئەقىللىق، سەگەك بەگمۇ چېقىمچىغا يېقىن بولسا زەرەر يېتىدۇ. كۆڭۈل دېگەن بەگ، ۋۇجۇد دېگەن ئەسكەر-قول. ئۇ بەزى سۆزدىن سوۋۇسا، بەزى سۆزدىن ئىسسىيدۇ. كىشىنىڭ تەبىئىتىدىكى تۆت تادۇ تامامەن بىر-بىرىگە قارىمۇقارشى. بىرى شاد قىلسا، بىرى جىدەل-غەليان كۆتۈرىدۇ، بىرى ئۆكۈندۈرسە، بىرى ئېغىر بېسىقلىقنى خالايدۇ، بىرى كۈلدۈرسە، يەنى بىرى يىغلىتىدۇ. خۇشاللىق دېگەندە چاپلىق كەلتۈرىدۇ، چاپلىق دېگەندە شادلىقتىن كۈلدۈرىدۇ. ھەي قۇتلۇق خان، مەن شۇنىڭدىن خەۋپسىرەيمەنكى، ئادەملەرنىڭ ئىتتى — چېقىمچى. بۇ ئىتلار چىشلەپ تارتسا، يەنىلا كۆڭلۈك ئېچىپ، تەرىڭنى تۇرۇپ ماڭا سوغۇق باقساڭ، قىلغان ئەجرىممۇ بىكار بولىدۇ. سەندىن ئۆتۈنۈشۈم شۇكى، مېنى كىم ساڭا چېقىشتۇرۇپ كىرسە، ئالدى بىلەن ئۆزۈمگە ئېيتىپ سىن، سوراپ تېگى-تەكتىگە سۈرۈشتۈرگىن. قانداق ئەھۋالنى بايقساڭ شۇنىڭغا ئاساسەن چارە كۆر. كىم چىقىپ كىرسە سۆزىنى ئاڭلا، سۆزنىڭ تېگىنى، ئاساسىنى سۈرۈشتۈرۈپ، راست-يالغانلىقىنى ئايرىغىن. بۇ ھەقتە بۇرۇنقى كىشىلەر بەك توغرا ئېيتقان ئىكەن: «باشقىلار دېگەن سۆزنى ئاڭلاپ قوي، لېكىن كۆڭلۈڭدىن ئورۇن بەرمە.» يەنە بىرى بۇنىڭدىنمۇ ياخشىراق ئېيتقان: «دېيىلگەن سۆزنى تولۇق ئاڭلا، لازىملىقنى قوبۇل قىل، كېرەكسىزنى چۆرۈۋەت. گەپنى ئاڭلا، لېكىن راست-يالغاننى تەكشۈر. راستىنى قوبۇل قىل، يالغانچىنى جازالا.» يۇقىرىقى سۆزلەرگە ئەمەل قىلغۇلۇق،
347
يالغانچىلار بىلەن دۇنيا بۇزۇلىدۇ، ھەقىقىي دۇرۇس، چىن كىشىلەرنى تاللا.
— ئۆگدۈلمىش، خاتىرجەم بول، تىلىكلىرىڭنى كۆڭۈلدىكىدەك بېجا كەلتۈرىمەن، — دەپ ئىپادە بىلدۈردى ئىلىگ، — ھەممىگە قادىر ئاللا ساڭا ئادىمىيلىكنى ئاتا قىلدى، قەلبىڭ پاك، تىلىڭ توغرا، ئىش-ھەرىكەتلىرىڭمۇ نۇقسانسىز. ياخشى خۇي ساڭا ئاق سۈت بىلەن كىرگەن، يەنە سەندىن قانداقمۇ يامانلىق سادىر بولسۇن؟ سېنى ماڭا چىقىپ كىرگۈچىلەر مەن ئۈچۈن ئەڭ ئەشەددىي دۈشمەندۇر. ئۇنداقلار قانچىلىك كاپشىسۇن مەن قاچان ئۇلارنىڭ گىپىگە قۇلاق سالغان؟ ياخشى-ياماننى توغرا پەرقلەندۈرەلمىگەن ئادەم قانداقمۇ ئەلنىڭ ئۆلۈگى بولالايدۇ؟! بەگنىڭ ئەقلى تۈز بىلەن ئەگرىنى پەرق ئېتەلمىسە قانداقمۇ ئەلنى باشلاپ توغرا ماڭالايدۇ، سىناقتىن ئۆتكەن ئادەمنى يەنە سىناپ يۈرسە كەلگۈسىدە ئەلنى قانداق باشقۇرالايدۇ؟ قانۇن چىقارغۇچى ھەق بىلەن ناھەقنى ئېنىق ئايرىمىسا، مەقسەتكە قانداق يېتەلەيدۇ؟ ئاللا سېنى ھەقىقەتەن مەن ئۈچۈن ياراتقان ئىكەن. سەن ئارقىلىق بارلىق مۈشكۈل تۈگۈنلەر يېشىلدى، ماڭا ھەقىقىي ساداقەتمەنلىك بىلەن خىزمەت قىلدىڭ. ساڭا بەرگەن ئاش-تۇزۇمنىڭ ھەققىنى تولۇق ئادا قىلدىڭ. ئەمدى مەندىن كۆرسەتكەن تۆھپىلىرىڭ ئۈچۈن ياخشى مۇكاپاتلار قايتىشى كېرەك. بۇ مۇكاپاتلارىم تەبرىكلەش ئۈچۈن لازىم بولىدۇ. دۇرۇسلۇق بىلەن داڭق قازانغان بىر كىشى: «كىشىلەرگە شۇ ئادەمنىڭ ئەقىدىسىگە مۇناسىپ ئادىمىيچىلىك قىلغۇچى — ئادەملەرنىڭ ياخشىسى ھەم سەخىيلىدۇر. كىشىلەرگە ئادىمىيچىلىكىڭ يارىشا ئادىمىيچىلىك قايتۇر. <كىشى> دېگەن نام ئاشۇنداق ئادىمىيچىلىك ئۈچۈن ئاتا قىلىنغان» دېگەن.
— ئالىيلىرى، ئەلگە ئىلىم-بىلىم بىلەن ھۆكۈمرانلىق قىلىپ، ھەر زامان مەقسەت-نىشانىڭ قانسۇن. ھۆزۈر ساڭا يار
بولسۇن، خۇدا ئىككى دۇنيادا ياخشىلىقنى نېسىپ قىلسۇن. دەۋر سېنىڭ ئىختىيارىڭ بويىچە يۈرسۇن، پەلەك چاقى سېنىڭ بېشىڭدا ئايلانسۇن. ھەي قەلبى پاك، كەمتەر مىجەزلىك، يېتىلگەن بېگىم، ئامان-ئېسەنلىكتە ياشا، ھاياتىڭ قۇتلۇق بولسۇن. سەن ماڭا كۆپ ياخشىلىقلارنى قىلدىڭ. يېمەك-ئىچمەككە، قەدىر-قىممەتكە ۋە بايلىققا ئېرىشتۈردۈڭ. مەن خىزمىتىڭگە بېلىمنى مەھكەم باغلىدىم، ئاللاھدىن تەۋپىق بېرىشنى تىلەيمەن.
ئۆگدۈلمىش يۇقىرىقى قۇتلۇق تىلەكلەردىن كېيىن، ئېلىككە يەنە مۇنداق تەۋسىيەلەرنى قىلدى:
— ھەي قۇتلۇق بەگ، ئاللا شۆھرىتىڭنى ئالەمگە يايدى. ئاللا بەرگەن بەخت ھەققىگە نامىڭنى ياخشى قىل. بەختكە نائىل بولغانىكەنسەن، كۆڭلۈڭنى دۇرۇس تۇت. بەگلىك سەلتەنتىنى كامالغا يەتكۈزىمەن دەيدىكەنسەن، مۇنۇ تۆت ئىشنى نەزىرىڭدىن ساقىت قىلما. بىرى، تىل توغرا، لەۋز ئىشەنچلىك بولسۇن. ئىككىنچى، قانۇن ئەلگە بەخت كەلتۈرسۇن. ئۈچىنچى، ئېلىك قولى ئوچۇق، سەخىي بولۇپ، خەلققە مېھرىبانلىقنى يەتكۈزسۇن. تۆتىنچى، باتۇر، جاسارەتلىك بولۇپ، دۈشمەننىڭ بوينىنى ئېگىپ، ئىشلىرىنى يۈرۈشتۈرسۇن. قايسى بەگ يۇقىرىقى تۆت ئىشنى تولۇق بەجا كەلتۈرمىسە، ئەل ئىختىلاپقا بۆلۈنۈپ، خاراب ھالغا چۈشىدۇ. مانا بۇ دۆلەت تەرەققىياتىنىڭ يىلتىزى ۋە ياخشى بەگلىكنىڭ ئىش-ھەرىكىتىنىڭ روشەن ئىزى. شۇ ئىزدە مېڭىپ، يولۇڭنى بوزما. سەندىن بۇرۇنقى بەگلەرمۇ شۇ يولدا ماڭغان. قايسى بەگ بۇ يولنىڭ تەرسىچە ماڭىدىكەن، ئىشلىرى ئوڭغا تارتمايدۇ، بەگلىكنى ۋەيران قىلىدۇ.
— مەن يەنە قەدىرلەشكە تېگىشلىك مۇنداق ئۈچ تۈرلۈك ئادەمنى ئېيتىپ بېرەي، — دېدى ئۆگدۈلمىش سۆزىنى داۋاملاشتۇرۇپ، — زېھىن قويۇپ ئاڭلا، بىرىنچىسى، چەبدەس، چوق يۈرەك مەردان ئەر. ئۇ يارغى بىلەن ئەلگە تۆھپە تەلەپ پايدا
كەلتۈرىدۇ. ئىككىنچىسى، دانا، بىلىملىك ھاكىم بەك. ئۇ كېڭەشكە يارايدۇ، ئىشنى جايىدا ئورۇنلايدۇ. ئۈچىنچىسى، زىرەك، ئۆز خەت پۈتەلەيدىغان پۈتۈكچى. ئۇ كىرىم-چىقىم ھېسابىنى ئوبدان قىلسا خەزىنە تولۇيدۇ. سەن بۇ ئۈچ خىل كىشىنى ياخشى تاللاپ، پەرقلىق مۇئامىلىدە بول. قەدىر-قىممىتىنى قىلىپ، تۆھپىسىگە مۇناسىپ ئىنام بەر. شۇنداق قىلساڭ ئىشلىرىڭ تەرتىپى يۈكسىلىدۇ، زېمىنىڭ كېڭىيىپ، ئېلىك زورىيىدۇ، نامىڭ ياخشى بولۇپ، شۆھرىتىڭ ئاشىدۇ، جاھان خەلقى دىدارىڭنى كۆرۈش تەقەززاسىدا بولىدۇ. كىشىلەرنىڭ بىلىمدارى: ئادەم ئۆلسىمۇ ياخشى نامى ئۆلمەيدۇ، دەپ ئەجەب ياخشى ئېيتقان. ئۆزى ئۆلسىمۇ ياخشى ئاتاققا ئېرىشىپ مەڭگۈلۈك نام قالدۇرۇش نېمىدېگەن ياخشى! قۇتلۇق نامغا مۇيەسسەر بولۇپ ئۆلۈپ كەتكەن ئادەم گەرچە قارا يەر قېتىدا چىرىپ ياتسىمۇ، ئونى تىرىك ھېسابلاش كېرەك. شۇڭا، تىرىك بولۇشنى ئۈمىد قىلماي، نامىڭنىڭ ياخشى بولۇشىنى تىلىگۈلۈك. نامىڭ ياخشى بولسا شادلىقتا ياشاۋاتىمەن دېۋەر. سەن بىلىملىك، ئاقىل بولىدىغان بولساڭ، ھاياتنىڭ نېمىلىكى، ياخشىلىقنىڭ قانداق بولىدىغانلىقىنى ماڭا ئايرىپ بەرگىن. ھەقىقىي ياخشىلىق دېگەن چىنلىق ۋە توغرىلىقتۇر. ھاياتلىق دېمەك ياخشىلىق دېمەكتۇر. كىم ياخشى ئەمەللەر بىلەن ياشىغان بولسا تىرىك ھېسابلاندى، كىم يامان ئەمەللەر بىلەن ياشىغان بولسا تىرىك بولسىمۇ ئۆلۈك سانالدى. دۇنيا ئۆتۈپ كېتىدۇ، ياخشى ئەمەل مەڭگۈ ئۆچمەيدۇ. جاھان ياخشى ئەمەللەر بىلەن يورۇيدۇ. سەندىن بۇ ۋاپا دۇنيا يۈز ئۆرۈگەن تەقدىردىمۇ قىلغان ياخشىلىقلىرىڭ ساڭا مەڭگۈ يولداش بولىدۇ. ھەي ئوغلىم، بۇ دۇنيا بىلەن مەغرۇرلانما، ئەقلىڭنى يوقات، ئۇ ۋاپا قىلمايدۇ. بۇ دۇنيانىڭ ئىشلىرى ئويۇنغا ئوخشايدۇ. ئۆنۈڭدىن ئايىغىنى تىلىسەڭ، بېشىنى بېرىدۇ. ئويۇننى قوغلاشماي، سەگەك بول. ئويۇنغا
بېرىلسەڭ بويىنوڭ باغلىنىپ قالىدۇ. قاراپ باقساڭ كىتابتا ناھايىتى ياخشى پۈتۈلگەن: «دۇنيانىڭ ئىشلىرى ئويۇن، يەنە ئويۇن. بۇ ئويۇنغا بېرىلىشۈرشنىڭ نېمە مەنىسى.» ھەي ھوشىيار كىشى، بۇ سۆزلەرنى يادىڭدىن چىقارما. ئاللانىڭ ئۆمرى بويىچە بەندىلىكىڭنى ئادا قىل. ئونداق قىلمىساڭ بويىنوڭنى تۇتۇپ بەرسەڭ بولىدۇ.
ئالىيلىرى، بىلىدىغانلىرىم شۇ، ئىچىمدىكىنىڭ ھەممىسىنى ساڭا تاپشۇردۇم، سۆزلىرىمگە ئىشەنسەڭ ئەمەل قىل. ماڭا ئىشەنمەي ئەمەل قىلمىساڭ، مەن دېگەنلەرنى شۈبھىسىز كۆرىسەن. — ئۆگدۈلمىش بۇ ئىشتا كۆڭلۈمنى دۇرۇس تۇتۇپ، ئاللادىن تەۋپىق تىلەيمەن، — دېدى ئېلىگ، — ئاللا تىلىگىڭگە بېرىدۇ. ئەگەر ماڭا قاراڭغۇ تەرەپلەر بولسا يورۇتۇپ بەرگىن. قاتتىق تىرىشقىن، سىرتنىڭ ئىشلىرىغا ئۆزۈڭ مەسئۇل بول. سەگەك بولۇپ، كۆز-قولۇڭنى بەك ئىتتىك قىل. كۈچۈڭنى يېتىشچە ئىشلە، ماڭا يۆلەنمە. يېتىشەلمەي قالغىنىڭدا مانا مەن ياردەملىشىمەن.
ئېلىگ سۆزىنى تۈگەتكەندىن كېيىن، ئۆگدۈلمىش ئورنىدىن تۇرۇپ سالام بەجا كەلتۈرۈپ ئوردىدىن چىقتى. ئۇ ئېتىنى مىنىپ ئۆيىگە كەلدى ۋە تونىنى يېشىپ ياتتى. ئەتىسى سەھەر يەنە سارايغا ماڭدى. ئاتتىن چۈشۈپ ئىچكىرىگە كىرىپ، ئۆزىنىڭ ئىشىغا چۈشۈپ كەتتى.
شۇنىڭدىن باشلاپ ئۆگدۈلمىش دۆلەت ئىشلىرىنى قاتتىق بېرىلىپ ئىشلىدى، ئاراممۇ ئالماي نۇرغۇن ئىشلارنى قىلدى. جاھان تۈزۈلۈپ، ئەل خاتىرجەملىك تاپتى، ئېلىگمۇ خاتىرجەم بولۇپ شادلاندى، ئەھلى قوشۇناق ھاياتقا چۆمۈپ، مەڭگۈ ئۆچمەس
نامى ئەل ئىچىدە يادلاندى.
قارا، ياخشى قانۇن نېمىدېگەن ئوبدان! دۆلەت قانۇن بىلەن مەزمۇت تۇرىدۇ. خەلقنىڭ باشچىسى مانا شۇنداق بەگلەردىن بولسا، دۆلەت خەلقى شادلىققا چۆمىدۇ. خەلقمۇ ئىتائەتمەن، ھەرىكەتلىرى توغرا بولسا بەگلەرنىڭ كۆنلىرى يورۇق بولىدۇ. بەگلەر ئاللا تەرىپىدىن ئەۋەتىلگەن يولباشچىلاردۇر. خەلق ياخشى بولسا بەگمو ياخشى بولىدۇ، خەلق ئەسكىلىك قىلسا بەگمو ئەسكىلىك قىلىدۇ. يامانلارغا يامانلىق بىلەن تەدبىر قىلغاندا، ئاندىن ئەسكىلەرنى تىنچىتقىلى بولىدۇ. خەلق ئىش-ھەرىكەتلىرىنى ئوڭشىسا، بەگمو خۇيىنى ئۆزگەرتىدۇ. بەگلەر خۇيىنى تۈزەتكەندە ئەل تۈزىلىپ، قاراڭغۇلۇق سوزۇلىدۇ.
* * *
شۇنىڭدىن باشلاپ خېلى كۈنلەر، ئايلار ۋە زامانلار ئۆتتى. دۇنيا گۈزەللىككە پۈركەندى، خەلق بېيىدى. ئەلدىن چاڭ-تومانلار كۆتۈرۈلدى. ئەلدىكى بارلىق بولغۇنچىلار تازىلىنىپ، غۇباردىن پاكلاندى. ئېلىگ مىڭ قەترە شۈكۈر قىلدى، ئاللاغا كۆپ مەدھىيە بىلەن ھەمدۇسانا ئېيتتى.