يارمۇھەممەد تاھىر تۈزگەن
تارىخىي شەخسلەر ھەققىدە ھېكايىلەر
بەخت-سائادەت ئەلچىسى
يۈسۈپ خاس ھاجىپ
مۇندەرىجە
- 1 … مۇقەددىمە
- 4 … مۆگۈز … مۆگۈز
- 8 … پەرزەنت ئەلنىڭ تەختى، زېمىننىڭ بەختى
- 11 … سەبىي سوئاللار
- 19 … مەرىپەت بېغىدىكى پەرۋانە
- 26 … يۈسۈپ بالاساغۇنى
- 30 … مەرىپەت بېگىدىكى رىقابەت
- 34 … خانزادىنىڭ قەلبى
- 43 … تارىخ مۇنازىرىسى
- 50 … بۇغراخاننىڭ ھىممىتى
- 59 … قاراخانىيلاردا ئاپەت
- 66 … تاغ غارىغا چۈشكەن نۇر
- 85 … ئۇلۇغ پىلان
- 103 … بۇغراخان چاقىرىدۇ
- 111 … بۇغراخان ھوزۇرىدا
1
图书在版编目(CIP)数据
玉苏甫 · 哈斯 · 阿吉甫 / 亚尔麦提 著 ; — 乌鲁木齐 ; 新疆人民出版社, 2003. 5 (历史人物故事丛书. 第1辑) ISBN 7-228-08031-0
Ⅰ. 玉… Ⅱ. 亚… Ⅲ. 故事 — 中国 — 当代 — 维吾 尔语 (中国少数民族语言) Ⅳ. I247. 8
中国版本图书馆 CIP 数据核字(2003)第 035664 号
责任编辑:买买提吐尔地 · 米尔孜艾合买提 责任校对:艾加尔古丽 · 吐尔逊 封面设计:穆拉丁 · 阿比迪
历史人物故事丛书 第1辑 (5) 福音使者 —— 玉苏甫 · 哈斯 · 阿吉甫 (维吾尔文) 亚尔麦提 · 塔依尔 著
مۇقەددىمە
ئەڭ بەختلىك ۋە ناملىق مىللەت ئۆزىنىڭ تارىخىي مۇساپىسىنىڭ ھەربىر باسقۇچىدا ئەڭ گىگانت پەرزەنتلىرىگە ئىگە بولالايدۇ ھەم ئۇ ئۇلۇغ شەخسنىڭ قەدەم ئىزلىرىنى ئۆزلىرىگە تۇتىيا قىلىپ بەخت ئىقبالى ئۈچۈن يول ئاچالايدۇ. ئەڭ بەختسىز مىللەت ئۆزىنىڭ ئارىسىدىن چىققان بۈيۈك ئىقتىدار ئىگىلىرىنى ھەر خىل تۆھمەت زندانلىرىغا تاشلاپ، ھەسەت ئوتلىرىدا كۆيدۈرۈپ، ئۆزلىرىنىڭ ئىقبال مەنزىلىنى قاراڭغۇ زۇلۇمەتكە ئايلاندۇرۇشقا يارايدۇ.
11 - ئەسر قاراخانىيلار ھاكىمىيەت تەختىدە ۋە قاراخانىيلار ئىلىم - پەن مۇنبىرىدە بىر يورۇق چولپان پارلىغانىدى. ئۇ پۈتۈن بارلىقىنى دۆلەت ۋە خەلقنىڭ تەقدىرىگە ئاتا قىلغان، دۆلەت ۋە خەلقنىڭ ئىستىقبالىنى كەلگۈسى ئەۋلادلىرىغا باغلىغانىدى. ئۇ تىنىمسىز ئىزدنىش، جاپالىق ئەجىر، يۈكسەك مەسئۇلىيەت بىلەن قاراخانىيلار ئۈچۈن جۈملىدىن ئىنسانىيەتنىڭ بەخت سائادىتى ئۈچۈن مەڭگۈ ئۆچمەيدىغان مەنىۋى مەشئەل يېقىپ بەرگەن.
مەن ئۆتمۈشتىن تەۋەررۈك قالغان «قۇتادغۇبىلىك» ناملىق ئەسەرنى ئوقۇغان ۋاقتىمدا، قەلبىمدە مىللىتىمگە بولغان يۈكسەك ھۆرمەت، خەلقىمىزنىڭ تەڭداشسىز
- 119 نورۇز سوۋغىسى
- 130 بۇغراخاننىڭ ھېممىتى
- 141 مۇھىم ۋەزىپە
- 153 رەقىبلەر تېپىرىلماقتا
- 163 «قۇتادغۇبىلىك» - ئەل ئارىسىدا
- 177 ھېكمەت ئۇستازى
- 187 تۆھمەتنىڭ ئالدى - كەينىدىكى ئىشلار
- 201 ئوردا كېڭىشى
- 212 خاتىمە
ئەقىل - پاراسەتكە بولغان سۆيۈنۈش، خەلقىمىزنىڭ بۇنىڭدىن 1000 يىل بۇرۇنقى بىلىش ئىقتىدارىدىن پەخىرلىنىش ھېسسىياتى قوزغالغانىدى. شۇنىڭ بىلەن بىرگە مۇشۇنداق ئۇلۇغ ئەقىل - پاراسەت ئىگىلىرىنىڭ ئەۋلادى بولغان بىزگە ۋە بىزنىڭ كەلگۈسى تەقدىرىمىزگە بولغان ئۈمىد ۋە ئىشەنچ دولقۇنلىرىدا ھەم ئاققاندىم. چۈنكى، «قۇتادغۇبىلىك»تىن يۈكسەك تەپەككۇر، تۈگىمەس ئىقتىدار، ئۇلۇغۋار غايىۋى ئىستەكلەر بىلەن يۇغۇرۇلغان بىر مەنىۋى شەھەر، ۋەتەن خەلقىگە، ئىلىم - مەرىپەتكە، ھەقىقەتكە، ئادالەتكە ئۆزىنى بېغىشلىغان ئۇلۇغۋار بىر روھنىڭ پەرۋازى نامايان بولىدۇ.
بىراق، بۇ ئۇلۇغ بوۋىمىزنىڭ ھازىرقى ئەۋلادلار تەرىپىدىن تېخى تولۇق چۈشىنىشكە ئىگە بولمىغانلىقى ئەپسۇسلىنارلىق بىر ئىش. ئۆزىمىزنى بۈيۈكسىلىك بىلىمەسلىك ئەزەلدىن بىر ھاقارەت، ئەجدادلارنى ئۇنتۇش ئۆزىمىزنى ئۆزىمىز دەپنە قىلىشنىڭ مۇقەددىمىسى، ئۇلارنىڭ ئىزىنى يوقىتىش ئازغۇنلۇق، ئۇلارنىڭ مىراسلىرىغا ۋارىسىلىق قىلالماسلىق تارىخىمىزغا، ئەجدادلىرىمىزغا قىلىنغان ئاسىيلىق.
ئەپسۇس، نادانلىق جاھالەت كېيىنكى ئەۋلادلارنى، ئۇ ئۇلۇغ بوۋىلارنىڭ ئىزىدىن مېڭىشقا مۇۋەپپەق قىلمىدى. ئازغۇنلۇق بىزنى قۇتلۇق يولدىن، يورۇق مەنزىلدىن ياتلاشتۇردى. نەتىجىدە بىز ئۇ بوۋىلىرىمىزنىڭ ئىزىنى يوقىتىپ قويدۇق. تىلىمىزگە يارىشا نەچچە ئەسىر ئۆتكەندىن كېيىن، يوقالغان بۇ مەنىۋى گۆھەر تاسادىپىي
2
پۇرسەتتە تېپىلىپ، قايتىدىن ھاياتلىق نۇرىنى چاچتى. بىراق، ئەسەرنىڭ ئاپتورى يۈسۈپ بوۋىمىزنىڭ ھايات پائالىيىتىگە دائىر ئىزلار يەنىلا يوقالغان. شۇنداق بولسىمۇ مەن «قۇتادغۇبىلىك»تىكى غۇۋا سىيمالارغا، ناھايىتى ئاز تارىخى ئىزلارغا ئاساسەن بەخت ئەلچىسىنىڭ ھايات مۇساپىسىنى تەسەۋۋۇر ئارقىلىق ئەسلىشىشكە تىرىشتىم. شۇ توغرىسىدا ئازراق رىۋايەت ساقلىنىپ قالغان بولسا قانچە ياخشى بولاتتى - ھە!
3
مۆڭگۈز … مۆڭگۈز
نەشتەردەك چاقىدىغان قەھرىتان قىشنىڭ سوغۇقلىرىنى ھەيدىگەن باھار شامىلىنىڭ تەپتى بىلەن بالاساغۇن ئاسمىنى ۋە تەبىئەت يېڭى بىر باھارنى كۈتۈۋالدى. پۈتۈن تەبىئەت قىشلىق چاپانلىرىنى سېلىپ، يېشىل تون كىيدى. تۇنجى ئېچىلغان گۈل - چېچەكلەر يېڭى كېلىننىڭ چىرايىدەك قىسقان گۈلدەك تەبىئەتكە تېخىمۇ ھۆسن بېغىشلىغانىدى. بۇ دەل مىلادى يىل ھېسابىدا 1025 - يىللىق ئەتىياز مەزگىللىرى ئىدى.
ئۆز دەۋرىدىكى خاراخانىيلارنىڭ مەدەنىيەت مەركىزىدىن بىرى بولغان بالاساغۇننىڭ ئەتراپىدىكى بىر دەريا ساھىلى. ئالتە - يەتتە ياشلار چامىسىدىكى بىر توپ بالىلار دەريا بويىغا يىغىلىشىپ باھار پەيزىنى سۈرۈشمەكتە ئىدى. ھەربىر دەۋرنىڭ ئۆزىگە خاس ئويۇن، ھەربىر ياش باسقۇچىنىڭ ئۆزىگە يارىشا خوشاللىقى بار دېگەندەك، ئۇ بالىلارنىڭ پۈتۈن زېھنى تۈرلۈك شەكىلدىكى بالىلار ئويۇنى بىلەن بەند. بالىلار ئوردىكام ئويۇنىدىن زېرىكتى بولغاي ھەممەيلەن پۇتلىرىنى قۇمغا كۆمۈپ، غوژمەك بولۇپ ئولتۇرۇۋالدى. بۇ چاغدا بالىلار ئارىسىدىن كۆزلىرىدىن نۇر يېغىپ تۇرغان، كىرپىكلىرى تۆكۈلۈپ تۇرغان، مەڭىزلىرى قىزىل ۋە يۇپيۇملاق، ئېغىزلىرى ئويماقتەك
بىر بالا مۆڭگۈزلۈك ھايۋانلارنىڭ نامىنى سانغىلى تۇردى. قالغان بالىلار ئۇنىڭغا ئەگىشىپ تەكرارلايتتى.
— بۇغا… ئۆكۈز… قوچقار… — رىياسەتچى بالا مۆڭگۈزلۈك ھايۋانلارنىڭ نامىغا ئۇلاپلا، مۆڭگۈزسىز ھايۋانلارنىڭ نامىنىمۇ ماھىرلىق بىلەن قىستۇرۇۋەتەتتى، — تۆگە… زىراپە… — زىراپە…
بالىلارنىڭ ئارىسىدا قاتتىق كۈلكە كۆتۈرۈلدى. چۈنكى، بالىلارنىڭ ئارىسىدا بىرىلەپ ئۆزۈپ مۆڭگۈزسىز ھايۋان زىراپىنىڭ نامىنى ئاتىغاندا ئەگىشىپ قويغانىدى. بالىلار ئايرىشىپ ئورۇنلىرىدىن تۇرۇشۇپ، يېڭىلىشىپ قالغان بولۇق دېگەن بالىنى تۇتۇپ ئويۇننىڭ قائىدىسى بويىچە جازالاشقا تۇتۇش قىلدى. ئەسلىدە ئويۇننىڭ قائىدىسى بويىچە بولۇقنى ئىككى قولى ۋە ئىككى پۇتىدىن تۇتۇپ سۇغا تاشلايتتى، بىراق رىياسەتچى بالا نېمىشقىدۇر، ئاۋازىنى ئەتتەي توم چىقىرىپ كېسكىنلىك بىلەن مۇنداق ھۆكۈم قىلدى:
— بۈگۈن سۇ تۇلۇق ۋە لاي تۇرىدۇ. شۇڭا، بولۇق قولىنى كەينىگە تۇتۇپ، مۆنۈ يەردىكى بۇ چېچەكنى چىشلەپ ئالسۇن، — دەپ ھۆكۈم قىلدى ئۆز دەۋرىدىن بىر تال چېچەكنى غولى بىلەن سۇندۇرۇۋېلىپ قۇمغا پاتۇرۇپ قويدى. بولۇق، بىر قانچە قېتىم قۇم قاساپ ئاخىر ناھايىتى تەستە چېچەكنى چىشلەپ ئالدى.
بالىلار ئويناۋاتقان بۇ ئويۇن ئۆز دەۋرىدە ئەڭ ئالغان بالىلار ئويۇنلىرىدىن «مۆڭگۈز… مۆڭگۈز» ئويۇنى
ئىدى. بۇ ئويۇن ئۇلارنىڭ زېھنىنى ئېچىپ، تەسەۋۋۇرىنى كۈچلەندۈرۈپ، ھايۋانلار ھەققىدىكى تونۇشىنى، تەبىئەت دۇنياسىغا بولغان چۈشىنىشىنى ئاشۇراتتى. بۇ ئويۇننىڭ جازا ۋاستىسى بولسا بالىلارنى چىداملىق، زېرەك، ھوشيار بولۇشقا ئۆگىتەتتى.
رىياسەتچى بالا ئۆزىنى شۇنچە ئەركىن ۋە خۇشال ھېس قىلاتتى. ئۇ ھەر دائىم بۇ بالىلار بىلەن بىرگە بولغىنىدا ئۇلاردىن ئايرىلغۇسى كەلمەيتتى. بالىلارمۇ بۇ رىياسەتچى بالىغا بەكمۇ ئامراق ئىدى.
— يۈسۈپ، يۈسۈپ… ، چوك داداڭ چاقىرىۋاتىدۇ، بالام. بول، ھېكايە ئېيتىپ بېرىمەن دەيدۇ،— دەپ چاقىردى يۈسۈپنىڭ ئانىسى.
بۇنىڭ بىلەن قىزغىن ئويناۋاتقان بالىلارنىڭ كەيپىياتىغا سوغۇق سۇ سېپىلگەندەك بولغان بولسىمۇ، لېكىن يۈسۈپ، بالىلارنى بوۋىسىنىڭ قىزىق ھېكايە ئېيتىپ بېرىدىغانلىقىغا قىزىقتۇرۇپ ئىككى دوستىنى بىرگە ئېلىپ ئۆيگە يۈگۈردى.
دوستلىرىنىڭ ئويۇنلىرىغا رىياسەتچىلىك قىلىۋاتقان بۇ ئەقىللىق شوخ بالىنىڭ، كېيىن قاراخانىيلار خانلىقىنىڭ رىياسەتچىسى بولۇپ قالىدىغانلىقىنى ھېچكىم خىيالىغىمۇ كەلتۈرمەيتتى. بىراق، ئۇنىڭ ھوشيارلىقى، زېرەكلىكى، پەملىك - پاراسىتى ۋە كۆزلىرىدىن يېنىۋاتقان سېھرىي نۇر ئۇنىڭدا ئاجايىپ بىر خاسىيەت بارلىقىدىن گۇۋاھلىق بېرىپ تۇراتتى.
تەقدىر ئەزەل كاتىپى ھەربىر ۋۇجۇد لەۋھەسىگە بىر
خىل ئۆزىگە خاس خاسىيەتلىك ئىقتىدار قەلىمىنى چىكىدىكەن. بۇ لەۋھەنى پەقەت شۇ ئادەمنىڭ ئۆزىلا ئوقۇپ جارى قىلالايدىكەن. يۈسۈپنىڭ ۋۇجۇدىغا قانداق تەقدىر رەقىملىرى چىكىلگىنىنى — تاڭ، بۇنى تېخى ھېچكىم بىلمەيتتى. يۈسۈپنىڭ ئاتا - ئانىسى ئوغلىدىن ئۇلۇغۋار ئىشلارنى كۈتەتتى ۋە شۇنىڭ ئۈچۈن ئۇلار قانچىلىك بەدەل كەلسە تۆلەشكە تەييارلىنىپ قويغانىدى.
پەرزەنت ئەلنىڭ تەختى، زېمىننىڭ بەختى
ئادەم بۇ ئالەمگە تۆرەلگەندە پەقەت بىر ئىشنى يەنى قايسى زاماندا، كىمدىن ۋە قەيەردە تۇغۇلۇيدىغانلىقىنى بەلگىلەيالمەيدىكەن. بەزىلەر شاھتىن، بەزىلەر پۇقرادىن بىرىمىز ياۋروپادا، يەنە بىرىمىز ئاسىيادا، بىرىمىز شەھەردە، يەنە بىرىمىز سەھرادا تۇغۇلۇيدىكەنمىز. بىرىمىز بىر مىللەت، يەنە بىرىمىز ئو مىللەت بولۇپ يارىلىدىكەنمىز. بىراق، قەيەردە كىمدىن تۇغۇلۇش بىر ئىش، قانداق ياشاش يەنە بىر ئىش ئىكەن.
يۈسۈپ قاراخانىيلارنىڭ يازلىق پايتەختى بالاساغۇندا 1017 - يىلى يۇقىرى نەسەبلىك ئۇيغۇرلاردىن بىرىنىڭ ئائىلىسىدە بۇ دۇنياغا كۆز ئاچتى. بۇ چاغ قاراخانىيلارنىڭ راسا قۇدرەت تاپقان، گۈللەنگەن دەۋرلىرى ئىدى. يەنە بىرى، قاراخانىيلارنىڭ ئىجتىمائىي ھاياتىدا غايەت زور ئۆزگىرىش بولغانىدى. 10 - ئەسىرنىڭ 50 - يىللىرىغا كەلگەندە قاراخانىيلارنىڭ شاھزادىسى سۇتۇق تېكىن تاغىسى خان ئوغۇلچاقنى ئۆلتۈرۈپ، خانلىق تەختنى تارتىۋالدى. ئۇ تەختكە چىقىپ تۇنجى قەدەمنى قاراخانىيلارنىڭ ئەنئەنىۋى دىنى ئورنىغا ئىسلام دىنىنى قويۇشقا قاراپ باستى، شۇنىڭ بىلەن بۇ زېمىندا يېرىم ئەسىرگە يېقىن
ئاز بولمىغان قانلار تۆكۈلدى. قاراخانىيلارنىڭ يۇقىرى تەبىقە ئەربابلىرى ئالدى بىلەن ئىسلام دىنىنى قوبۇل قىلىشقا مەجبۇر بولغانىدى. بۇنىڭ بىلەن قاراخانىيلارنىڭ خانلىرىدىن تارتىپ ئوردىنىڭ باشقا مۆتەۋەرلىرىمۇ ئۆزلىرىنىڭ مىللىي ئىسىملىرىنىڭ ئورنىغا ئەرەبچە، ئىسلامىي ئىسىملارنى قويۇشقا يۈزلەندى. مانا مۇشۇنداق زورۇرىيەتتىن ئوردا مۆتەۋەرلىرىدىن بولغان يۈسۈپنىڭ ئاتا - بوۋىسى يۈسۈپكە ئىسلامىيەت تارىخىدىكى پەيغەمبەرلىرىمىزنىڭ بىرى بولغان يۈسۈپ ئەلەيھىسسالامنىڭ ئىسمىنى تاللاپ قويغانىدى. يۈسۈپمۇ ئىسمى - جىسمىغا لايىق شۇنداق نۇرانە، شۇنچىلىك ئۆتكۈر بالا بولۇپ ئۆسمەكتە ئىدى. ئۇ ئائىلىسىگە ئۈمىد ۋە ئىشەنچ ئاتا قىلدى.
يۈسۈپ ئىسلام دىنى مۇھىتىدا ئۆسۈپ يېتىلىشكە باشلىدى. يۈسۈپنىڭ ئانىسى تولىمۇ ئوقۇمۇشلۇق، تەقۋادار ئايال بولۇپ يۈسۈپنىڭ ئەمدى تىلى چىقىشقا باشلىغاندىن باشلاپلا ئونىڭ قەلبىنى ئىلىم - ھېكمەت بىلەن نۇرلاندۇرۇشقا ئىرادە قىلدى. يۈسۈپنىڭ بوۋىسى بالاساغۇن شەھىرى مەھكىمىسىنىڭ قازىسى، دادىسى بولسا بالاساغۇن ئوردىسىدا پۈتۈكچىلىك مەھكىمىسىدە ئىشلەيتتى.ئۇلارر يۈسۈپنىڭ بالىلىق دەۋردىكى تەلىم - تەربىيە ۋەزىپىسىنى ئانىغا تاپشۇردى.
— ئانىسى، مېۋە چىچەكتىن، ئادەم كىچىكتىن، دېگەن گەپ بار، — دېدى يۈسۈپنىڭ دادىسى يۈسۈپنىڭ ئانىسى بىلەن سۆزلىشىپ ئولتۇرۇپ، — بالىمىز يۈسۈپ خېلى زېھرەك ئەقىللىق بالا بولىدىغاندەك قىلىدۇ. مەن
ئوردا ئىشلىرى بىلەن كۆپىنچە ئالدىراش بولۇپ ئۆتۈدىكەنمەن. ئائىلىنىڭ كۆپ ئىشلىرىنى سىزگە تاپشۇردۇم، يۈسۈپنىڭ تەربىيىسىگە كۆپرەك كۆڭۈل بۆلەيلى، ئوقۇشقا كىرگەندىن كېيىن ئۇلارنىڭ يۈكى تېخىمۇ ئېغىرلايدۇ. ھازىرقى ئاساسىنى ياخشىراق سالىمىساق بولمايدۇ.
— ۋاي، بۇ بالىنىڭ مەندىن سورىمايدىغان گېپى يوق، — دېدى يۈسۈپنىڭ ئانىسى جاۋابەن، — ئادەمنىڭ ئەقلىگە يەتمەيدىغان ئىشلارنى، ئويلىمىغان گەپلەرنى سورايدۇ، بەزىدە نېمىدەپ جاۋاب بېرىشىمنى بىلەلمەيلا قالىمەن. ئوقۇشقا بارسا خەلىپىسىنىڭ بېشىنى ئاغرىتىۋېتەرمىكىن بۇ بالا.
— دۇنيادا بىرى مۇھتاجلىقتىن قورق، يەنە بىرى نان يېمەستىن، دېگەن گەپ بار. كۆپ نەرسىلەرنى سورىغان ئادەم ئالىم بولىدۇ، — دەپ كۈلۈپ قويدى دادا، — بالا دېگەن بىر ئائىلىنىڭ مېۋىسى. ئۇنىڭ ئاچچىقى، چۈچۈمەلى ۋە تاتلىقى بولىدۇ. بەزىلىرى ھەتتا شېخىدا مېۋە تۇتالمايدۇ. ياخشى مېۋە بەرسە ئەل - يۇرت ئۇ بالىدىنمۇ، ئاتا - ئانىسىدىنمۇ رازى بولىدۇ، ئۇ دەرەخنى قورۇتۇپ قويسا ئەل - يۇرت ئاتا - ئانىدىن كۈلىدۇ. پەرزەنت دېگەن ئائىلىنىڭ تەختى، زېمىنىنىڭ بەختى، ئانىسى.
سەببىي سوئاللار
— ئانا، ئادەم نېمىشقا ئۇخلاپ تۇرۇپمۇ نۇرغۇن نەرسىلەرنى كۆرىلىدۇ؟ — دېدى بىر كۈنى ئەتىگىنى، بەش ياشنىڭ قارىسىنى ئالغان يۈسۈپ ئانىسىدىن.
— ۋاي بالام يۈسۈپ، بۈگۈن يەنە قانداق چۈش كۆرۈپسەن، — دېدى يۈسۈپنىڭ سوئالىدىن ھەيران بولغان ئانا. يۈسۈپ ئانىسىنىڭ سورىغان سوئالىغا جاۋاب بەرمەي، «نېمە چۈش كۆرۈپسەن؟» دەپ قايتۇرما سوئال سورىغانلىقىدىن بالىلارچە تېرىكتى:
— سىز مەن ھەر دائىم گەپ سورىسام، نېمە بولغان، نېمىشقا شۇنداق سورايسەن، دەپلا تۇرامسىز؟ — دېدى يۈسۈپ.
ئانىسى كۈلۈپ كەتتى ۋە يۈسۈپنىڭ كۆڭلىنى ئورۇن تاپتۇرۇش ئۈچۈن:
— بالام، مەنمۇ چۈش كۆرۈشنىڭ قانداق بولىدىغانلىقىنى تازا بىلىپ كەتمەيمەن، چوڭلاردىن «ياخشى چۈش تەڭرىدىن، يامان چۈش شەيتاندىن» دېگەن گەپلەرنى ئاڭلىغان. ھازىر بولدى قىلىپ چايىنى ئىچكىن. داداڭ كەلگەندە سورىساڭ تېخىمۇ ياخشى چۈشەندۈرۈپ قويىدۇ.
— ئۇنداق بولسا بۈگۈن مەن چۈشىگەن چۈش تەڭرىنىڭ چۈشىكەن، — دېدى يۈسۈپ ئانىسىغا يېپىشىپ، —
كىچىك قۇش بولۇپ ئانا قۇشقا ئەگىشىپ ئۇچقۇدەكمەن، ئانا مېنى ئەگەشتۈرگەن چوك قۇش تەگمەسمۇ؟
ئانا يەنە تەشۋىشلىقتا قالدى ۋە ئىلاجىسىز بالىنىڭ كۆڭلىگە يارىشا ئۇنى جاۋابسىز قالدۇرماسلىققا تىرىشتى.
ــ توغرا، بەلكىم تەقدىردۇر، ئۇچۇپ چۈشۈش خاسىيەتلىك، تەڭرىگە يېقىنلىشىش دېگەن گەپ، ساڭا تەڭرى قانات بېرىدىغان ئوخشايدۇ، بالام.
ــ ئانا، ئادەممۇ قانات چىقامدۇ، ئۇنداق بولسا ساڭا نېمىشقا قانات بەرمىدى؟
ــ بالام، ساڭا گەپ تېپىپ بېرەلمەيدىكەنمەن، ئوقۇشقا بارغاندا نۇرغۇن نەرسىلەرنى بىلىسەن. ئادەم دېگەنلىك ھەقىقىي قانات ــ بىلىم.
يۈسۈپ ئاخىر ئوقۇشنىڭ گېپىنى ئاڭلاپ روھلىنىپ كەتتى ۋە ئانىسىغا ئۈمىد ھەم ھەيرانلىق بىلەن تىكىلدى.
يۈسۈپ ئۈچ ياشلىق قەلەمنى ئالغاندا، تارتىپلا، ئۇنىڭدا ئاجايىپ قىزىقىش، تەبىئەتكە، ئادەملەرگە بولغان زوقمەنلىك ناھايىتى روشەن زاھىر بولۇشقا باشلىغانىدى. بولۇپمۇ تۆت ياشتىن ھالقىغاندىن كېيىن ئۇنىڭ قىزىقىشى تېخىمۇ كۈچەيگەن بولۇپ، ئۆز يېشىغا مۇناسىپ بولمىغان سوئاللارنى سوراپ، ئانىسىغا ئارام بەرمەيتتى. ئانىسىمۇ ئوقۇمۇشلۇق يوقىرى تەبىقە ئائىلىسىدىن كېلىپ چىققان، مۆتىۋەر ئائىلە تەربىيىسىگە ئىگە بولغان ئىنتايىن پەزىلەتلىك ئوقۇمۇشلۇق ئايال ئىدى. ئۇ ئائىلىدە ئۆزىنىڭ ئاياللىق بۇرچىنى تولۇق ئادا قىلالايدىغان ئىقتىدارغا ئىگە بولۇپ قالماي، بەلكى بالىلارنىڭ ياخشى ئۇستازى بولۇش رولىنىمۇ ئالغانىدى.
* * *
ــ بوۋا… بوۋا… :
بالىلار بىلەن مۆڭگۈز ئويۇنى ئويناۋاتقان يۈسۈپ بوۋىسىنىڭ چاقىرغانلىقىنى ئاڭلاپ، دوستلىرى بىلەن بىرگە يۈگۈرگىنىچە ھويلىغا كىرىپ كەلدى. كەڭرى، ئازادە تال باراقلىق ھويلىدىكى شىرەمال سېلىنغان سوپا ئۈستىدە يۈسۈپنىڭ بوۋىسى ئولتۇراتتى. يۈسۈپ كىرىپلا بوۋىسىنىڭ بوينىغا ئېسىلدى ۋە:
ــ نېمە ھېكايە ئېيتىپ بېرىسىز؟ ــ دەپ سورىدى.
ــ بوۋاڭنى بىرەر پىيالە قىزىق چاي ئىچمىگىلى قويمامسەن، بالام، ــ دېدى ئۆيدىن چاي راسلاپ چىقىۋاتقان يۈسۈپنىڭ ئانىسى ۋە چاي قويغاچ، ــ ئەسسالامۇئەلەيكۇم، سالامەتمۇ سىز بوۋا دەپ سالام قىل، ــ دەپ چاقچاق ئارىلاش كايىپ قويدى.
ــ ئەسسالامۇئەلەيكۇم، بوۋا، سالامەت تۇردىڭىزمۇ، بىزنى ئۇنتۇپ قالدىڭىزمۇ، يامان سېغىنىپ كەتتىم، ــ دېدى يۈسۈپ بوۋىسىنىڭ تىزىغا بېشىنى قويۇپ.
ــ بەلكىم مېنىمۇ ھېكايەمنى سېغىنىپ كەتكەنسەن. بوۋاڭنىڭ بۈگۈن كېلىشىدە ئالاھىدە مەقسەت بار ئىدى. شۇڭا ئۇ ئېرىنمەي، يۈسۈپ ۋە ئۇنىڭ دوستلىرىغا ھېكايە ئېيتىپ بېرىشكە باشلىدى، بۇ ھېكايە ئۇنىڭ مۇددەتسىز مۇقەددېمىسى ئىدى. بالىلار سوپىغا چىقىپ بوۋاينى چۆرىدەپ ئولتۇردى.
ــ بۇرۇنقى زاماندا، ــ دەپ ھېكايە باشلىدى
يۈسۈپنىڭ بوۋىسى، — يولۋاس پادىشاھلىقى بىلەن شىر پادىشاھلىقى ئوتتۇرىسىدا ياشاش ھوقۇقىنى ئۆز ماكان تالىشىپ دۈشمەنلىشىش پەيدا بوپتۇ. يولۋاسنىڭ ۋەتىنى باياشاد، بۈك — باراقسان ئىكەن. خەلقى ئەركىن — شاد ياشايدىكەن. ئۇلار ئۆز ۋەتىنىدىكى چوك — كىچىك پوقرالىرى بىلەن ئىناق، تىنچ، خاتىرجەم ياشاۋاتقان چاغدا شىر پادىشاھنىڭ بۇ ۋەتەنگە كۆزى قىزىرىپ، يولۋاس پادىشاھلىقىنى تارتىۋېلىش ئۈچۈن نۇرغۇن قوشۇنلىرى بىلەن يولۋاسلارنىڭ ۋەتىنىگە بېسىپ كەپتۇ…
— بوۋا، ھايۋانلارنىڭمۇ ۋەتىنى بولامدۇ؟ — دەپ سورىدى يۈسۈپ، بوۋىسىنىڭ چاي ئوتلاۋاتقان پۇرسىتىدە.
— بولىدۇ، بالام، بولىدۇ، ئادەملەرنىگىلا ئەمەس، بارلىق ھايۋانلارنىڭ، ئۇچار قۇشلارنىڭ ۋە جان — جانىۋارلارنىڭ ھەممىسىنىڭ ياشاش ماكانى بولىدۇ. مانا شۇ ئۇلارنىڭ ۋەتىنى. ئولارمو خۇددى ئادەملەردەك ۋەتىنىدىن مەھرۇم بولۇپ قالسا ھەممە نەرىسىدىن مەھرۇم بولىدۇ. ياشاش ھوقۇقى ۋە ياشاش پۇرسىتىدىنمۇ مەھرۇم بولۇپ قالىدۇ. بېلىق سۇدىن، يولۋاس ئورمانلىقتىن، چاشقان قوشىدىن ئايرىلسا ياشىيالمىغانغا ئوخشاش.
— بۇ ۋاقىتتا، — دەپ ھېكايىسىنى داۋاملاشتۇردى بوۋاي، — گەرچە يولۋاس پادىشاھلىقنىڭ ئەسكىرى كۈچى زور، خەلقى پىداكار بولسىمۇ، بىراق ئۇرۇش رەھبىرى خەلقكە زور بالايىئاپەتلەرنى ئېلىپ كېلىدىغانلىقىنى ئويلاپ، ئۇرۇشۇش كېرەكمۇ ياكى سۈلھى تۈزۈش كېرەكمۇ دېگەن مەسىلىدە بىر قارارغا كېلەلمەي بېشى قېتىپتۇ.
ئەگەر سۈلھى تۈزۈش تەرەپدارى بولىدىغان بولسا، شىر پادىشاھلىقنىڭ بارلىق تەلىپىگە قۇللۇق بىلدۈرۈش بىلەن ۋەتىنىگە ھاقارەت كەلتۈرۈش يولى بىلەنلا نەتىجىلىنىدىكەن.
قانداق قىلىش كېرەك. بۇنىڭغا بىر ئەپلىك تەدبىر تېپىلسا ھەم قان تۆكۈشنىڭ ئالدىنى ئالغىلى ھەم ۋەتىنى بالايىئاپەتتىن ساقلاپ قالغىلى بولىدىكەن.
شۇنداق پەيتتە يولۋاس پادىشاھلىقنىڭ پوقرالىرى ئارىسىدىن بىر تەدبىركور تۈلكە ئوتتۇرىغا چىقىپ، ئۆزىنى مەلۇم قىلىپتۇ:
— ئالىيلىرى، مېنىڭ بىر ياخشى تەدبىرىم بار ئىدى، — دەپتۇ يولۋاس شاھ ئالدىدا تىزلىنىپ تۇرۇپ.
— خوش، ئىجازەت، قېنى تەدبىرىڭنى ئېيىت، — دەپتۇ يولۋاس پادىشاھ.
— مۇبادا مېنىڭ تەلىپىمگە قوشۇلسىلا، شىر پادىشاھنىڭ قوشۇنلىرىنى ئۆزۈملا ھالاكەت تورى ئىچىگە باشلاپ كىرىمەن، — دەپ ئۆتۈنۈپتۇ. يولۋاس پادىشاھ ئۇنىڭ قانداق تەلەپ بولسا ئورۇندايدىغانلىقىغا ۋەدە بېرىپتۇ.
— بىرىنچى تەلىپىم، مېنىڭ بالا — چاقىلىرىمنىڭ ھالىدىن ياخشى خەۋەر ئېلىشقا ۋەدە بەرسىلە، — دەپتۇ پىداكار تۈلكە.
— سېنىڭ پەرزەنتلىرىڭ مېنىڭ پەرزەنتىم، ئولاردىن غەم يىمىگىن، — دەپتۇ يولۋاس پادىشاھ.
— ئىككىنچى تەلىپىم، نۆكەرلەرگە ئەمىر قىلسىلا، ئۇلار مېنىڭ قۇلاق — بۇرۇنلىرىمنى كېسىپ
تاشلىسۇن .
پىداكار تۈلكىنىڭ بۇ تەلەپنى ئاڭلىغان شاھ ۋە نۆكەرلەر نېمە ئىش ئىكەنلىكىنى بىلەلمەي ھەيران بوپتۇ . نۆكەرلەردىن بىرەرىمۇ چىقىپ پىداكار تۈلكىنىڭ بۇرۇن - قۇلىقىنى كېسىشكە جۈرئەت قىلالماپتۇ . بىراق پىداكار تۈلكە ئۆز يېنىدىن شەمشىرىنى شارتلا سوغۇرۇپ ئېلىپ ئۆزىنىڭ قۇلاق - بۇرۇنلىرىنى كېسىپ تاشلاپتۇ . پۈتۈن ئەزايى قانغا چىلىنىپتۇ . ئۇ ئۆز پادىشاھى يولۋاسقا تازىم بەجا كەلتۈرگەندىن كېيىن ، شىر پادىشاھنىڭ ئاساسلىق قوشۇنى تۇرۇشلۇق قارارگاھقا يۈرۈپ كېتىپتۇ .
— دات شىر پادىشاھ ھەزرەتلىرى ، — دەپ پەرياد كۆتۈرۈپتۇ قۇلاق - بۇرۇنلىرى كېسىلىپ ، يارىسىدىن قان ئېقىپ تۇرغان تۈلكە شىر پادىشاھنىڭ بارگاھى ئالدىغا كېلىپ ، — ئىنتىقامىمنى ئېلىپ بېرىسەن .
— نېمە ئىش ، — دەپ سوراپتۇ شىر پادىشاھ كۆرەڭلىك بىلەن .
— مەن يولۋاس پادىشاھقا شىر بىلەن سۈلھى تۈزەيلى ، ئۇلار كۈچلۈك ، بىز ئاجىز ، دېسەم ، ئۇ نۆكەرلىرىگە قۇلاق - بۇرۇنۇمنى كەستۈرۈۋەتتى . ئۇلار ئاساسىي قىسىملىرىنى بىر قانچە كۈنلۈك نېرىغا ئورۇنلاشتۇرۇپ ، شۇنداق پىلان تۈزۈشتىكى ، پەقەت مەنلا ئۇ يەرگە ئالىملارنى باشلاپ بېرىپ ، ئۇ شىرنىڭ تۈۋىنى يېپىشقا ، ئالىملارنىڭ ئۈنۈملۈك ھالدا بۇ باياشاد ئەلنى ئىدارە قىلىشىغا ياردەمدە بولالايمەن . شۇنىڭ بىلەن ئۆزۈمنىڭ ئىنتىقامىنىمۇ ئالالايمەن .
تۈلكىنىڭ بۇ سۆزىنى ئەپسۇنغا ئالدانغان شىر پادىشاھ پۈتۈن قوشۇنىنى تۈلكىنىڭ ئارقىسىدىن ئەگىشىپ مېڭىشقا ئەمىر قىلىپتۇ . بولار يۈرۈپتۇ ، يۈرۈپتۇ ، يۈرگىنىدىمۇ مول يۈرۈپتۇ . بىر كۈن يۈرۈپتۇ ، ئىككى كۈن يۈرۈپتۇ ، بىراق يولۋاسلاردىن ھېچ دېرەك بولماپتۇ . تۆت - بەشىنچى كۈنگە كەلگەندە قوشۇننىڭ ئوزۇق تۈلۈكى تۈگىيىشكە باشلاپتۇ . بوستانلىقلار تۈگەپ چۆل - جەزىرىلەردىن مېڭىپتۇ . شۇنداق قىلىپ يەتتىنچى كۈنى بولار تۈلكىنىڭ باشلىشى بىلەن ئادەمنىڭ جېنىنى ئالىدىغان ئىسسىق پىژغىرىم قىزىق قۇم بارخانلىرى بىلەن تولغان بىر ھالاكەت دەشتىگە يېتىپ كەپتۇ . شۇ چاغدىلا تۈلكە ئۆزىنى ئاشكارىلاپتۇ ۋە :
— ئەي مەلعۇن ، سەن قەبىھلىككە ، نەپسىانىيەتچىلىككە كېلىپ باشقىلارنىڭ ۋەتەنىگە كۆز ئالايتتىڭ … ئەلنىڭ خاتىرجەملىكىنى بۇزدۇڭ . ساڭا ياخشى گەپ كار قىلمىدى ، شۇڭا مەن سېنى ھالاكەت تورىغا ئېلىپ كىردىم . ئوزۇق - تۈلۈكۈڭ پۈتۈنلەي تۈگىدى … ھەر تۆت تەرەپنىڭ ئارىلىقى يەتتە كۈنلۈك يول . بۇ ھالاكەت تورىدىن ھەرگىز قېچىپ قۇتۇلالمايسەن . باشقىلارنىڭ ۋەتەنىگە كۆز ئالايتقانلارنىڭ تەقدىرى مۇشۇنداق بولىدۇ ، — دەپتۇ .
— بالىلىرىم ، ھېكايىنى چۈشەندىڭلارمۇ ؟
پىداكار تۈلكىنىڭ ھېكايىسىنى ئاڭلاپ ھوزۇرلىنىۋاتقان بالىلار بۆۋاينىڭ گېپىگە دەرھاللا جاۋاب بېرىلمىدى . بۆۋاي ئۇلارغا :
— سىلەر شۇنى بىلىشىڭلار بولدى ، ياشاش ئۈچۈن ئاشۇنداق پەم - پاراسەت ۋە پىداكارلىق كېرەك . پەم - پاراسەت بىلىمدىن ، قابىلىيەتتىن كېلىدۇ . بىلىم ۋە
ئەقىل - پاراسەت ئوقۇش ئۆگىنىش ئارقىلىق ھاسىل بولىدۇ. شۇندىلا تۆلكىدەك مەك، ئون مەك ئادەملەرنىڭ ئىشىنى بىر ئادەم قىلالايدۇ. شۇڭا، ئەمدى سىلەر بالىلىق ساياقلىقلارنى تاشلاپ ئوقۇشۇڭلار كېرەك.
يۈسۈپ ئەمدىلا بۇۋىسىنىڭ بۇ ھېكايىنى مەقسەتلىك ئېيتقانلىقىنى چۈشەندى ۋە شادلىنىپ، ئورنىدىن دەس تۇردى - دە، بۇۋىسىنىڭ بوينىغا گىرە سالىۋالدى.
يۈسۈپنىڭ دادىسى ئۆيدە كۆپ تۇرالمايتتى. قاراخانىيلارنىڭ ئىككى پايتەختى - قەشقەر بىلەن بالاساغۇن ئارىسىدا كۆپ ماڭاتتى، قىشلىق پايتەخت قەشقەرگە ھۆكۈمەت ئىشى بىلەن بىر كەتسە بەزىدە يېرىم يىلدا ئاران قايتىپ كېلەتتى. شۇڭا، يۈسۈپ بەزى چاغلاردا ئاپىسى بىلەن چوك دادىسىنىڭ ئۆيىدە تۇرىدىغان بولغاچقا چوك دادىسىغا بەكمۇ ئىچىكىپ كەتكەنىدى. بۇۋىسىمۇ يۈسۈپكە قەۋەتلا ئامراقلىق قىلاتتى. بۈگۈنمۇ مەقسەتلىك ھالدا يۈسۈپنى بالاساغۇن ئوردا مەدرىسىگە ئوقۇشقا ئېلىپ بارغىلى كەلگەنىدى.
18
مەرىپەت بېغىدىكى پەرۋانە
بالاساغۇن ئوردا باشلانغۇچ مەدرىسىسى مەدرىسىنىڭ شۆھرەت - شارائىتى ناھايىتى ياخشى، دەرسخانىلىرى ئازادە ۋە پاكىز بولۇپ، ئوقۇغۇچى سانىمۇ ئانچە كۆپ بولمايتتى. مەدرىسىنىڭ بىر تەرىپىدە ياسىداق ئوردا مەسچىتى قەد كۆتۈرۈپ تۇراتتى. ھەربىر ناماز ۋاقتىدا مەزىننىڭ سوزۇپ ئېيتقان ئەزانى دەرسخانىغا ناھايىتى ئوچۇق ئاڭلىناتتى. زىلچا سېلىنغان دەرسخانىدا يۆكۈنۈپ ئولتۇرۇپ، دەرس ئاڭلاۋاتقان ئوقۇغۇچىلارنىڭ ئالدىدا بىردىن رەھىل بولاتتى. قاراخانىيلارنىڭ باشلانغۇچ مائارىپىدا ئاساسلىقى ساۋات چىقىرىش، ئانا تىل تەربىيىسى، دىنىي تەلىم - تەربىيە ۋە ئەدەپ تەربىيىسى مەركەزلىك تۇتاتتى. دىنىي تەلىم - تەربىيە ئەرەب - پارس تىلىنى ئۆگىنىشتىن باشلىناتتى. ئەرەب - پارس تىلىنى ئۆگىنىش ئوقۇغۇچىلارغا خېلىلا ئېغىر بېسىم بولاتتى.
يۈسۈپ مەكتەپكە كىرىشتىن بۇرۇنلا ئانىسى ئۇنىڭ خەت ساۋاتىنى چىقىرىپ بولغاچقا، ئۇ پۈتۈن دىققىتى ئېتىبارىنى دىنىي ئىلىم ۋە تىل ئىلمىنى ئۆگىنىشكە قاراتتى. ئەتراپلىق يېتىلگەن ئۇستازلىرىنىڭ تەلىم - تەربىيىسى يۈسۈپنىڭ ئۇسسۇزلۇقىنى قاندۇرۇۋاتقاندەك زوقلىنىۋاتاتتى. ئۇنىڭ زېھنى بارغانچە ئېچىلىپ، نۇرغۇن مەسىلىلەرگە جاۋاب تېپىشقا باشلىدى.
19
يۈسۈپنىڭ ئۇستازلىرىغا بولغان يۈكسەك ئىخلاسمەنلىكى بىلەن ھۆرمىتى، ئۇستازلىرى بىلەن يۈسۈپ ئوتتۇرىسىدا ئاجايىپ چوڭقۇر بىر مېھىر - مۇھەببەت رىشتىسىنى بارلىققا كەلتۈرگەنىدى. ئۇستازلىرى، يۈسۈپنىڭ باشقا ساۋاقداشلىرىغا قارىغاندا ساۋاتىنىڭ تولۇق چىقىپ بولغانلىقىنى نەزەردە تۇتۇپ، بىر قىسىم يېڭىل كىتابلارنى يۈسۈپنىڭ ئوقۇشىغا بېرىدىغان بولدى. يۈسۈپنىڭ كۆپ ۋاقتى كىتاب ئوقۇش بىلەن بولۇپ كېتىپ، بەزىدە ناماز ۋاقتى بولغانلىقىنىمۇ ئېسىدىن چىقىرىپ قوياتتى.
بۈگۈن مەدرىسىنىڭ دەم ئېلىش كۈنى ئىدى. شۇڭا، ئاخشامدا مۇئەللىملىرى بەرگەن كىتابقا قىزىقىپ كېتىپ شام يورۇقىدا خېلى كېچىچە كىتاب ئوقۇپ، ئاندىن ياتتى. ئەتىگىنىدە يۈسۈپنىڭ بوۋىسى ئايالچە يۈسۈپنى نامازغا قوپۇرۇۋېتىشنى تاپىلاپ قويۇپ، مەسچىتكە چىقىپ كەتتى. بىراق، چوك ئانىسى يۈسۈپنى كۆپرەك ئۇخلىۋالسۇن دەپ ئويغاتمىغانىدى.
— يۈسۈپ، يۈسۈپ، قېنى سەن، يۈسۈپ مەسچىتكە چىقمىدىڭغۇ؟ — يۈسۈپنىڭ بوۋىسى نامازدىن قايتىپ تاشقىرىقى ئىشىكتىن يۈسۈپنى چاقىرىپ كىردى. شۇ چاغدا بوۋىسىنىڭ ئاۋازىنى ئاڭلىغان يۈسۈپ، كۆزلىرىنى ئۇۋۇلاپ ھويلىغا چىقتى — دە، كۈن قىزىلى بولۇپ كەتكەنلىكىنى كۆرۈپ چوك ئانىسىغا كايىپ تاپا قىلىشقا باشلىدى:
— ھەر قېتىم مېنى مۇشۇنداق شەيتانغا تاشلاپ بېرىپ، گۇناھكار قىلىسەن، چوك ئانا. ئۇستازىمىز
بىزگە، كۈن قىزىللىقتىكى ئۇيقۇ غەپلەت ئۇيقۇسى، ئۇ تېنىڭنى زەئىپلەشتۈرىدۇ، روھسىز ۋە لەقۋا قىلىپ قويىدۇ. سەھەر تۇرۇش ھاياتقا بەرىكەت بېرىدۇ، كۆڭۈل روشەن ۋە ئازادە بولىدۇ. ئادەمنىڭ زېھنى ئۆتكۈرلىشىدۇ، دېگەنتى.
سەل خاپا بولۇپ كىرگەن بوۋاي يۈسۈپنىڭ مۇنداق قائىدە سۆزلەپ، گۇناھنى ئۆزلىرىگە ئارتىپ قويغانلىقىنى تەن ئېلىپ كۈلۈپ كەتتى ۋە يۈسۈپكە:
— مۇددەرىسلەر، سەھەر تۇرۇشنىڭ خاسىيىتىنى سۆزلەپ بالدۇرراق يېتىشنىڭ خاسىيىتىنى سۆزلىمەپتۇ-دە. ئوغۇل بالا دېگەن ئۆزىنىڭ ئىشىنى ئۆزى قىلىشى، ئۆزىنىڭ ئىشىغا ئۆزى ئىگە بولۇشى كېرەك. قائىدىنى بىلىپ ئەمەلىيەتتە ئەمەل قىلمىساڭ بولمايدۇ، بالام، — دېدى.
يۈسۈپ بەك پەزىلەتلىك، زېرەك ۋە جۈرئەتلىك ئىدى. ئۇ مۇئەللىمى دەرس باشلاش ئالدىدا تەكتلىگەن «بىلمىگەننى سوراپ ئۈگەنگەن ئالىم بولىدۇ، سوراشنى ھار ئالغان زالىم بولىدۇ» دېگەن ھېكمەتلىك تەۋسىيىسى بويىچە، يۈسۈپنىڭ كاللىسىدا نۇرغۇن — نۇرغۇن بالىلارچە سوئاللار تۇغۇلۇپ تۇراتتى. ئۇنىڭ بەزى سوئاللىرى ئۆز يېشىدىكى بالىلارنىڭ ئەقلى ئىقتىدارىدىن ھالقىپ كېتەتتى. بۈنداق تەلەپچانلىق مۇئەللىملەرنىمۇ قوزغىتىش پەيدا قىلاتتى، ئوقۇغۇچىلارنىمۇ پىكىر قىلىشنى
ئۆگىنىشگە تۈرتكە بولاتتى.
يۈسۈپنىڭ باشلانغۇچ مەلۇماتنى تۈگىتىلىشى ئونىڭ ئوقۇش، بىلىش ھاياتىدا يېڭى بىر بەتنىڭ ئېچىلغانلىقىدىن دېرەك بېرىتتى. مانا بۇ يىل ئۇ باشلانغۇچ مەلۇماتنى ناھايىتى ئىلغار نەتىجە بىلەن تاماملاپ، بالاساغۇن ئوردا مەدرىسىسىنىڭ ئوتتۇرا دەرىجىلىك تەلىم — تەربىيىسىدىن مەنىۋى ئوزۇق ئېلىشقا باشلىدى. ئوقۇتۇش مەزمۇنى كېڭىيىدى. بۇ باسقۇچتا تىل — ئەدەبىيات، تارىخ، جوغراپىيە ئىلمى، مەنتىقە ئىلمى، قۇرئان تەپسىرى قاتارلىق پەنلەردىن باشقا ئاسترونومىيە، خىمىيە، ماتېماتىكا (ھەندىسە) پەنلىرىنىڭ خېلى يوقىرى سەۋىيىسىگە چېكىللىك قىلىنىدىغان مەلۇماتلار بېرىلەتتى. شۇنىڭ بىلەن بىرگە قاراخانىيلاردا ئوتتۇرا دەرىجىلىك تەلىم — تەربىيىدىن باشلاپ ئەلەم (ھەربىي ئىشلار) تەربىيىسىمۇ بېرىلەتتى.
ئوقۇش ھاياتىنىڭ يېڭى سەھىپىسىنىڭ ئېچىلغانلىقى بىلەن ئونىڭ ھايات مۇساپىسىمۇ يېڭى — يېڭى نىشان تاختىلىرى قادالدى. مانا ئەمدى ئۇنىڭدا ھاياتتىن، تۇرمۇشتىن ھەتتا ئۆزىدىن قەتئىي قانائەتلىنەلمەيدىغان نازۇك بىر تۇيغۇ ئويغىنىشقا باشلىدى. ھەر كۈنلۈك دەرس، ھەر كۈنلۈك ئىزدنىش ئونى بىر خىل چەكسىزلىك، غايىۋى ۋە نازۇك بىر ئالەمنىڭ قوينىغا باشلاپ كىرىپ كېتىپ بارغاندەك تۇيغۇدا بولاتتى. ئونىڭ كۆز ئالدىدىن قاتمۇقات تارتىلغان سىرلار پەردىسى بىرمۇبىر ئېچىلىپ بۇ ئالەم ۋە ئادەم ئونىڭ نەزىرىدە ئۆزىنىڭ ئەسلى ماھىيىتىنى ئاشكارىلاشقا باشلىغاندەك قىلاتتى. نېمىدېگەن خاسىيەت!
ئۇ بارا — بارا تويغۇ، ھېس ۋە تەپەككۇر كېمىسىگە ئولتۇرۇپ كائىنات مۆجىزىلىرىنى، ئىنسان روھىيتىنى تەپەككۇر قىلىشقا مۇۋەپپەق بولۇۋاتاتتى. ئالەم نېمە؟ ئادەم نېمە؟ ئالەم قانداق پەيدا بولدى، ئادەم نېمە ئۈچۈن يارىتىلدى؟ ئالەم ئادەمگە نېمىلەرنى بېرىدۇ، ئادەم ئالەمگە ئۆزىنىڭ بۈيۈكلۈكىنى قانداق نامايان قىلىدۇ؟ ئادەم دۇنيادا پەقەت ئۈچ ۋاخ تاماقتىكى ئەسىرى بولغان بىچارە بايغۇشمۇ، ياكى دۇنيانىڭ خوجايىنىمۇ؟ زامان نېمە، ماكان نېمە، تۇغۇلماق نېمە، ئۆلمەك نېمە؟ بەھرىمەنلىك نېمە، مەھرۇملۇق نېمە، بىلىم نېمە، بىلىشچۇ؟… بۇلارنى ئويلىغىنىدا يۈسۈپ قانائەتسىزلىك ئوقچىدا پۇچىلىناتتى.
بۈگۈنكى مەنتىقە دەرىسىدە مۇئەللىم دەرس مەزمۇنىغا قوشۇپ ئادەمنىڭ تەپەككۇر ئىقتىدارى بىلەن بىلىمنىڭ مۇناسىۋىتى ھەققىدە چۈشەنچە بەردى. ئاخىرىدا تەپەككۇرنىڭ مەنبەسى نېمە؟ بىلىمنىڭچۇ؟ دېگەن مەسىلىلەر ھەققىدە ئويلىنىپ كېلىشنى ئوقۇغۇچىلارغا تاپشۇردى. شۇنىڭ بىلەن يۈسۈپنىڭ ساۋاقداشلىرى ئارىسىدا بەس — مۇنازىرىگە سەۋەب بولدى.
— بۇ مۇنازىرە تەلەپ قىلمايدۇ، — دەپ ئورنىدىن تۇرۇپ پىكىرىنى ئوتتۇرىغا قويدى بىر ساۋاقداش، — ئەقىلنىمۇ، بىلىمنىمۇ ئاللا بېرىدۇ، ھەممە نەرسىنىڭ ياراتقۇچىسى ئاللا، — دېدى.
بۇ جاۋابنى ئىنكار قىلىش ھەقىقەتەنمۇ مۈشكۈل ئىدى. چۈنكى، «ئاللانىڭ ئىرادىسىسىز قىل تەۋرىمەيدۇ» دەپ قارىلاتتى. شۇ ئاريدا يەنە بىر ساۋاقداش چاقچاق
ئارلىشىپ جاۋاپ قايتۇردى:
— بىزگە ھازىر بىلىمنى خەلپىتىم بېرىۋاتىدۇغۇ، بۇنىڭغا نېمە دەيسىلەر؟ — دېدى. بۇ يۈسۈپنىڭ بالا چېغىدىن تارتىپ بىرگە ئوقۇۋاتقان ساۋاقدىشى ۋە ئۆمۈرلۈك دوستى قۇت بەگ ئىدى.
— مۇئەللىم بىزگە ئاللانىڭ ئىلىمنى ئۆگىتىدۇ، — دەپ ئېتىراز بىلدۈردى ھېلىقى ساۋاقداش.
— بۇ ھەقتە مۇنازىرە قىلىشقا ئورۇن يوق، ئاللا بۇنىڭ ھۆكمىنى قىلىپ بولغان، — دېدى يۈسۈپ ئورنىدىن تۇرۇپ ۋەزنىلىك بىلەن. ئارقادىن «ئىقرە» سۈرىسىنى يادقا ئوقۇغاندىن كېيىن، — ئاللا ئۆزى ئىنسانلارغا «ئوقۇ» دېگەن ھۆكۈمنى قىلغان. دېمەك بىلىم ئوقۇشسىز، ئۆگىنىشسىز كەلمەيدۇ، — دېدى. بۇ كۈچلۈك دەلىل ئالدىدا باشقا تالاش-تارتىشقا ئورۇن قالمىغانىدى.
يۈسۈپ بىلىم بىلەن ئوقۇشنىڭ، بىلىم بىلەن ئىنسانىي كامالەتنىڭ، ئىنسان كامالىتى بىلەن جەمئىيەت تەرەققىياتىنىڭ مۇناسىۋىتى، جەمئىيەت تەرەققىياتى بىلەن مىللەتنىڭ، دۆلەتنىڭ ئىستىقبالى ئوتتۇرىسىدىكى باغلىنىش ھەققىدە ئويلىناتتى. ئۇنىڭ كاللىسىدا يەنە چوڭقۇر پىكىرلەر، سوئاللار تۇغۇلۇشقا باشلىغانىدى. ئۇ گەرچە مۇئەللىملىرىنىڭ دەرسىدىن نۇرغۇن ئىجتىمائىي ۋە تەبىئىي قانۇنىيەتلىرىنى ھېس قىلغان بولسىمۇ، قانۇنىيەتلىرىنى بىلىش بىر گەپ، ئۇنى رېئاللاشتۇرۇش تېخىمۇ مۇھىم ۋە قىيىن مەسىلە ئىدى. ئۇ ئەمدى دەرس بىلەنلا قانائەت قىلمايدىغان بولدى. ئوردا كۇتۇپخانىسى
ئۇنىڭ ئۈچۈن چېكسىز ئىمكانىيەتلەرنى يارىتىپ بەردى. يۈسۈپنىڭ تىل جەھەتتىكى ئىمكانىيىتى ئۇنى ئانا تىلىدا يېزىلغان ئەسەرلەر بىلەنلا چەكلىمەي، ئەرەب تىلىدا ۋە پارس تىلىدا يېزىلغان ئۆز دەۋرىدىكى كۆپ مەزمۇنغا ئىگە بۈيۈك ئەسەرلەر ۋە گرېك تىلىدىن تەرجىمە قىلىنغان نۇرغۇن ئەسەرلەر بىلەن ئۇچرىشىش پۇرسىتىنى بەردى. ئۇ ھەر كۈنى بۇ كىتاب دۇنياسىغا كىرىپ، ھەسەل ھەرىسى تۈرلۈك گۈل-غۇنچىلاردىن شىرنە يىغقانغا ئوخشاش مەنىۋى دۇنيادىكى خاسىيەتلىك خەزىنىدىن شۇنداق ياخشى بەھرىمەن بولۇشنى ئۆگەنىۋالدى.
يۈسۈپ بالاساغۇنى
ھاياتىنىڭ شەپىسىز دولقۇنى يۈسۈپنى ئاستا - ئاستا ئېقىتىپ 16 ياشلىق مەنزىلگە ئېلىپ كەلدى. يىللار ئۇنىڭغا يۇمران قارا بۇرۇتلارنى سوۋغا قىلىپلا قالماي، قەددى - قامەتلىك، كۆزلىرىدىن ئۈمىد، ئىشەنچ، ۋۇجۇدىدىن جاسارەت ۋە جەڭگىۋارلىق چاقناپ تۇرىدىغان جۇشقۇن ياشلىقنىمۇ سوۋغا قىلىدى. ئونىڭ جۇشقۇن ھېسسىياتىچان ياشلىق ئىنتىلىشلىرىگە جور بولغان، ئىلھام قوشلىرىنىڭ پەرۋازىنى نامايان قىلىدىغان جەڭگىۋار شېئىرلىرى ئونىڭ تالانتنى نامايان قىلىشقا باشلىغانىدى. بىراق، ئو شېئىرلىرىدا بارلىق ياشلار ۋە شائىرلار ئاۋۋال قەلەم تەۋرىتىدىغان ئىشق - مۇھەببەت تېمىسىدىن نېمىشقىدۇر ھالقىپ ھاياتنىڭ قايناق باغرىغا، ئادەمگە، ئادەمنىڭ قەدىر - قىممىتىگە، تېخلىك - پاراۋانلىك، ئىجتىمائىي گۈللىنىش، تەرەققىيات، ئىلىم - پەن مەسىلىلىرىگە قاراتقانىدى. يۈسۈپ دەسلەپكى شېئىرلىرىنى فامىلىسىز يازغانىدى. 1034 - يىلى نورۇزغا ئاتاپ يازغان شېئىرىدا تۇنجى بولۇپ «بالاساغۇنى» تەخەللۇسىنى ئىشلەتتى. ئونىڭ شېئىرلىرى ياشلار ئارىسىدا خاتىرىدىن خاتىرىگە كۆچۈرۈلۈپ قالماي، مۆتىۋەرلەر ئارىسىدىمۇ
خېلى ئېتىبارغا ئېرىشىشكە باشلىغانىدى. يۈسۈپ بالاساغۇنىنىڭ شېئىرى ئىجادىيىتى تىلىنىڭ ئاممىباب، گۈزەل، ئويناق، مەزمۇنىنىڭ چوڭقۇرلىقىغا قارىماي، يەنە بەزى كىشىلەرنىڭ، ھەتتا بەزى ئۇستازلارنىڭ نەزىرىدە تۆھەن تۇراتتى.
بىر ئايدىن بېرى ئوقۇلدىاشلار جىددىي ھالدا مەركىزى ئوردىغا ئىمتىھان بېرىش ئۈچۈن تەييارلىنىۋاتاتتى. مەركىزى ئوردىدا قەشقەردىكى ساجىد ئە مەدرىسىگە ئوقۇشقا ئۆتۈش ھەربىر ئوقۇغۇچىنىڭ ئۇلۇغۋار ئارزۇسى ئىدى. چۈنكى، شەرقنىڭ بۈيۈك مەدەنىيەت مەركىزىگە ئايلانغان قەشقەر ئۆزىنىڭ قەدىمىيلىكى ۋە گۈزەللىكى بىلەنلا ئەمەس، بەلكى بۇ يەرگە ئوتتۇرا ئاسىيادىكى بۈيۈك مۇتەپەككۇرلارنىڭ توپلانغانلىقى بىلەنمۇ كىشىنىڭ دىل رىشتىسىنى ئۆزىگە تارتاتتى.
يۈسۈپنىڭ تەسەۋۋۇرىدا قەشقەر ئۇنىڭ ھاياتلىق ئىنتىلىشلىرىنىڭ يەنە بىر يۈكسەك پەللىسى ئىدى. ئۇ قەشقەردە ئۆزى چوقۇنىدىغان ۋە دىدارلىشىشقا تەقەززا بولغان مەھمۇد قەشقىرىدەك ياش ئالىملار بىلەن، ئىمادىددىن قەشقىرىدەك داڭلىق ھېكىملار، ئەبۇلفۈتۈھ ئالمايىدەك بۈيۈك تارىخچىلار، چۆچۈدەك تونۇلغان شائىرلار، ئىمام ھۈسەيىنگە ئوخشاش داڭلىق مۇدەررىسلەر بىلەن ئۇچرىشاتتى ۋە ئۇلارنىڭ دەرسىنى ئاڭلاش شەرىپىگە ئىگە بولاتتى.
مەلۇم مەندىن كېتىتقاندا قەشقەرنىڭ دۇنيانىڭ
شەرقتىكى بىر ئىلىم - مەرىپەت ۋە مەدەنىيەت مەركەزلىرىدىن بولغانلىقى ئۈچۈنلا ئەمەس، بەلكى ئۇ دۇنيا مەدەنىيەت مۇۋەپپەقىيەتلىرىنىڭ ئۇچرىشىدىغان تۈگۈنى بولغانلىقى ئۈچۈن ساھىبە مەدرىسىگە ئوقۇشقا كىرىش ئۆز دەۋرىدىكى ئىلىم سۆيەر، ئىنتىلىشچان، مەدەنىيەتلىك بىر قاتلام ياشلارنىڭ ئۆلۈغۋار ئىنتىلىشلىرىدىن ئىدى. شەرقتىكى مەدەنىيەتلىك ئەللەردىن نۇرغۇنلىغان ئىختىساسلىق تالىپلار، بۇ مەرىپەت گۈلشىنىگە كېلىپ ئىلىم ئالاتتى. جاھاننىڭ ھەرقايسى تەرەپلىرىدىن كەلگەن سودا كارۋانلىرى بۇ دىيارغا دۇنيانىڭ ئەڭ ئېسىل مەھسۇلاتلىرىنى ئېلىپ كېلىپ تۆكەتتى. قاراخانىلارنىڭ قانون - پەرمانلىرىدا قەشقەر دۇنياغا ئېچىۋېتىلگەن شەھەر بولۇپ، مەدەنىيەت ۋە سودا ئالاقىسىنى جانلاندۇرۇش، دۆلەتنىڭ پەن - مەدەنىيەت قۇرۇلۇشىنى كۈچەيتىش، خەلقنىڭ مەدەنىيەت ساپاسىنى يوقىرى كۆتۈرۈش، دۆلەتنىڭ ئۇنىۋېرسال ئىقتىدارىنى يوقىرى كۆتۈرۈشتە ناھايىتى مۇھىم ئورۇندا تۇراتتى. شۇڭا سودا كارۋانلىرىنىڭ بىخەتەرلىكىنى قوغداش، ئۇلارنى ياخشى ئورۇنلاشتۇرۇش توغرىسىدا مەخسۇس قانون پەرمانلار چۈشۈرۈلگەندى. قاراخانىلار مائارىپنىڭ تەسىرىنىڭ يوقىرى كۆتۈرۈلۈشىگە ئەگىشىپ، مائارىپنىڭ دۆلەتتە تۇتقان ئورنى ۋە ئىلىم ئىگىلىرىنىڭ ئىمتىيازى غايەت زور دەرىجىدە يوقىرى كۆتۈرۈلگەنىدى. پۈتۈن ئەلدە مائارىپنى سۆيۈش، مائارىپنى قوللاش، ئىلمىلىك بولۇش، ئىلىم ئىگىلىرىنى ھۆرمەتلەش بىر شۇئار بولغانىدى.
ساۋاتسىزلىق، بىلىمسىزلىك ئەل ئىچىدە ھاقارەتلىك ئىش بولۇپ سانالغاچقا، تۆۋەن قاتلام ئاداممۇ پەرزەنتلىرىنى ئوقۇتۇشقا جەلىپ قىلغان. شۇنىڭ ئۈچۈنمۇ ئۆز دەۋرىدە ئاۋام پۇقرالار ئارىسىدا ساۋاتسىز ئادەملەرنى ناھايىتى ئاز ئۇچراتقىلى بولاتتى، ھەتتا ئاددىي نامرات دېھقانلار خېلى مۇكەممەل ھۆججەتلىرىنى ياخشى پۈتەلەيتتى. ئىلىمنىڭ بىر ئەلدە مۇنداق ئومۇملىشىشى مەنىۋى مەدەنىيەت جەھەتتە خېلىلا گۈللەپ ياشنىغان بىر مەنزىرىدىن دېرەك بېرەتتى.
مەرىپەت بېغىدىكى رىقابەت
«ھايات بىر جەڭگاھ، مۇۋەپپەقىيەت نىشان؛ ھايات مۇسابىقىسىدە بىرەر ئىشتا بولسىمۇ مۇۋەپپەقىيەت قازىنىلمىغان ھاياتنى ھايات دېمەسلىك كېرەك» يۈسۈپ بالاساغۇنى ئۆزىنىڭ بۇ دەۋىتىنى ھەرقاچان ئەسلەيتتى. مۈشكۈللىرىگە يولۇققاندا يۇقىرىقى سۆز ئۇنىڭغا ئىلھام، ئىشەنچ ئاتا قىلىپ ۋۇجۇدىدا پۈتمەس – تۈگىمەس كۈچ – قۇدرەت ھارارىتىنىڭ پەيدا بولۇۋاتقانلىقىنى سەزەتتى.
باش باھار – نورۇز ئايلىرى. قەشقەر – دۇنيانىڭ شەرقلىرىدىن ئالىي ئىلىم يۇرتى، ساجىئە مەدرىسىگە ئوقۇشقا كەلگەن خىلمۇخىل، ئىلىم پەرۋانىلىرىنى كۈتۈۋالدى. تەرەپ – تەرەپتىن مەپىلەردە ئولتۇرۇپ كېلىۋاتقان خانزادە، بەگزادىلەر تۆگە كارۋانلىرى بىلەن غەرب دۇنياسىدىن ۋە ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ھەرقايسى ئەللەردىن كېلىۋاتقان چەتئەللىك تالىپلار غايىۋانە تەلپۈنگەن ئوردۇكەنت – قەشقەرگە كېلىۋاتاتتى. قەشقەرنىڭ باش باھاردىكى ھاۋاسى ئۇلارنىڭ يۈزلىرىنى سىيپاپ ئۆزلىرى سېپىللىرىدىن كىرىشتىن بۇرۇنلا ئۇلارغا قەشقەرنىڭ سالىمىنى يەتكۈزۈپ بولغانىدى. يول بويىدىكى يېڭى ئېچىلغان چېچەكلەر غايەت زور دەستە – دەستە گۈل تۇتقاندەك بىر – بىرىگە ئالدىدىن تۇتۇۋاتاتتى. سېپىلگە يېقىنلاشقانسېرى شەھەردىكى ھۆپىكەرلەرنىڭ
چاقىرىشلىرى، ئاشپۇزۇللارنىڭ مەززىلىك پۇرىقىنى سۈرۈپ كېلىۋاتقان كۈتۈكچىلەرنىڭ تەكلىپلىرى، مەسكەرچى، تۆمۈرچىلەرنىڭ بولقىسىدىن چىققان ئاۋازلار تەبىئىي بىر قارشى ئېلىش رېتىمىنى، ئالقىش ياغدۇرۇۋاتقاندەك تۇيغۇ بېرەتتى.
كارۋانلار توپى ئارىسىدا بالاساغۇنلۇق يۈسۈپمۇ بار ئىدى. بۇرۇتلىرى خەت تارتىپ ياشلىق باھارنىڭ مايسىلىرىنى كۆرسەتكەن بۇ يىگىت ئۇيغۇر يىگىتلىرىگە خاس چىراي – تۇرق ۋە كىيىم – كېچەكلىرى بىلەن تۆگە ئۈستىگە توقۇلغان كاجوۋا ئۈستىدە پۈتۈن ئەتراپقا ھەيرانلىق بىلەن سېپىلىپ ئولتۇراتتى. ئېھتىياتنىڭ يامغۇر، بورانلىرىدىن مۇداپىئەلىنىپ كىيىۋالغان كېپىنەك تونىنىڭ پەشلىرى ئېچىلغاندا، پۇتلىرىدىكى زەرپۇل دەپ ئاتىلىدىغان ئۇچى ئوچۇق گۈللۈك ئۆتۈك، بېلىگە باغلانغان كۆمۈش توقۇلۇقلۇق بەلۋاغ ئۇنىڭ بەگزادىلەرگە خاس سالاپىتىنى نامايان قىلىپ تۇراتتى.
كارۋان توپى سېپىلنىڭ غەربىي دەرۋازىسىدىن شەھەرگە كىردى. يۈسۈپ، بالاساغۇن شەھىرىدە كۆرۈش مۇمكىن بولمايدىغان قاينام – تاشقىنلىق مەنزىرىنى كۆردى. رەستىلەردىكى دۇكانلار، يايىمچىلار ئۆزلىرى ئىشلەپ چىقارغان ۋە دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىن كەلتۈرۈلگەن تۈرلۈك – تۈرلۈك، ئېھتىياجلىق مەھسۇلاتلارنى قول – قولغا تەگمەي سېتىۋاتاتتى. بىر يەردە ئىت تالاشتۇرۇۋاتقان، بىر يەردە توخۇ سوقۇشتۇرۇۋاتقان، بىر تەرەپتە بېدىكلەر قول سىقىشىپ سودىلىشىۋاتقان، كېلىشتۇرۇۋاتقان، توخۇم…
چىقىشتۇرۇۋاتقان… دېمەك، ھەممە ئادەم ئۆز ئۆيى، ئۆز كويى بىلەن ئىدى. يۈسۈپكە بىر ئىش بەكرەك تەسىر قىلدى. كارۋان توپى شەھەر مەركىزىدىكى چوڭ جامە مەسچىتىدىن ئۆتۈۋاتقاندا بىر قانچە دىۋانىلەر كارۋانلار ئالدىغا قول كۆتۈرۈپ كېلىپ، سودىگەرلەرگە ئاللاھدىن بەرىكەت، ئامەت ۋە ئامانلىق تەلەپ قىلىپ، سەدىقە سوراشتى. سودىگەرلەرنىڭ بەزىلىرى بىرەر كۈمۈش تەڭگە تاشلاپ بەرسە، بەزىلىرى بىرەر مىس تەڭگە تاشلاپ بېرىشەتتى. دىۋانىلەر پۇللارنى تېرىۋالغاندىن كېيىن، ئارقىدىن ئولىشىپ كېلىۋاتقان كارۋانلارنىڭ ئالدىغا تىلىك تەلەپ بېرىشاتتى. شۇ ئەسنادا 12 ياشلار چامىسىدىكى بىر بالا قول كۆتۈرگەن ھالدا يۈسۈپكە تىلەك تىلىدى:
— ئامان كېپسىز بەگزادە غوجام، ئاللاھدىن ئالتۇن تېنىڭىزنىڭ ئامان بولۇشىنى، ئوقۇشلىرىڭىزنىڭ ئۇتۇقلۇق بولۇپ، چوڭ بەگلەردىن بولۇپ كېتىشىڭىزنى تيلەيمەن.
يۈسۈپ يېنىدىن بىر كۈمۈش تەڭگىنى چىقىرىپ دىۋانە بالىغا سۇندى، بالا يۈگۈرۈپ كېلىپ كۈمۈش تەڭگىنى ئېلىپ، تېخىمۇ كۆپ تىلەكلەرنى ياغدۇرۇۋەتتى. «مېنىڭ ئوقۇشقا كەلگەنلىكىمنى قانداق بىلگەندۇ» دەپ ئويلىدى يۈسۈپ. ئەسلىيەتتە بۇ دىۋانىلەر ھەربىر ئادەمنىڭ تۇرقىغا بىر قاراپلا ئۇلارنىڭ قايسى تەبىقىگە تەۋە ئىكەنلىكىنى پەرق قىلىپ بولاتتى. بىراق، يۈسۈپكە بەكرەك تەسىر قىلغىنى بۇ ئىش ئەمەس ئىدى. ئۇ خىيالىدا قەشقەرنى بۇ دۇنيانىڭ جەننىتى دەپ تەسەۋۋۇر قىلاتتى. چۈنكى بۇ تەڭرىقۇتنىڭ ماكانى — دە، تەڭرىقۇتنىڭ ماكانىدا دىۋانلارنىڭ بولۇشىنى تەسەۋۋۇرىغا سىغدۇرالمايتتى. .
«قەشقەرنى بۇ دۇنيانىڭ جەننىتى دەپ ئويلايتتىم، ئەجەبا جەننەتتىمۇ دىۋانە بولامدۇ؟ دىۋانىلەرنىڭ كۆپ بولۇشى تەڭرىقۇتنىڭ شەنىگە داغ تەگكۈزىدىغان ئىشقۇ، بىر بەندىنىڭ ئۆز رىزقىنى ياراتقۇچىدىن تىلىمەي، بەلكى بەندىدىن تىلىشى ياراتقۇچىغا قىلىنغان ھۆرمەتسىزلىكقۇ» .
يۈسۈپنى ئەگىشىپ كەلگەن كارۋانلار قوم دەرۋازا تەرىپىدىكى بىر قوناققا چۈشۈشتى. قوناق گەرچە كىچىكرەك بولسىمۇ خېلى ياسىداق ۋە ئازادە ئىدى. ئۇلار ھاردۇق چىقىرىش ئۈچۈن ئالدى بىلەن ھاممامغا چۈشۈپ، يولنىڭ چاڭ-توزانلىرىدىن پاكلانغاندىن كېيىن كىيىم-كېچەكلىرىنى يەڭگۈشلەپ، ساراي خوجايىنى خىزمەتكارى كىرگۈزگەن چايدىن بىر پىيالىدىن ئىچىشتى.
خانزادىنىڭ قەلبى
ئەتىسى ئەتتىگەندە يۈسۈپ ئۆزى بىلەن بىرگە كەلگەن ئوقۇلدىشى قۇت بەگ بىلەن بىرگە كىچىكىدىن باشلاپ تەلىپۈنگەن مەرىپەت ئوچىقى، قاراخانىيلار خانلىقىنىڭ خانلىق مەدرىسىسى ساجىيەگە تىزىمغا ئالدۇرۇشقا كەلدى. تالىپلاردىن كۆتۈشكە ئورۇنلاشتۇرۇلغانلار ناھايىتى ئىززەت-ئىكرام ۋە زىيادە تەكەللۇپ بىلەن يېڭى تالىپلارنى كۈتۈۋالدى. ئۇلار ناھايىتى ياخشى ئورۇنلاشتۇرۇلدى.
ئۈچىنچى كۈنى جۈمە. مەدرەسە ئادىتى بويىچە ئۆز ئېلىدىن ۋە چەت ئەلدىن كەلگەن يېڭى تالىپلارنى كۈتۈۋېلىش ۋە ئوقۇش باشلاش مۇراسىمى ئۆتكۈزۈلدى. ھەيۋەتلىك مەدرەسە بىلەن بىر گەۋدە بولۇپ تۇرغان مەدرەسە مەسچىتىدە جۈمە خۇتبىسى ئوقۇلۇۋاتاتتى. خۇتبىدە بۈگۈن ئىمام ئاللانىڭ مەرھىمىتى بىلەن ۋە بۇغراخاننىڭ ئەدلى-ئادالىتى بىلەن قاراخانىيلار ئېلىنىڭ گۈللەپ ياشنىغانلىقى، خەلقنىڭ تىنچ-خاتىرجەم تۇرمۇش كەچۈرۈۋاتقانلىقىغا مەدھىيە ئوقۇلغاندىن كېيىن، سۆز تېمىسى ئىلىم-مەرىپەت ۋە ئىنسان كامالىتى توغرىسىدىكى مەزمۇنغا يۆتكىلىپ ناھايىتى قىممەتلىك تەبلىغ قىلىندى. مەدرەسەدە جۈمە نامىزى ئوقۇلغاندا ئەرەب تىلىدا تەبلىغ قىلىش ئادەتكە ئايلانغانمۇ، جۈمە خۇتبىسى ئەرەب تىلىدا بايان قىلىندى. يۈسۈپ بالاساغۇن بۇ ئىشتىن بىر ئاز ئەجەبلىنىپ تۇرغانتى، ئەزان توۋلاندى. جۈمە نامىزى ئوقۇلۇپ بولغاندىن كېيىن، ئىمام، يېڭى تالىپلارنى قارشى ئېلىش يىغىنى شۇ مەسچىتنىڭ ئۆزىدىلا ئېچىلىدىغانلىقىنى ئۇقتۇردى. ئارقىدىن:
— ئەسسالامۇ ئەلەيكۇم، قاراخانىيلارنىڭ خانلىق مەدرىسىسىگە ھەر قايسى ئەللەردىن ئوقۇشقا كەلگەن تالىپلار، مەملىكىتىمىزنىڭ ھەر قايسى جايلىرىدىن كەلگەن تالىپلار، ھەر قايسىڭلارنىڭ ئىلىم تەلەپ قىلىش يۈزىسىدىن مەدرىسىمىزگە كەلگەنلىكىڭلارنى قىزغىن قارشى ئالىمىز، ئىلىم تەلەپ قىلىش پەرىز. ئۇ بىزنى تەڭرى تائالا بىلەن يېقىنلاشتۇرىدۇ. بىز سىلەرگە ئەڭ ياراملىق مۇدەررىسلەرنى ئورۇنلاشتۇرۇپ، ئەتراپلىق يېتىلىشىڭلارغا كاپالەتلىك قىلىمىز. تۇرمۇش شارائىتىڭلارنى ياخشى ئورۇنلاشتۇرۇپ، مەدرىسىنى ئۆز ئائىلەڭلاردەك ھېس قىلىشىڭلارغا ئىگە قىلىمىز. بىزنىڭ ئېلىمىزدە ئىلىم ئۇلۇغلىنىدۇ، خاقانلىرىمىز ئىلىم ئەھلىلىرىنى ئەزىزلەيدۇ. شۇڭا، سىلەرنىڭ خاتىرجەم ھالدا ئوقۇپ، ياخشى نەتىجىلەر بىلەن دۆلىتىڭلارغا قايتىشىڭلارغا تىلەكداشمىز. خاقانىمىز ئۆز سالىمىنى بىلدۈرۈشكە يېقىندا باغداتتىن ئوقۇپ قايتىپ كەلگەن، ئوردادا دىۋان بېگى ياش ئالىم، پەخىرلىك خانزادىلىرىمىزدىن مەھمۇد ئىبنى ھۈسەيىن قەشقەرىنى ئەۋەتىپتۇ. ئۇ سىلەرگە ئۇلۇغ بۇغراخاننىڭ سالىمىنى يەتكۈزىدۇ.
— تالىپلار بىر-بىرلىرىگە قارىشىپ غولغۇلا قىلىشىپ كەتتى. يۈسۈپ بالاساغۇننىڭ يۈرىكى تېخىمۇ بەتتەر
سوقۇپ كەتكەن ئىدى. چۈنكى، بۇ ياش ئالىم ئۆز تالانتى بىلەن قاراخانىيلار خانلىقى تەۋەلىكىدىلا ئەمەس، بەلكى غەرب دۇنياسىدىمۇ خېلى زور قەدىر — قىممەتكە ئېرىشكەن ئىدى. ئۇنىڭ بىلەن دىدارلىشىش نۇرغۇن ئىلىم ئاشنالىرىنىڭ ئارزۇسى ئىدى. يۈسۈپنىڭ دادىسىمۇ يۈسۈپ ئوردۇكەنتكە مېڭىش ئالدىدا، ھۈسەيننىڭ ئوغلى مەھمۇدنىڭ بارلىقى، ئۇنى ئىزدىشىنىڭ لازىملىقىنى تاپشۇرغان ئىدى.
يېشى تېخى ئوتتۇزلارغا بارمىغان قامەتلىك، يارۇشۇملۇق ساقال قويغان، كۆزلىرىدىن نۇر يېغىپ تۇرغان مەھمۇد ئىبنى ھۈسەيىن قەشقەرى مەيداندا پەيدا بولدى. ئۇ ياش تالىپلارغا ۋە مۇددەرىسلەرگە سالام قىلغاندىن كېيىن، ئۆز دەۋرىدىكى خاقانىيە تىلى يەنى قەشقەر تىلى بىلەن بۇغراخاننىڭ سالامىنى ۋە ئۆزىنىڭ ئۈمىدىنى يەتكۈزدى. تالىپلار بۇغراخانغا ئاللاھدىن سالامەتلىك، ئۇزۇن ئۆمۈر تىلىشىپتۇ.
— تالىپلار، سىلەرنىڭ بەزىلىرىڭلار ئىراقتىن، ئىراندىن، باغداتتىن ۋە باشقا جايلاردىن كېلىپسىلەر، — دەپ سۆزىنى داۋاملاشتۇردى مەھمۇد، — بەزىلىرىڭلار پارس تىلىدا تەربىيەلىنىۋاتىسىلەر، بەزىلىرىڭلار ئەرەب تىلىدا تەربىيەلىنىپسىلەر. بىراق، بىزنىڭ مەملىكىتىمىزدە تالىپلار تۈركىي تىل بىلەن ئەرەب تىلىدا تەڭ تەربىيەلىنىدۇ. بىزىمۇ ئۇزاق تارىخىي مەدەنىيەتكە ئىگىمىز. تۈركىي تىل پاساھەت ھەم كامالەت جەھەتتە ئەرەب — پارس تىللىرىدىن ھەرگىزمۇ قېلىشمايدۇ. بۇ تىللارنى بەيگيگە چۈشكەن ئىككى ئات دەپ تەسىۋۋۇر قىلىشقا بولىدۇ.
تۈركىي تىللىق خەلق بىلەن ئەرەب — پارس تىللىق خەلقلەرنىڭ ئۆزئارا مەدەنىيەت ئالماشتۇرۇشى ئۈچۈن چوقۇم بىر — بىرىنىڭ تىلىنى ئۆگىنىشى توغرا كېلىدۇ.
مەھمۇد قەشقەرى تىل توغرىسىدىكى يۇقىرىقى ئالاھىدە تەسكەرتىشىنى مەقسەتلىك ھالدا تۈرك تىللىق تالىپلارغا ۋە بىر قىسىم ئۆگىمىچى، ئەرەب تىلىغا بېقىنغۇچى مۇددەرىسلەرگە قارىتىپ ئېيتقان ئىدى. چۈنكى، قاراخانىيلار مائارىپى ئەزەلدىن ئەنئەنىۋى تەلىم — تەربىيەگە جۈملىدىن ئانا تىل تەربىيەسىگە ئالاھىدە كۆڭۈل بۆلەتتى. بىراق، ئۇيغۇرلار ئىسلام دىنىنى قوبۇل قىلغاندىن كېيىن، ئەنئەنىۋى مەدەنىيەت غەرەب ئىسلام مەدەنىيىتىنىڭ كۈچلۈك تەسىرى بىلەن خېلى زور خىرىسقا ئۇچرىماقتا ئىدى. بىر قىسىم ئۆگىمىچى ئەمەلدارلار ۋە يۇقىرى قاتلامدىكى زىيالىيلار دىنىي ئېتىقادنى باھانە قىلىپ، ئوقۇ — ئوقۇتۇشتا ئەرەب تىلىنى ئاساس قىلىشنى، ئەسەرلىرىنى ئەرەب تىلىدا يېزىشنى كۆچەپ تەشغىب قىلىۋاتاتتى. ئۇلار بۇ خىل خاتالىقنىڭ مىللىي مەدەنىيەتنى قانچىلىك زور مەھرۇملۇقلارغا ئېلىپ بېرىشىنى ئويلىمايىتتى، دىنىي ئېتىقادنىڭ باشقا ئىش، مىللىي مەدەنىيەتنىڭ يەنە باشقا بىر ئىش ئىكەنلىكىنى، ئۇلارنىڭ مۇناسىۋىتىنى ئارىلاشتۇرۇۋېتىشكە بولمايدىغانلىقىنى چۈشەنمەيتتى، بەزىلەر گەرچە چۈشەنسىمۇ قەستەن مىللىي مەدەنىيەتنى دۇغا تېگىشكە تەييار ئىدى. بۇ خىل خاھىش ئۆز دەۋرىدە تۈركىي تىل بىلەن ئەرەب تىلى ئوتتۇرىسىدا، ئانا تىلنىڭ
ھىمايىچىلىرى بىلەن ئەرەب تىلى تەشەببۇسچىلىرى ئوتتۇرىسىدا ئۈستۈنلۈك تالىشىش كۆرۈشنىڭ ئوتتۇرىغا چىققانلىقىدىن دالالەت بېرىتتى.
بۇ خىل خاھىش سابىق مەدرىسىدە ئوقۇۋاتقان چەت ئەللىك ئوقۇغۇچىلار بىلەن تۈركىي تىللىق ئوقۇغۇچىلار ئوتتۇرىسىدىمۇ خېلى كېسكىن ئىلمىي مۇنازىرىلەرگە سەۋەب بولۇپ قالماي، بەلكى تۈركىي تىللىق ئوقۇغۇچىلار ئارىسىدىمۇ ئوخشىمىغان پىكىر ئېقىملىرىنى بارلىققا كەلتۈرگەنىدى.
مەھمۇد قەشقەرىنىڭ يۇقىرىقى مەقسەتلىك تەۋسىيەلىرى چەت ئەللىك ۋە تۈركىي تىللىق تالىپلارنىڭ قەلبىدە نازۇك بىر سىلكىنىش پەيدا قىلدى. چۈنكى، يۇقىرىقى باياندا ھەرقانداق بىر تىلغا ھۇجۇممۇ قىلىنمىغان ياكى ئۆزىنىڭ تىلىنىمۇ ھەممىدىن ئۈستۈن تۇرىدۇ، دەپ قارىمىغان. ھەرقايسى ئەللەردىن كەلگەن تالىپلارغا ئۆز ئانا تىلىنى قەدىرلەشنىڭ لازىملىقى، لېكىن ھەرگىزمۇ باشقا تىللارنى تۆۋەن كۆرمەسلىكنى ئۇقتۇرغانىدى.
«تىل قەلب مەنىلىرىنى ئاشكارىلىغۇچى» دېگەن ئىبارە يۈسۈپنىڭ كۆڭلىدە ئاجايىپ نازۇك بىر سېزىم ۋە سۆيۈنۈش ھېسسىياتىنى ئويغاتتى. ئۇنىڭ ئىلھامى، ئۇنىڭ خاتىرىسىگە خەلقنىڭ بىر ئۇلۇغ ھېكمىتىنى ئىككى مىسرا شېئىر قىلىپ تىزمىدى:
كىشى كۆرۈكى يۈز ئول بۇ يۈز كۆرۈكى كۆز، ئەقىل كۆرۈكى تىل ئول بۇ تىل كۆرۈكى سۆز.
38
شاھزادە مەھمۇد سۆزىنى داۋاملاشتۇرماقتا:
— تىل قەلب مەنىلىرىنىڭ ئاشكارىلىغۇچىسى، ھەرقانداق بىر ئەلنىڭ تىلى ئۇلارنىڭ نەچچە مىڭ يىللىق ئۇزاق تارىخى تەرەققىياتى داۋامىدا شەكىللىنىپ تاكامۇللاشقان. ئۇنىڭدا شۇ خەلقنىڭ روھى ۋە شۇ خەلقنىڭ مەدەنىيىتى ساقلانغان. ھەرقانداق بىر خەلق ئانا تىلىنى سۆيۈشى، ئانا تىلىنى قەدىرلىشى كېرەك. تىل — ئو بىر مەنىۋى قورال بولۇش سۈپىتى بىلەن شۇ خەلقنىڭ ھېس-تۇيغۇلىرى، بىلىش نەتىجىلىرى، تەپەككۇر دۇردانىلىرىنى ئەڭ ئۈنۈملۈك دەرىجىدە ئىپادىلەپ بەرگۈچىدۇر. تىلغا تۇتۇلغان ھۆرمەتسىزلىك، ئانا تىلىدىن يۈز ئۆرۈش ئۆز ئېلىگە ۋە ئەجدادلىرىغا بولغان ئاسىيلىققا ئېلىپ بارىدۇ. تىلغا بولغان ھۆرمەتسىزلىك ئەملىيەتتە شۇ ئەلگە بولغان ھۆرمەتسىزلىككە ئېلىپ بارىدۇ. شۇڭا، باشقا ئەلدىن كەلگەن تالىپلار بولسۇن، ئېلىمىزدىن كەلگەن تالىپلار بولسۇن، ئۆزىنىڭ تىلىنى قەدىرلەش بىلەن باشقا ئەللەرنىڭ تىلىنىمۇ ھۆرمەت قىلىشنى ئۆگىنىۋېلىشى كېرەك. بىز تىل بىلەن بىر-بىرىمىزنى چۈشىنىش مەقسىتىگە يېتىمىز. تىل دېگەن مەدەنىيەت ئالماشتۇرۇشنىڭ ئەڭ ياخشى قورالى، شۇڭا كۆپ تىل بىلىش — كۆپ قاناتقا ئىگە بولغاندەك، بىر ئەل بىلەن يەنە بىر ئەل ئارىسىغا سېلىنغان مەدەنىيەت كۆۋرۈكىدەك خاسىيەتلىك ئىش. مېنىڭ ئەرەب تىلى سۆيۈمىم ھەرقانداق بىر ئوقۇمۇشلۇق ئەرەبنىڭ ئەرەب تىلى سۆيۈمىدىن قېلىشمايدۇ. بىراق، مەن ئۆز ئەسەرلىرىمنى تۈركىي تىلدا يازىمەن. قاراخانىيلار خانلىقى
39
بۇ تۈركىيلەر دۆلىتى بۇ يەردە مەركىزى دىئالېكت خاقانىيە تىلى دەپ ئاتىلىدۇ. سىلەر بۇ دۆلەتكە ئوقۇشقا كەلگەن ئىكەن سىلەر، چوقۇم تۈركىي تىلنى مۇكەممەل بىلىشىڭلار كېرەك. خاقانىيە مەدرىسىدە دىنىي ئىلىمدىن باشقا دەرسلەرنىڭ تۈركىي تىلدا ئۆتۈلۈشى بەلگىلەندى، بۇ بۇغراخاننىڭ ئارزۇسى.
يۈسۈپ بالاساغۇنى ئېچ - ئېچىدىن پەخىر - ئىپتىخار زوقىغا چۆمۈلگەنىدى، ئۇمۇ خۇددى مەھمۇد قەشقەرىگە ئوخشاشلا ئۆز تىلىنىڭ مەدھىيىتى، ئانا تىلىنى جېنىدىن ئەزىز كۆرەتتى.
— مەن يەنە شۇنى ئۈمىد قىلىمەن، — دەپ سۆزىنى داۋاملاشتۇراتتى مەھمۇد قەشقەرى، — خانلىقىمىزدىن كەلگەن تالىپلار باشقا ئەلللەردىن كەلگەن ئوقۇداشلىرىڭلارغا كۆيۈنۈڭلار، ئۇلارغا ياردەم بېرىڭلار، بىر - بىرىڭلارنى ھۆرمەتلەڭلار، كۆڭۈل ئاغرىقى يۈز بېرىپ قېلىشىدىن ئىمكان بار ساقلىنىڭلار. بۇ مەدرىسە سىلەرنى ياخشى ئورۇنلاشتۇرىدۇ، ھەر قانداق قىيىنچىلىقلار بولسا ھەل قىلىپ بېرىدۇ. مەن سىلەرنىڭ ياخشى نەتىجىلەر بىلەن شان - شەرەپ قۇچۇشۇڭلارغا تىلەكداشمەن.
كۈتۈۋېلىش مۇراسىمىدىن كېيىن مەدرىسە ئاشخانىسىدا زىياپەت ئورۇنلاشتۇرۇلدى. بۇ زىياپەت ئوقۇداشلارنىڭ ئۆزئارا تونۇشۇۋېلىشى، مۇدەررىسلەر بىلەن ئۇچرىشىۋېلىشى ئۈچۈن ياخشى پۇرسەت ئىدى. زىياپەت يېرىملاشقاندا بىر غۇلام يۈسۈپ بالاساغۇنىنىڭ قېشىغا كېلىپ:
— جانابلىرىنى خانزادە غوجام چاقىرىۋاتىدۇ، — دەپ مەلۇم قىلىپ كەلدى.
يۈسۈپ بالاساغۇنى ئورنىدىن تۇرۇپ غۇلام بىلەن بىرگە ئاشخانىنىڭ سىرتىغا چىقتى. مەھمۇد قەشقەرى بىلەن يۈسۈپ بالاساغۇنى قۇچاقلىشىپ كۆرۈشتى. يۈسۈپ بالاساغۇنى بۇ مېھرىبانلىقتىن ھودۇقۇپ قالدى. بۇنى سەزگەن مەھمۇد قەشقەرى:
— دادىڭيز سىزگە قەشقەرگە بارسىڭىز ھۆسەيننىڭ ئوغلى بار، شۇنى ئىزدەڭ دېمىگەنمدى.
— دادام دېگەن، بىراق سىزنى باغداتتا ئوقۇۋاتىدۇ، دەپ ئۇقتۇرغانىدى. سىزنىڭ بۇ يەردىن قايتىپ كەلگەنلىكىڭىزدىن دادامنىڭ خەۋىرى يوق. مەنۇ خەۋەرسىز ئىكەنمەن، — دەپ تەكەللۇپ بىلەن جاۋاب بەردى يۈسۈپ.
— سىز بىلىسىز، بىز بىر جەمەت. دادام بىلەن دادىڭىزنىڭ بېرىش - كېلىشى بەك قويۇق، ھېسابتا سىز ماڭا ئىنى بولىسىز. دادام بارىسخاندا تۇرىدۇ. بۇ قېتىم مۇلازىملاردىن سىزنىڭ قەشقەرگە ئوقۇشقا كەلگەنلىكىڭىزنى، مېنىڭ سىزنى ئۆز ئىنىمدەك كۆرۈپ ھالىڭىزدىن خەۋەر ئېلىشىمنى تاپىلىغانىكەن. مەدرىسە تۇرمۇشىغا كۆنىمىسڭىز، بىزنىڭ ئۆيگە كۆچۈپ بارسىڭىزمۇ بولىدۇ.
بۇ مېھرىبانلىق ئۆيدىن ئايرىلىپ باقمىغان يۈسۈپ بالاساغۇنىغا چوڭقۇر تەسىر قىلدى ۋە تەكەللۇپ بىلەن ئۆزىنىڭ بۇ ئىلتىپاتتىن مەمنۇن بولغانلىقى، مەدرىسە تۇرمۇشىغا كۆنۈپ قالغانلىقىنى ئېيتىپ ئۆزرە سورىدى.
مانا بۇ 11 ـ ئەسىردە ئۇيغۇر مەدەنىيەت مۇنبىرىدە چاقنىغان ئىككى بۈيۈك ئالىمنىڭ تۇنجى قېتىم ئۇچرىشىشى ئىدى. بۇ ئۇچرىشىش يۈسۈپنىڭ گۈدەك قەلبىدە خېلى چوڭقۇر ئىز قالدۇرغان بولسىمۇ، لېكىن ئۇ بۇ خاسىيەتلىك ئۇچرىشىشنىڭ ئۇنىڭ ھاياتىدىكى ئۇنتۇلماس خاتىرە بولۇپ قالىدىغانلىقىنى بەلكىم تولۇق ھېس قىلمىغاندۇ؟
تارىخ مۇنازىرىسى
يۈسۈپ بالاساغۇنى قەشقەرگە كەلگىلى بىر ئايدىن ئاشتى. مۇدەررىسلەرنىڭ ئەتراپلىق، مەسئۇلىيەتچانلىق بىلەن ئۆتكەن دەرسلىرى تالىپلارنىڭ چۈشەنچىسىدە يېڭى ـ يېڭى سەھىپىلەرنى ئاچماقتا ئىدى. ھەرقايسى ئەلدىن تاللىنىپ كەلگەن ئوقۇغۇچىلار بولغانلىقى ئۈچۈن ئۇلارنىڭ ئارىسىدا رىقابەتمۇ خېلى ئۆتكۈر ئىدى. بۇنداق رىقابەت بىر تەرەپتىن ئۇلارنىڭ ئالغا بېسىش يولىدا پەلەمپەيلىك رول ئوينىغان بولسا، يەنە بىر تەرەپتىن ئۇلارنىڭ ئارىسىدا بەزى زىددىيەتلەرنىمۇ پەيدا قىلاتتى.
بۈگۈن تارىخ دەرىسى ۋاقتى. دەرس مۇنبىرىدە 35 ياشلاردىكى قىران بىر مۇدەررىس قەشقەر ـ تۇران تارىخىدىن دەرس سۆزلىمەكتە. ياش بولۇشىغا قارىماي ئۆز دەۋرىنىڭ ئادىتىگە يارىشا ياراشتۇرۇپ ساقال ـ بۇرۇت قويۇۋالغان بۇ ياش ئالىم دەرسنى شۇنچىلىك بېرىلىپ سۆزلەيتتىكى، ئۇنىڭ بايانلىرىدىكى ئېنىقلىق ۋە ئىلمىي دەلىللەر تالىپلارنى شۇ تارىخىي دەۋرلەرنى ئۆز بېشىدىن ئۆتكۈزۈۋاتقاندەك تۇيغۇغا كەلتۈرۈۋەتكەن ئىدى.
ئۇنىڭ شۇ سائەتلىك دەرس تېمىسى ئوتتۇرا ئاسىيا تارىخىدا ناھايىتى مۇھىم ئورۇن تۇتىدىغان توغائالپ ئەر توغرىسىدا بولدى.
— قەشقەر، — دەپ دەرسنى داۋاملاشتۇرۇۋاتاتتى
ئو، — تورانىلارنىڭ ئەڭ قەدىمكى شەھەرلىرىنىڭ بىرى. دەل مانا مۇشۇ شەھەرنىڭ بىنا قىلىنىشى تورانىلارنىڭ قەدىمكى باھادىر خاقانى ئالپ ئەرتوڭا نامى بىلەن باغلىنىدۇ. ئوتتۇرا ئاسىيا ۋە ئوتتۇرا شەرق تارىخى ماتېرىياللىرىدا ئاپراسىياپ نامىدا خاتىرىلىنىپ قالدۇرۇلغان. تۇران تۇپرىقىدىكى نۇرغۇن شەھەر ۋە ئايماقلار ھەم ئالپ ئەر توڭانىڭ ئۇرۇق-ئەۋلادلىرىغا بېرىپ تاقىلىدۇ. ئۇ ئۆزىنىڭ باھادىرلىقى، ئەقىل-پاراسەتلىكلىكى، ئادىل ۋە خەلقپەرۋەرلىكى بىلەن بۇ ئەلنىڭ ئاۋاتلىقى، تىنچ-ئاسايىشلىقى ئۈچۈن پۈتۈن يۈرەك قېنىنى سەرپ قىلغان. ئۇنىڭ نامى ئەۋلادتىن-ئەۋلادقا داۋاملىشىپ ھازىرغىچە ئەل ئارىسىدا داستان بولۇپ كەلمەكتە. مۇنۇ قوشاقلار ئۇنىڭغا شاھىت بولالايدۇ.
ئالپ ئەر توڭا ئۆلدىمۇ؟ يامان دۇنيا قالدىمۇ؟ پەلەك ئۆچىن ئالدىمۇ؟ ئەمدى يۈرەك يىرتىلۇر.
ئەرلەر بۆرىدەك ھۆۋلىشىپ، ياقا يىرتىپ ئاۋراشپ، ئۇنىڭ بىرىنچە چىرقىراپ، پەرياد چېكىپ، ئۆكسۈپ كۆزى ئۆرتىلەر.
بەگلەر ئېتىنى ھارغۇزدى، قايغۇ ئۇلارنى تۇرغۇزدى.
مەڭزى، يۈزى سارغايىدى، خۇددى زەپەرەڭ سۈرتۈلگەندەك بولدى.
— يۇقىرىقى مىسرالاردىن كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇكى، خەلق تارىخى شەخسلەرنىڭ ھەقىقىي تارازا تېشى. ئۇلار ئۆزلىرىنىڭ قەدىرلىك كىشىلىرىنى قەلب خاتىرىسىدە مەڭگۈ ھايات ساقلاش قابىلىيىتىگە ئىگە. تارىخ ئۇ ھەقىقىي مەنىسى بىلەن ئاشكارىلانغان رېئاللىق. ئىرانلار بىلەن بولغان ئوتتۇرىسىدا سۇزۇلغان ئوتتۇرا ئاسىيانى تالىشىش كۈرىشى داۋامىدا ئۇنىڭغا ئىران پادىشاھلىرىمۇ قول قويغان. كېيىن، ئىران قوشۇنلىرىنىڭ پىستىرمىسىدا قويغان چىركىنلەرنىڭ تۇزىقىدا ھاياتىدىن ئايرىلغان. يۇقىرىقى قوشاقلار تۈركىي تىللىق خەلقلەرنىڭ ئۇ سۆيۈملۈك خاقانىغا بولغان قايغۇلۇق سېغىنىش ھېسسىياتىنى ئىپادىلەپ تۇرۇپتۇ. ئۆز ۋاقتىدىكى پاجىئەنىڭ يۈز بېرىشى بىلەن ئەل بۆرىدەك ھۆۋلۈشۈپتۇ، ياقا يىرتىشىپ پەرياد چېكىۋېتىپتۇ، كۆزلىرىدىن قانلىق ياشلىرىنى ئاققۇزۇۋېتىپتۇ. مانا بۇ ھۆرمەت، مانا بۇ قەدىر-قىممەت…
مۇدەررىس خېلى ھاياجانلانغانىدى. تالابەلارمۇ جىمجىت كېتىشتى. ئارقىدىن دەرسنىڭ داۋامىنى سۆزلەپ خۇلاسىلىگەندىن كېيىن، ئوقۇغۇچىلارغا ئەبۇلقاسىم فىردەۋسىنىڭ «شاھنامە» ناملىق ئەسىرىنى ئوقۇپ كۆرۈشنى تاپىلاپ دەرسىنى تۈگەتتى.
دەرس ئاخىرلاشقاندىن كېيىن ئىرادىلىك تالىپلار بىلەن تىرىشچان تالىپلار ئوتتۇرىسىدا مۇنازىرە بولۇشقا باشلىدى.
ئىراندىق تالىپلارنىڭ نەزىرىدە ئاپراسىياپقا بېرىلگەن باھا تازا توغرا بولمىغانىدى. شۇڭا، دەرسىتىن چۈشكەندىن كېيىن ئىرانلىق بىر تالىپ مۇدەررىستىن سورىدى:
— بىز ئىراندا ئاپراسىياپ ھەققىدە دەرس ئاڭلىغانىدۇق، — دېدى ئۇ، — بىزگە دەرس ئۆتكەندە ئاپراسىياپنى زالىم، قانخور پادىشاھ، تاجاۋۇزچى دەپ مەلۇمات بەرگەنىدى.
بۇ تالىپنىڭ سوئالىنىڭ ئايىغى چىقمايلا، ياش مۇدەررىس كۈلۈپ كەتتى. ئىرانلىق تالىپ سۆزىنى توختاتتى، چۈنكى ئۇنىڭ نېمە دېمەكچى بولغانلىقى ناھايىتى روشەن بولغانىدى.
— تارىخ توغرا مەيداندا تۇرۇپ چۈشەندۈرۈلمىگەندە، تارىخى شەخسلەرگە بېرىلگەن باھا خاتا يۆنىلىشكە ئېلىپ بارىدۇ، — دېدى مۇدەررىس، — ئىككى تەرەپ دۈشمەنلەشكەندە بىر تەرەپ يەنە بىر تەرەپنى ھەرگىز ياخشى سۈپەت بىلەن تەرىپ قىلمايدۇ. بىراق، تارىخ يازغاندا ھېسسىيات ئەمەس، تارىخى پاكىت ھۆرمەت قىلىنىدۇ، تارىخ ھەر ئىككى تەرەپنىڭ قەلبىگە ھۆرمەت قىلىشنى تەلەپ قىلىدۇ.
يۇقىرىقى جاۋابنى ئاڭلىغان ئىرانلىق ئوقۇغۇچىلار گەرچە ھېچقانداق ئېتراپ قايتۇرمىغان بولسىمۇ، لېكىن مۇئەللىم كەتكەندىن كېيىن تۈركىي تىللىق ئوقۇغۇچىلار بىلەن ئىرانلىق ئوقۇغۇچىلار ئارىسىدا يەنە مۇنازىرە بولدى.
— ئاپراسىياپ، — دەپ غودۇڭشىدى ئىرانلىق ئوقۇغۇچى، — تارىخى خاتىرىلەردىمۇ ئادالەتلىك شاھ دەپ
قارالمىغان، ئو ئىران خەلقىگە ئېغىر كۈلپەتلەرنى كەلتۈرگەنىكەن.
— سىز كۆرگەن تارىخى مەنبەلەر دەل ئىران تارىخى مەنبەلىرى، — دېدى ئارىدىكى سوئال - جاۋابلارغا دىققەت قىلىپ تۇرغان، قۇۋەت بەگ مۇنازىرىگە ئارىلىشىپ، — تۈرك مەنبەلىرىنى كۆرسىڭىز يەنە باشقىچە تەسىراتقا كېلىشىڭىز مۇمكىن.
— سىز قايسى تارىخى مەنبەلەرنى نەزەردە تۇتۇۋاتىسىز؟ — دەپ سورىدى ئىرانلىق ئوقۇغۇچى.
— ھەرقانداق تارىخى مەنبەلەردىنمۇ خەلق بەرگەن باھا ئەڭ ئىشەنچىلىك بولىدۇ، — بۇ جاۋابنى بەرگۈچى يۈسۈپ بالاساغۇنى ئىدى. ئو گېپىنىڭ ئاخىرىغا ئولايلا ئاپراسىياپ ھەققىدىكى بىر قانچە مەرسىيە قوشاقلارنى يادقا ئوقۇدى:
زامان پۈتۈنلەي ئاينىدى، پەزىلەت تامامەن چېرىكلەشتى بۆلۈمسىز ياۋۇز كىشلەر تەۋرىدى، پەزىلەت بېگى يوقىلىپ.
… …
ئالىپ ئەر تونگانىڭ پەزىلىتى توغرىسىدا بىر قانچە مەرسىيە قوشاقلىرى ئوقۇلغاندىن كېيىن، ئىرانلىق ئوقۇغۇچىلار نائىلاج مۇنازىرىدىن ئۆزىنى تارتىشقا مەجبۇر بولۇشتى.
تارىخ دەرسىدىلا ئەمەس، باشقا تەبىئىي پەن دەرسلىرىدىمۇ ھەرقاچان مۇنازىرىلەر بولۇپ تۇراتتى. ئاسترونومىيە، ماتېماتىكا، خىمىيە پەنلىرىدە ئوتتۇرا ئاسىيانىڭ بىلىش نەتىجىلىرى بىلەن غەرب دۇنياسىنىڭ بىلىش نەتىجىلىرى ئوتتۇرىسىدا مۇئەييەن زىددىيەتلەر كېلىپ چىقاتتى. بۇنداق بولۇشتا ئوتتۇرا ئاسىيانىڭ تەبىئەت دۇنياسى توغرىسىدىكى نۇرغۇن بىلىشلىرى ناھايىتى قەدىمكى تارىخىي دەۋرلەردىن تارتىپ داۋاملىشىپ كېلىۋاتقان، ئۈزلۈكسىز بېيىپ بېرىۋاتقان ئاسترونومىيىلىك بىلىشلىرى ۋە ئۆز ذات كۆزقاراشلىرىغا مەركەزلەشكەنتى. ئەرەب دۇنياسىدا بولسا قۇرئان چۈشۈرۈلگەندىن كېيىن نۇرغۇن تەسەۋۋۇرلار قۇرئان روھىغا ئۇيغۇنلاشتۇرۇلىۋاتاتتى. ئوتتۇرا ئاسىيادىكى مەدەرسىلەر تېخى ئەنئەنىۋى ئىلمىي بىلىش نەتىجىلىرىدىن چەك - چېگرا ئاجراتمىغان ئىدى. يەنە بىر تەرەپتىن قارىغاندا، ئەرەب مەدەنىيىتى بىلەن ئوتتۇرا ئاسىيا مەدەنىيىتى خېلى زور پەرقلەرگە ئىگە ئىدى. ئىسلام دىنى ئوتتۇرا ئاسىياغا كىرگەندىن كېيىن گەرچە بىر قىسىم ئەنئەنىۋى ئادەتلەر دىنىي تۈس ئېلىپ ئۆزگىرىپ كەتكەشكە، كىيىم - كېچەكلىرىمۇ ئەرەب كىيىم - كېچەكلىرىنى ئۆرنەك قىلىشقا يۈزلەنگەن بولسىمۇ، لېكىن ئاشام ئىچىدە يەنىلا ئەنئەنىۋى مەدەنىيەت ئۈستۈنلۈك ئالغانىدى. شۇ مۇناسىۋەت بىلەن ئوتتۇرا ئاسىيالىق ئوقۇغۇچىلار بىلەن غەرب دىيارىدىن كەلگەن ئوقۇغۇچىلار ئارىسىدا مەدەنىيەت جەھەتتىكى ئۈستۈنلۈكنى تالىشىش
سەۋەبلىكمۇ بەزى سوركىلىشلەر بولۇپ تۇراتتى. ھايات دېگەن مانا مۇشۇنداق تالاش - تارتىشلار داۋامىدا كامال تاپىدۇ، ھەر خىل مۇنازىرىلەر داۋامىدا ئاجايىپ يېڭى - يېڭى ھەقىقەتلەر ئوتتۇرىغا چىقىدۇ، مۇنازىرىسىز ئىلىم بولمايدۇ. بۇ خىل مۇلاھىزە - مۇنازىرىلەر تالىپلارغا ناھايىتى كۆپ ئەقىل - پاراسەت ۋە چۈشىنىش ئاتا قىلماقتا ئىدى.
بۈغراخاننىك ھىممىتى
شۇنداق قىلىپ، يۈسۈپ بالاساغۇننىڭمۇ ئوردۇكەنتتە ئىلىم - تەھسىل قىلىۋاتقىنىغىمۇ تۆت يىل بولۇپ قالدى. 1038 - يىلى، يېڭى يىل خوشاللىقى بىلەن ئوقۇش پۈتتۈرۈش خوشاللىقى ئوقۇش پۈتتۈرىدىغان تالىپلارنىڭ روھى ھالىتىدە جىددىيلىك پەيدا قىلغانىدى. بولۇپمۇ ھەر يىلى شان - شەرەپ قۇچقان ئوقۇغۇچىلار قاراخانىيلارنىڭ ئادىتى بويىچە بۈغراخاننىك قوبۇل قىلىشى ۋە مۇكاپاتىغا نائىل بولاتتى.
قاراخانىيلار مائارىپى بۇ يىل يەنە ئىپتىخار بىلەن ۋۇجۇدلىرى تەگداشسىز ئىقتىدار بالقىپ تۇرغان، ئىلغار پىكىرلىك، تەرەققىيپەرۋەر ئىجادچانلىق روھىغا باي، يۈكسەك قىممەت ئېگى ۋە ئېستېتېك ئاڭغا ئىگە بولغان ئىلىم ئاسمىنىدا كۆزگە چېلىنۋاتقان بىر چولپاننى جەمئىيەتكە چىقىرىش ئالدىدا تۇراتتى. دۆلەتمىڭ ئۆيى، خەلقنىڭ ئاقارتىش ئىشلىرى مانا شۇنداق مەسئۇلىيەت چولپانلىرى ئارقىلىق تېخىمۇ مۇستەھكەملەم بولاتتى. يۈسۈپ يۈكسەك بىر مەسئۇلىيەت بىلەن ئوردۇكەنتتىكى تۆت يىللىق ئوقۇشنى نەتىجىلىك تاماملاش ئالدىدا تۇرماقتا. ئۇ ئۆز ۋۇجۇدىغا مۇجەسسەملەنگەن ئېستېداتى بىلەن جەمئىيەتتە مۇھىم ۋەزىپىلەرنى ئۆستىگە ئېلىشقا تەييارلانغانىدى. مۆدەررىسلەرمۇ، ساۋاقداشلىرىمۇ يۈسۈپ بالاساغۇننىڭ ئېستېداتىغا قايىل بولسىمۇ بىر قىسىم مۆدەررىسلەر يۈسۈپكە بىر ئاز سوغۇق نەزەر بىلەن قارايدىغان بولۇپ قالغانىدى. بۇنىڭدىكى ئاساسىي سەۋەب، يۈسۈپ ھەرگىزمۇ دەرسنى چوقۇنۇش ئاساسىدا تولۇق قوبۇل قىلمايتتى، بەلكى ئۇ ھەربىر مەسىلە ئۈستىدە پىكىر يۈرگۈزۈپ، دەلىللەش ئارقىلىق ھەقىقەتكە، قانۇنىيەتكە ئۇيغۇن دەپ قارىغان مەسىلىلەرنى ماھىرلىق بىلەن قوبۇل قىلاتتى، بەزى مەسىلىلەرنىڭ ھەقىقەتكە، قانۇنىيەتكە زىت ئىكەنلىكىنى ھېس قىلغاندا، يۈرەكلىك ھالدا ئۆز پىكىرىنى ئوتتۇرىغا قويۇپ، مۆدەررىسلەر بىلەن مۇنازىرىلىشىپ قالاتتى، بۇنداق چاغدا يول قويغۇسىمۇ كەلمەيتتى ۋە ھەرگىز ئۆز پىكىرىدىن يانمايتتى. بۇنداق چاغدا بەزى توقۇنۇشلىرى:
— بىرەر قېتىم بولۇپتۇ دەپ قويساق بولمامدۇ، يۈسۈپ، مۆدەررىسلەر رەھبىرى بىزنىڭ ئۇستازلىرىمىزغۇ، — دەيتتى.
— ئىلىم مەسىلىسىدە، ئۇستاز، شاگىرتلىق مەسىلىسى مۇھىم ئەمەس، — دەيتتى ئۇ قەتئىيلىك بىلەن، — ھەقىقەت مەسىلىسىنى ئۈستۈنكى ئورۇنغا قويۇش كېرەك. ھەرقانداق بىر مەسىلە ئۆزۈڭگە روشەن بولمىغاندا، ئۇنىڭغا ئەگىشىش خاتا بولىدۇ.
بۇنداق ھەققانىيەت خاراكتېر بەزى مۆدەررىسلەرگە تازا ياقمايتتى. ئۇلار ئوقۇغۇچىلارنىڭ ئۆزلىرىنىڭ دەرسىنى ئېتىرازسىز، ئىنكاسسىز ھالدا قوبۇل قىلىشىنى خالايتتى. بۇنداق يوشۇرۇن ئاغرىنىش مۇنازىرىلەرنى تاللاش باسقۇچىغا كەلگەندە ئاشكارىلاندى.
يۈسۈپ بالاساغۇننىڭ ئەمەلىي ئىقتىدارىمۇ ۋە ئىلمىي نەتىجىسىمۇ ناھايىتى يۇقىرى چىقتى. مەدرىسە مەسئۇلىيىتى مۇتەۋۋەللەرنى تاللاش ئۈچۈن مەجلىس قۇردى. بۇغراخاننىڭ شان - شەرىپىگە مۇناسىپ، مەكتەپنىڭ ئىناۋىتى ۋە شان - شەرىپىگە ۋەكىللىك قىلالايدىغان تاللىلارنى تاللاش ناھايىتى مۇھىم ئىدى. ھەر يىلى 27 تالىپ تاللىناتتى. بۇ يىل 18 تالىپنى تاللاش قارار قىلىندى. بۇ ئەلۋەتتە تەلەپنىڭ تېخىمۇ چىڭ بولىدىغانلىقىنى كۆرسىتەتتى، چۈنكى، ئۇلار بۇغراخاننىڭ قوبۇل قىلىشىغا ئېرىشكۈچىلەر ئىدى.
بىرىنچى كۈنى مەجلىس ئەھلى پەقەت توققۇز نەپەر تاللىنى كۆرسىتىپ مۇزاكىرىدىن ئۆتكۈزدى. بۇلارنىڭ بىرى يۈسۈپ ئىدى، بىراق يۈسۈپ كېيىن مۇزاكىرە قىلىنىدۇ، دەپ ئېسىپ قويۇلدى. بۇ توغرىدا مەجلىس ئەھلى توغرىسىدا زىددىيەت كېلىپ چىقتى.
— يۈسۈپتە ئىقتىدار بار، — دېدى مەجلىس ئەھلىدىن بىرى، — بىراق مۇدەررىسلەرنىڭ پىكرىگە قارىغاندا بىرئاز مۇتەكەببىر (تەكەببۇر) ئىكەن. بىلىم ئەھلىگە نىسبەتەن مۇتەكەببىر بولۇش پىخسىقلىق، تەكرى مەنمەنلىكنى ياقتۇرمايدۇ.
— ھەققانىيلىق بىلەن مۇتەكەببىرنىڭ خاراكتېرىنى ئارىلاشتۇرۇۋەتسەك مۇناسىپ بولمايدۇ، — دەپ ئېتىراز بىلدۈردى، يەنە بىر كىشى، — مەن تۆت يىلدىن بېرى يۈسۈپتە ئونداق يامان خاراكتېرنىڭ بارلىقىنى كۆرسىتىدىغان ئالامەتتەرنى كۆرمىدىم، ئۇ ئىلىمگە نىسبەتەن بەك مەسئۇلىيەتچانلىق بىلەن مۇئامىلە قىلىدۇ.
مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام مۇتەكەببىرنىڭ ئالامەتلىكىنى ئىككى نۇقتىغا يىغىنچاقلىغان. بىرى، ھەقىقەتنى ئېتىراپ قىلماسلىق. يەنە بىرى، باشقىلارنى كۆزىگە ئىلماسلىق. يۈسۈپتە ھەر ئىككى خىل يامان خاراكتېرنى ئىپادىلەيدىغان ئالامەت يوق. ئۇ بەك كەمتەر يىگىت.
— يۈسۈپ توغرىسىدا بەزى مۇدەررىسلەرنىڭ پىكرى بار ئىكەن، — دەپ يەنە گېپىنى يورغىلىتتى، بىرىنچى قېتىم قارشى پىكىر قويغان كىشى، — ئۇ بالا دەرسىتە ھەقىقەتكە زىت بولغان پىكىرلەرنى قىلىپ يامان تەسىر پەيدا قىلىپتۇ.
— بىزمۇ بۇ ھەقتىكى گەپ - سۆزلەرنى كۆپ ئاڭلاپ تۇرۇۋاتىمىز. بىراق ھەقىقەتكە زىت بولغان تەرەپنى باقمىدۇق. ئۆتكەن قېتىم ئالەمنىڭ يارتىلىشى توغرىسىدىكى ھېكمەت مۆجىزىسى توغرىسىدا بىرئاز تارتىشىپ قالغانىكەن. ئەمەلىيەتتە بىز مۇدەررىسلەرنىڭ ئۆزىمىزنى مەسىلىنى مۇرەككەپلەشتۈرۈپ، مەۋھۇملاشتۇرۇش ئەمەس، بەلكى تېخىمۇ كونكرېتلاشتۇرۇپ، روشەنلەشتۈرۈپ بېرىش. جامىمىز يەتمىگەن نەرسىدىن ئۆزىمىزنى قاچۇرۇپ، سىرلىقلاشتۇرۇپ قويساق، ھەقىقەت بۇرملانغان بولىدۇ. ئالەمنىڭ يارتىلىشى توغرىسىدا ياراتقۇچىنىلا ئېتىراپ قىلىپ، يارتىشقا ۋاستە بولغان تۆت ئۇنسۇرنى ئىنكار قىلساق بولمايدۇ. ۋاستە ئىنكار قىلىنسا، نەتجىدە مەقسەت ئىنكار قىلىنىدۇ. يۈسۈپنىڭ تەركەشكەنى مۇشۇنداق ئىشلارغۇ. بەزى مۇدەررىسلەرنىڭ بۇنىڭغا غۇمى بار ئوخشايدۇ، بىز مانا مۇشۇنداق خاراكتېرنى مۇتەكەببىرلەلىك
دېسەك بولىدۇ.
بۇ پىكىرنى قويغۇچى، ساجىئە مەدرىسىنىڭ مۇئاۋىن مۇدىرى، قوشۇمچە مەنتىقە ئىلىم مۇدەررىسى، ئالىم قەمەرىددىن ئېبنى كۆكيارىق ئىدى.
مۇنازىرە داۋامىدا يۈسۈپ بالاساغۇننىڭ 18 نەپەر ئەڭ مۇنەۋۋەر ئوقۇغۇچى قاتارىغا قوشۇلۇشى ئوڭاي بولمىدى. ئەتتىسى خېلى كۆپ تالاش-تارتىشلاردىن كېيىن ئاخىر يۈسۈپ بالاساغۇننىڭ تەرىپىنى ئالغۇچىلار ئۈستۈنلۈك ئالدى.
ھەپتىنىڭ 5-كۈنى جۈمە. ساجىئە مەدرىسىسى 18 نەپەر ئەڭ مۇنەۋۋەر تالىپلارنى يىغىپ، ئۇلارغا ئوردىغا بۇغراخاننىڭ قوبۇلىغا چىقىشقا تەييارلىنىشنى ئۇقتۇردى. يۈسۈپنىڭ نۇرغۇن ساۋاقداشلىرى بۇ شان-شەرەپنى قۇتلۇقلاش ئۈچۈن ئۇنى ئارقا-ئارقىدىن تەبرىكلەپ كېرىشتى. ئورۇنلاشتۇرۇش بويىچە بۇغراخاننىڭ قوبۇلىغا بارىدىغان 18 نەپەر تالىپ جۈمە نامىزىنى ئوردىدا مەسچىتتە ئوقۇشى كېرەك ئىدى، چۈنكى جۈمەدىن كېيىن ئوردا جامائىتى ھازىر بولغان مەيداندىلا بۇغراخان ئۇلارنى قوبۇل قىلاتتى.
خۇتبە ئوقۇلدى. ئوردا ئىمامى بۇغراخان شېنىگە، بۇغراخان سەلتەنىتىگە تەڭرىدىن ئامانلىق ۋە خاتىرجەملىك تىلىگەندىن كېيىن، ئۇنىڭ مەەرىپەتپەرۋەرلىكى توغرىسىدا خېلى كۆپ مەدھىيەلەرنى ئوقۇدى.
جۈمە نامىزى ئوقۇلۇپ بولغاندىن كېيىن مەسچىت سەيناسىدا ئوردىنىڭ يۇقىرى-تۆۋەن ۋەزىر-ئۆزرالىرى سەپ-سەپ بولۇپ ئىككى ياققا ئايرىلىپ تۇرۇشتى. تاشقى مەسچىتنىڭ سورۇنىغا كۇرس قويۇلدى. بۇغراخان شاھانە كىيىم-كېچەكلىرى بىلەن جامائەتنىڭ ئالدىدا ھازىر بولدى.
پەرمانچى بەگ يۇقىرى ئاۋاز بىلەن 18 نەپەر مۇنەۋۋەر تالىپنى بۇغراخان ئالىيلىرىغا سالام بېرىشكە چاقىردى:
— كەرەملىك شاھىمىز مەەرىپەتپەرۋەر خاقان. ئۇ ئىلىم ئەھلىلىرىنى ئىنتايىن ھۆرمەتلەيدۇ. شۇنىڭ ئۈچۈن «ساجىئە مەدرىسى» قوشنا ئەللەرنىڭ دىققىتى-ئېتىبارىنى تارتىپ، نۇرغۇن تالىپلار ئىلىم-تەھسىل قىلىشقا كەلدى، مەدرىسىمىز نۇرغۇن مۇنەۋۋەر تالىپلارنى يېتىشتۈرۈپ چىقاردى. بۇ قېتىم ئوقۇش پۈتتۈرىدىغان تالىپلارنىڭ 18 نەپەر مۇنەۋۋەر ۋەكىلى كەرەملىك شاھىمىزنىڭ قوبۇل قىلىشىغا ۋە مۇكاپاتىغا نائىل بولىدۇ. ھازىر ئۇلار شاھقا سالام بەرسۇن.
18 نەپەر تالىپ ئۈچتىن ئالتە سەپ بولۇپ بۇغراخانغا نەچچە قەدەم ئارىلىق قالدۇرۇپ سالام بەردى:
— بىز تەڭرىدىن بۇغراخان ئالىيلىرىنىڭ سەلتەنىتىنىڭ نەچچە مىڭ يىللار داۋاملىشىشىنى، تېنىنىڭ سالامەت بولۇشىنى تىلەيمىز، — دەپ قول باغلاپ سالام قىلدى.
— ئىجازەت، — دېدى بۇغراخان ئورنىدىن تۇرۇپ، — سىلەر تەڭرىنىڭ يولىنى تۇتۇپ ئىلىم بابىدا شان-شەرەپ قۇچتۇڭلار. ئىلىم ئەھلى تەڭرىنىڭ
دوستى، شۇڭا بىز سىلەرنى قەدىرلەيمىز، سىلەردىن پەخىرلىنىمىز ئاراڭلاردا قوشنا ئەللەردىن كەلگەن تالىپلار بار ئىكەن. ئەگەر خالىساڭلار مىللىتىمىزدە قېلىپ قالساڭلار، بىز سىلەرگە مۇھىم ئورۇن بېرىمىز، ئەگەر خالمىساڭلار مىللىتىڭلارغا بېرىپ ئۆز بۇرچۇڭلارنى ياخشى ئادا قىلىشىڭلارغا تىلەكداشمىز.
تالىپلار تۆھەپچىلىك بىلەن بۇغراخاننىڭ شەپقىتىگە تەشەككۇر بىلدۈرۈشتى.
ئارقىدىن بۇغراخاننىڭ ئەمىرىگە بىنائەن پەرمانچى پەرماننى ئوقۇپ ئۆتتى:
— شاھىمىزنىڭ پەرمانى مۆتەۋۋەر تالىپلارغا تون كىيگۈزۈلسۇن ۋە 18 نەپەر مۆتەۋۋەر تالىپنىڭ ھەربىرى بىردىن ئارغىماق بىلەن مۇكاپاتلانسۇن، ئارغىماقلار كەلتۈرۈلسۇن.
— شاھىمىزنىڭ ھىممىتى چەكسىزدۇر، — دەپ ئاۋاز قوشۇشتى ئوردا ئەھلى.
شۇ ئارادا غۇلاملار چىرايلىق جابدۇندۇرۇلغان 18 ئارغىماقنى قاتار تىزىپ مەسچىتنىڭ ئالدى دەرۋازىسىنىڭ سىرتىغا ھازىر قىلىشتى.
— تالىپلارغا ئىجازەت، بېرىپ ئارغىماقلارغا مىنىڭلار، غۇلاملار سىلەرگە ھەمراھ بولۇپ شەھەرىستاننى ئايلاندۇرىدۇ، — دېدى پەرمانچى.
تالىپلار چىقىپ ھەربىرى بىردىن ئارغىماقنى مىنىپ ئوردىدىن چىقىشتى. خىللانغان ئارغىماقلارنىڭ ئۈستىدىكى قىران يىگىتلەر ئاسماندىن تەڭرىنىڭ نۇرى چۈشكەندەك
شەھەرنى يورۇتۇۋەتتى. ئۇلارنىڭ ئالدىدا جارچىلار جار سېلىپ بۇغراخاننىڭ ئىلتىپاتىدىن پۈتۈن شەھەر خەلقىنى ۋاقىپلاندۇراتتى. رەستىلەردىكى ئۆي ـ ئۆيلەردىن چوڭ ـ كىچىك، قېرى ـ ياش چىقىشىپ ئولارنى تاماشا قىلىشتى. ئۆينىڭ دەپزىلىرىدىن ئۆزلىرىنى تۈزەشتۈرۈپ زوقمەنلىك، ھەۋەس بىلەن قاراواتقان شەھەر قىزلىرىنىڭ جىلۋىگەر سىيماسىنى كۆرگىلى بولاتتى. چۆمبەر دە ئىچىدىكى قىزلار خۇددى قاراڭغۇلۇقتىن يورۇقلۇقنى كۆرۈۋاتقاندەك ئىدى.
* * *
بۇ ۋەقە يۈسۈپ بالاساغۇننىڭ ھايات شامىنىڭ شۇنىڭدىن باشلاپ ئوردىدا كۆيۈپ نۇر چاچىدىغانلىقىدىن دالالەت بېرەتتى. يۈسۈپ بۇغراخاننىڭ ئوردىدا قېلىپ ئىشلەش توغرىسىدىكى تەكلىپىنى سىپايىلىك بىلەن رەت قىلىپ، يازلىق پايتەخت بالاساغۇنغا قايتىش ئارزۇسىنى بىلدۈرۈپ ئۆزرە سورىدى. شۇنداق قىلىپ ئۇ قەشقەر شەھىرىدىن ئايرىلىپ بالاساغۇنغا يۈرۈپ كەتتى. ئېيتىشلارغا قارىغاندا ئۇ ئوردۇكەنتتىن كەلگەندىن كېيىن باغداتقا بېرىپ بىر قانچە يىل ئىلىم ـ تەھسىل قىلغان، كېيىن ئۆي ـ ئوچاقلىق بولغان. ئۇنىڭ بىزگە قالدۇرغان قىممەتلىك مىراسى «قۇتادغۇبىلىك» ئەسىرىدىن روشەن سېزىلىپ تۇرۇپتۇكى، ئۇ بالاساغۇن ئوردىسىدا ئوردىنىڭ مۇھىم ۋەزىپىسىنى ئۈستىگە ئېلىپ ئىشلىگەن. بۇ
جەرياندا ئۇ ھەر تەرەپتىن تولۇق، مۇكەممەل يېتىلىپ ئاجايىپ زور شۆھرەتلەرنى قازانغانلىقى مەلۇم. بىراق، بىز بۇ كىچىك ئەسەردە بۇ جەريانلارنى يېزىپ ئولتۇرۇشنى مۇۋاپىق كۆرمىدۇق. 1060 ـ يىللاردىن كېيىن يۈسۈپ بالاساغۇننىڭ ھاياتىدا كېسكىن بىر بۇرۇلۇش بولدى. بۇ قاراخانىيلار ھاكىمىيىتىدىكى بۇرۇلۇش بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولۇپ، ئۇ بىر قىسىم مۇتەئەسسىپ، نېپسانيەتچى بەگلەر بىلەن بولغان كۈرەش داۋامىدا ئوردىدىن چەتلىتىلدى. بۇ جەرياندا ئۇ پۈتۈن زېھنى كۈچىنى يىغىپ قىممەتلىك ئەسەرلىرىنى بارلىققا كەلتۈردى.
قاراخانىيلاردا ئاپەت
يۈسۈپ بالاساغۇننىڭ ئۆمۈر گۈلىنى 40 ياز، 40 قىشنى ئۆتكۈزدى. 30 يىللىق ھاياتى ئاساسەن ئىلىم ـ تەھسىل قىلىش بىلەن ئۆتتى. ساجىيە مەدرىسسىنى پۈتتۈرۈپ بالاساغۇنغا قايتىپ كەلگەندىن كېيىن بىر تەرەپتىن ئەدەبىي ئىجادىيەت بىلەن شۇغۇللانغان بولسا، يەنە بىر تەرەپتىن باش دىۋاندا مىرزىلىق ۋەزىپىسىنى ئۆتىدى. كېيىن دىۋان بېگى بولۇپ نەچچە يىل جان تىكىپ ئىشلىدى. بۇ مەزگىللەر يۈسۈپنىڭ ھاياتىدا ئىنتايىن زور بۇرۇلۇش خاراكتېرلىك ئۆزگىرىشلەر بولمىدى. ئۇنىڭ ھاياتىنىڭ 40 يىلى قاراخانىيلارنىڭ راسا گۈللەنگەن، قۇدرەت تاپقان، چوك بىرلىشىش ئەمەلگە ئېشىپ، بىر بايراق ئاستىغا ئۇيۇشۇپ، سىياسىي، ئىقتىسادىي ۋە مەدەنىيەت جەھەتتە ئۆزىنى راسا ئىپادىلەۋاتقان دەۋرلەرگە توغرا كەلدى.
1060 ـ يىللاردىن كېيىن قاراخانىيلارنىڭ سىياسىي ھاياتىدا غايەت زور تەۋرەنمە بۇرۇلۇش يۈز بەردى. قاراخانىيلارنىڭ يۈسۈپ قادىرخان ھۆكۈمرانلىق قىلغان تارىخىي باسقۇچى ۋە سۇلايمان ئارسلانخان ھۆكۈمرانلىق قىلغان تارىخىي مۇساپە ئىچىدە نىسبىي تىنچ ۋە خاتىرجەم ئۆتكۈزگەن ھاياتىغا كېيىنكى دەۋرلەردە خاتىمە بېرىلدى. مىلادىيىنىڭ 1035 ـ يىلى قاراخانىيلارنىڭ غەربىي
ئېلىگ خانى ئەلى تېكىن ئالەمدىن ئۆتكەندىن كېيىن، سۇلايمان ئارسلانخاننىك بۇيرۇقى بىلەن ئېلى تېكىننىك ئوغلى يۈسۈپ غەربىي ئېلىگ خانى بولدى. لېكىن، مەرحۇم ناسىر ئېلىگ خاننىك ئوغۇللىرى مۇھەممەت ئىبنى ناسىر يۈسۈپ ئېلىگ خانغا قارشى باش كۆتۈردى. مۇھەممەت ئىبنى ناسىر مىلادىيىنىك 1037 - يىلى غەربىي ئېلىگ خانلىقنىك پايتەختى ئۆزكەنتنى ئىگىلىۋالدى. ناسىر ئېلىگ خاننىك يەنە بىر ئوغلى ئەبۇ ئىسھاق ئىبراھىم - 1038 - يىلى يۈسۈپ ئېلىگ خاننىك قاماقخانىسىدىن قاچتى. شۇنىك بىلەن ئىبراھىم بۆرى تېكىن تېزلىك بىلەن قوشۇن توپلاپ ماۋەرائۈنەھرنى ئەلى تېكىننىك ئوغلى يۈسۈپ ئېلىگ خاندىن تارتىۋېلىشقا قەسەم قىلدى. ئىبراھىم بۆرى تېكىن 1040 - يىلى بۇخارانى ئىشغال قىلىۋالدى. ئەلى تېكىننىك ئىككى ئوغلىدىن ئارقا - ئارقىدىن تالاپەت يېگەن يۈسۈپ ئېلىگ خان ماۋەرائۈنەھرنى تاشلاپ مەركىزىي ئوردۇ قەشقەرگە قېچىپ كېلىۋالدى.
مۇھەممەت ئىبنى ناسىر بىلەن ئىبراھىم بۆرى تېكىنلەر غەربىي ئېلىگ خان تۇرىدىغان ئۆزكەنتتىن پايتەختنى سەمەرقەنتكە يۆتكىدى. ئۇلار كۆرۈنۈشتە مەركىزىي ئوردىغا يەنى سۇلايمان ئارسلانخانغا بويسۇنغاندەك قىلسىمۇ، ئەمەلىيەتتە مۇستەقىل بولۇۋېلىپ ئۆز بېشىمچىلىق قىلدى. سۇلايمان ئارسلانخان مۇھەممەت ناسىر بىلەن ئىبراھىم بۆرى تېكىننىك ئۆز بېشىمچىلىقىغا چەك قويۇش ئۈچۈن ھەرىكەت قىلغان بولسىمۇ، ئېرتىش، بالقاش بويلىرىدا ئىسيان كۆتۈرگەن ياباقۇلارنى باستۇرۇش
بىلەن بەند بولۇپ كەتكەنلىكى ئۈچۈن، بۇ پۇرسەتتىن پايدىلانغان ئاكا - ئۇكا ئىبراھىم بۆرى تېكىن بىلەن مۇھەممەت ئىبنى ناسىر بارا - بارا كۈچلىنىۋالدى. نەتىجىدە ئۇلار ماۋەرائۈنەھر رايونىدا ئۆزى بەگ ئۆزى خان بولۇپ، مەركىزىي ھاكىمىيەتكە بويسۇنمىدى. شۇنداق قىلىپ 1040 - يىللاردىن كېيىن بىر پۈتۈن قاراخانىيلار دۆلىتى غەربىي قاراخانىيلار ۋە شەرقىي قاراخانىيلار دەپ ئىككىگە بۆلۈنۈپ كەتتى. «ئىككى قوچقار مۇڭگۈزى، غاردا كۆكۈيۈن يەنجىلەر» دېگەن بۇ ھەقىقەت بىلەن يۇغۇرۇلغان ھېكمەتنى دەل شۇ خەلقنىك ئاتا - بوۋىلىرى يەكۈنلەپ چىققانىدى. پەلەكننىك چاقى تەتىر چۆرگىلىگىلى تۇرغاندا ئادەملەرنىك بېشىمۇ تەتىر چۆرگىلەمدۇ، قانداق؟ شەخسىي ئاتاق، شەخسىي مەنپەئەت، شەخسىي ئۆچمەنلىك تونۇرلىرىغا دۆلەت كاتتىلىرى ئوت ياققان بىلەن چۆچۈلا بولىدىغىنى يەنىلا ئاۋام پۇقرا ئىدى. ئەجەب ئىش ھە، ئادەتتىكى بىر پۇقرا كاللىسىدىن ئۆتۈپ قالسا، پەقەت ئائىلىسىنى پاراكەندە قىلىش بىلەن چەكلىنىدىكەن، بىراق ئەلنىك كاتتىلىرى ئارىسىدىن بىر نەپسىانىيەتچى چىقىپ قالسا پۈتۈن ئەلنى قانغا پاتۇرۇشقا يارايدىكەن.
شۇنداق قىلىپ قاراخانىيلار ھاكىمىيىتىنىك ئىككىگە بۆلۈنۈپ كېتىشى بىلەن مەركىزىي ئوردۇ قەشقەردە تەخت تالىشىش ئۈچۈن قىلىنغان سۆيىقەستلەر ئارقا - ئارقىدىن چىقىپ خەلققە ئېغىر بالايىئاپەتلەر يۈكىنى يۈكلىگەن ئىدى. 1056 - يىلى شەرقىي قاراخانىيلار خاقانى سۇلايمان ئارسلانخان بىلەن ئۆكسى مۇھەممەت بۇغراخان ئارىسىدا ئۇرۇش يۈز بەردى. ئۇرۇشتا سۇلايمان ئارسلانخان ئەسىر
چۈشتى ۋە ئۆلتۈرۈلدى. ھاكىمىيەت مۇھەممەت بۇغراخاننىڭ قولىغا ئۆتتى. مۇھەممەت بۇغراخان يۈسۈپ قادىرخاننىڭ ئوتتۇرانچى ئوغلى بولۇپ، ئۇ مەھمۇد قەشقەرىنىڭ چوڭ دادىسى بولىدۇ.
مۇھەممەت بۇغراخان خاقان بولۇپ 18 ئاي ئۆتكەندە ئۇ تەختنى چوڭ ئوغلى ھۈسەيىنگە ئۆتكۈزۈپ بەرمەكچى بولدى. بارىسخاندا ھاكىملىق قىلىۋاتقان ھۈسەيىنگە ئەلچى ئەۋەتىپ قەشقەرگە تەكلىپ قىلدى. ھۈسەيىن بالا - چاقىلىرىنى ئېلىپ قەشقەرگە كەلدى. مۇھەممەت بۇغراخان داغدۇغىلىق تەخت ئۆتكۈزۈپ بېرىش مۇراسىمى ئۆتكۈزدى. بىراق، بۇ خۇشال - خۇراملىق بىلەن ئۆتكۈزۈلۈۋاتقان مۇراسىمنىڭ ئاخىرىنىڭ دەھشەتلىك تراگېدىيىگە يولۇقىدىغانلىقىنى ھېچكىم خىيالىغىمۇ كەلتۈرمەيتتى. مۇھەممەت بۇغراخاننىڭ كىچىك خانىشى بۇ مۇراسىم ئۈچۈن زەھەرلىك قول سېلىشقا تەييارلىق كۆرۈپ قويغانىدى. چۈنكى، كىچىك خانىشتىن بولغان ئىبراەيمنى تەخت ۋارىسى قىلماي، ھۈسەيىنگە تەختنى ئۆتكۈزۈپ بەرگەنلىكىگە قاتتىق ئۆچمەنلىك ساقلىغان خانىش ئوردىدىكى خانغا ئەڭ يېقىن ھەرەم ئاغىسىدىن بىرىنى چوڭ ۋەدىلەر بىلەن قولغا چۈشۈرۈپ، زىياپەت جەريانىدا قول سېلىشقا بۇيرۇدى.
زىياپەت يېرىملىشىپ تازا ئەۋجىگە چىققاندا، پۈتۈن ئوردىدا چوقان - سۈرەن كۆتۈرۈلدى. ئاسماننى قاراڭغۇلۇق قاپلىدى. يەر يېرىلغاندەك، ئاسمان كۆمتۈرۈلگەندەك ھەممە ياق دەھشەتلىك ساراسىمىگە چۈشتى. ھەممە كۆزلەرنى، قاراڭغۇلۇق قاپلىغان
قەلبىنى غەپلەت ئەسىر قىلغانىدى. ئوردادا ئەھلىنىڭ بەزىلىرى بۇ ياۋۇزلۇقنىڭ زەھەرلىك تىرناقلىرىدا ھالاك قىلىنغان ئەلىنىڭ تۇغرۇللىرىدەك ھال - تاڭ بولغان ھالدا نېمە قىلارىنى بىلمەي تاڭ قېتىشقان بولسا، بەزىلەر ساراسىمىگە چۈشۈپ ئوياندىن بۇيانغا چېپىشاتتى. كۆزلەر ئالاق - جالاق، چىشلار كىرىشكەن، مۇشتلار تۈگۈلگەندى. بۇ تەقدىرنىڭ چاقچىقىمۇدۇ ياكى قىسمەتنىڭ تەۋەللۇتىمىدۇ؟ ياق! ياق! بۇ شوم نىيەت، قەبىھ مەقسەت قوماندانلىق قىلغان ئاسىللىقنىڭ تراگېدىيىسى ئىدى.
نىيەت، ئۇ ئىنسانلارغا ئاتا قىلىنغان خاسىيەتلىك ئەنگۈشتەر. ئۇ ھاياتنىڭ ھەربىر قەدىمىدە، ياشاش مەنزىلىدىكى ھەربىر تىنىقىدا دائىملىق ھەمراھ. نىيەت دۇرۇس، پاك بولسا بۇ ھايات ئېيتىپ تۈگەتكۈسىز گۈزەللىكى بىلەن ئىنساننى مەست ۋە مەستانە قىلىدۇ، خاتىرجەملىك ۋە بەختكە سايە قىلىدۇ، مۇھەببەتكە، ئىناقلىققا، خاتىرجەملىككە ھەمراھ قىلىدۇ. نىيەت رەزىل نەپسىيەت زەھىرى بىلەن سۇغىرىلغان بولسا، يا ھەزرەت! ئۇ نېمىدىگەن قورقۇنچلۇق، نېمىدىگەن دەھشەت! بارلىق گۈزەللىكلەر، ياخشىلىقلار ئۇنىڭ ئاستىدا پايخان بولىدۇ، كىشىلەر ھەرگىزمۇ پەلەكنىڭ تەتۈر ئايلىنىشىنى كۆرۈشنى خالىمايدۇ، ئەپسۇس ۋە مىڭ ئەپسۇسكى، ئەل دە نىيەت بۇزۇلغاندا پەلەكنىڭ تەتۈر ئايلانغانلىقىنى كۆرگىلى بولىدۇ. چۈنكى، قانۇنىيەتكە خىلاپلىق قىلىنسا قىيامەت قائىم بولىدۇ ئەمەسمۇ، قىيامەتتە كۈن شەرققە ئەمەس، بەلكى غەربتىن چىقارمىش.
بىر ھازادا ئوردادا ياساۋۇللىرى دەھشەت باسقان
زىياپەت مەيدانىغا كىرىپ كېلىشتى. كۆردىكى بوزغاخان باشلىق بىر قانچەيلەن يۈزلىرى كۆكەرگەن، ئېغىزلىرىدىن قان كەتكەن ھالدا ياتقاندى. بۇلارنىڭ ئارىسىدا سادىق ۋەزىرىلەر، شاھزادە ۋە خانزادىلەر، خانىشلارمۇ بار ئىدى. ئوچۇسىغا ساۋۇت، دۇبۇلغا كىيگەن، قوللىرىدا ياراغ تۇتقان ياساۋۇللار كىرىپلا بۇ قورقۇنچلۇق مەنزىرىدىن نېمە قىلارىنى بىلمەي تېڭىرقاپ قېلىشقاندى، شۇ ئەسنادا كىچىك خانىش يۈزىگە چۈمبەل تارتىقان ھالدا ياساۋۇللارغا بۇيرۇق قىلدى:
— نېمىگە قاراپ تۇرۇشسەن، دەرھال قاتىلنى تۇتۇپ، بۇ ئىنتىقامنى ئېلىڭلار، — شۇنداق دەپ قورقۇنچتىن ئۆزىنى ئۇنتۇپ قالغان يەنە بىر ۋەزىرگە ئىشارە قىلدى.
— ھە توغرا، دەرھال قاتىلنى تۇتۇپ ئىنتىقام ئالايلى، — دېدى خانىشقا سېتىلغان ۋەزىر بىرئاز جان كىرگەندەك بولۇپ، — ياساۋۇللار! دەرھال ئاش باشنى تۇتۇپ، كاللىسىنى تېنىدىن جۇدا قىلىڭلار، قالغان ئىشنى ئاندىن بىر تەرەپ قىلايلى.
ئۆزىنى قۇربانلىققا تۇتۇپ بېرىلمەكچى بولغانلىقىنى ھېس قىلغان ئاش باشى ئالدانغانلىقىنى بىلىپ، چوقان كۆتۈرۈشكە باشلىدى:
— مەندە گۇناھ يوق، مەندە گۇناھ يوق، مەن بۇ ئىشنى خانىش…
— نېمە قاراپ تۇرۇشسەن، دەرھال ئېلىپ چىقىپ، كاللىسىنى ئېلىڭلار، — دېدى سىرنىڭ پاش بولۇپ قېلىشىدىن قورقۇپ ئالاقزادە بولغان خانىش.
ياساۋۇللار يۈگۈرۈلۈپ بېرىپ ئاش باشنى تۇتۇپ،
64
دارقىرىتىپ سۆرۈگىنىچە سىرتقا ئېلىپ چىقىپ كېتىشتى.
كۆزلىرى قانغا تولغان جاللات ئاش باشنى قىلىچ بىلەن چېپىپ تاشلاپ جەھەننەمگە يولغا سالدى. بىراق، قاراخانىيلارنىڭ ئوردىسى بۇ دۇنيانىڭ جەھەننىمىگە ئايلاندى. خانىش بۇ قېتىمقى پىلانىنى ئوڭۇشلۇق تاماملىغاندىن كېيىن، ناھايىتى كاتتا دەفنە مۇراسىمى ئۆتكۈزۈپ، يۇرتقا نەزىر ئېشى بەردى. قانچە ئۆزۈن ئۆتمەي، ئوغلى مۇھەممەدنى تەختكە چىقاردى. گەرچە خانىش ئۆزىنىڭ قىلغان شۇملۇقلىرىنى ئۈستۈلۈك بىلەن يوشۇردۇم دەپ قارىغان بولسىمۇ، لېكىن بۇ ئىش نۇرغۇن ئوردا ئەھلىگە ئىنتايىن شۈبھىلىك بولۇپ تۇيۇلغانىدى. بىراق، ئۇلار بۇ پاجىئەنىڭ سەۋەبىنى قەلب قازنىقىدا ساقلاشقا مەجبۇر بولدى.
ئىش بۇنىڭ بىلەن تۈگىمىدى. قەبىلىلەر قېتىشقان، يۈرەكلەر مۆزلەنگەن، ساداقەتمەنلەر ساداقىتىنى تەرىك ئەتكەن، يامانلار باش كۆتۈرگەنىدى. شۇنداق قىلىپ دۆلەتتە ھۆكۈمەتسىزلىك ئەۋج ئالدى. ئوردىنىك ئىشىنىچلىك، ئەل سۆيەر، خەلقپەرۋەر ۋەزىر — ئۆزرالىرى ئوردا ئىشىدىن ئۆزىنى تارتىقان بولسا، بەزىلىرى بېسىم بىلەن چەتلىشتۈرۈلدى. تۆھمەتچى بەگلەرمۇ كۆرۈنۈشتە ساداقەت كۆرسەتكەندەك تۇرغان بىلەن ئەمەلىيەتتە ئۆزى خان، ئۆزى بەگ بولۇپ، ئۆز خەزىنىسىنىڭ قورسىنى توشقۇزۇشنىڭ كويىغا چۈشۈشكەنىدى. قانۇن — تۈزۈم نەپسىنىيەتچى، پارىخور ئەمەلدارلارنىڭ قولىدا قونچاققا ئايلانغانىدى. دۆلەت ھارۋىسىنىڭ ئوقى كاردىن چىققانلىقىغا بۇ غايەت زور چاق پولاڭشىپ، غىڭشىپ نالە قىلماقتا ئىدى.
65
تاغ غارغا چۈشكەن نۇر
قۇز ئوردىنىڭ شىمالىدىن 15 كىلومېتىر كېلىدىغان ئېگىز تاغ ئېتەكلىرىنىڭ بىرى، تاغ چوققىلىرى ئاسمان بىلەن بوي تالاشقان، تاغ چوققىلىرىدا توپ - توپ بولۇپ تۇرغان بۇلۇت قاتلاملىرى تاغلارغا ئاق لىباس كىيگۈزۈپ قويۇلغاندەك تۇيغۇ بېرەتتى. تاغدىن چۈشكەن قار سۇلىرى جىلغا - جىلغىلاردىن چىقىپ ئېقىن ھاسىل قىلىپ، چەكسىز تاغ ئېتەكلىرىدە ئىلان باغرى سوزۇلۇپ ئاقماقتا ئىدى.
يىراقتىن ئاتلىق بىر كىشىنىڭ قارىسى كۆرۈندى. ئۇ سۈرئەت تېزىرەك يېرىگە كېلىپ ئاتتىن چۈشتى - دە، ناماز پېشىننىڭ قىستاپ قالغانلىقىنى ھېس قىلدى بولغاي، تاھارەت ئېلىشقا تۇتۇش قىلدى. ئۇ نامازنى ناھايىتى ئەستايىدىل ئوقۇپ بولۇپ، يەنە ئاتقا مىنىپ يولغا راۋان بولدى. ئۇ يىراق - يىراقلارغا نەزەر سېلىپ ئۆز - ئۆزىگە خىتاب قىلاتتى: «ھەي يۈسۈپ سەن ھەرگىزمۇ بۇ ئازغۇن يولغا كىرمە. ئى ھەقنى نازىل قىلغۇچى پەرۋەردىگارىم، بەندىلىرىڭنى ئازغۇنلۇقتىن قايتۇرغايسەن. مېنىڭ يولنى خاتا تاللاپ ئازغۇنلارنىڭ دامىغا چۈشۈپ قالماسلىقىمغا پاناھ بولغايسەن. قانۇنىيەتكە خىلاپلىق قىلىنسا قىيامەت قايىم بولىدۇ. ئۇلارنىڭ توغرا ھەق يولنى تونۇۋېلىشىغا توغرا نىشان كۆرسەتكەيسەن. ئۇلار ئۆزلىرىنىڭ
ئادەمىيىلىك قىممىتىنى تەركىدۇنيالىق يولنى تۇتۇش بىلەن نابۇت قىلمىسۇن، ئەقىل - ئىدراكنى غاپىللىق بىلەن خار قىلمىسۇن… » ئۇ ئۆمىدۋارلىق بىلەن ئېتىغا قامچا ئوردى.
ئوتتۇرا ياشلاردىكى بۇ قىران ئەردە بالاساغۇنلۇق يۈسۈپ ئىدى. قىرىق نەچچە يىللىق ھايات مۇساپىسى ئۇنىڭغا ئاجايىپ بۈيۈك ھېكمەتلەرنى ئاتا قىلغانىدى، زاماننىڭ ھەر تۈرلۈك ئۆزگىرىشلىرى، ئوردىدىكى بوران - چاپقۇنلارمۇ بۇ ئوغلاننىڭ ياشاشقا بولغان ئىرادىسىنى سۆندۈرەلمىگەن، كۆرەشچان روھىنى بويسۇندۇرالمىغانىدى. مانا بۇ ياشقا كەلگەندىن كېيىن، ئۇنىڭ كۆزلىرىدىن ئۆچقۇن ئەمەس، ئەمدى بىر خىل سېھىرى ئوت يالقۇنجاۋاتقاندەك جاسارەتنىڭ ئىپادىسىنى كۆرگىلى بولاتتى. ياراشلىق ساقال - بۇرۇتلىرى مەڭزىدىكى نۇرنى تېخىمۇ تەپچىتىپ تۇراتتى. بۇ نۇر ئۇنىڭ قەلبىدىكى ئۆمىد نۇرى بىلەن ئىلىمنىڭ خاسىيىتىدىن تۇققان نۇر ئىدى. ئۆمىدلىك ۋە ئىلىملىك كىشىلەر ھەرقاچان ئاشۇنداق نۇرغا كۆمۈلۈپ تۇرىدۇ. نەدە ئۆمىدسىزلىك، نەدە نادانلىق بولىدىكەن شۇ يەردە نۇر ئورنىنى خۇنۈكلۈك، خارابىلىك، زەئىپلىك ئىگىلەيدۇ.
قاراخانىيلاردا ئىككى ئاپەت يىلتىزى بېخ سۆرۈشكە باشلىغان ئىدى. بىرى، يۇقىرىدا ئەسكەرتىپ ئۆتكىنىمىزدەك، ھاكىمىيەتنىڭ قانۇنسىز ئالمىشىشى، يۇقىرى - تۆۋەن ئەمەلدارلارنىڭ ساداقەتنى سۇسلاشتۇردى. قانۇنسىزلىق، زۇلۇم ۋە تەڭسىزلىك خەلققە ئېغىر ئاپەت بولدى، مانا شۇنىڭغا ئەگىشىپ ئەلدە
بوزۇقچىلىق، گۇناھلىق ئىشلار يامراپ كەتتى. بۇ خىل تەزەۋۋۇرلىنىشتە قاراخانىيلاردا پەيدا بولۇشقا باشلىغان بولسىمۇ، لېكىن باش كۆتۈرۈشكىمۇ پۇرسەت تاپالمايۋاتقان تەرەكدۇنيالىقنى تەشەببۇس قىلىدىغان تەسەۋۋۇپ ئىدىيىۋى ئېقىمى ئۆزىنىڭ كەڭ كۆلەمدىكى تەشۋىقاتى بىلەن ھاياتلىققا ھۇجۇم قىلىشقا باشلىدى. ئۇلار بۇ گۇناھلىق دۇنيادىن ئۆزىنى قاچۇرۇپ خىلۋەتتە تەرەكدۇنيالىق بىلەن ئۆتۈشنى تەشەببۇس قىلاتتى. ھۆكۈمەت ئىچىدە بولۇۋاتقان قانۇنسىزلىقلار، جەمئىيەتتە يۈز بېرىۋاتقان ھەر خىل گۇناھلىق ئىشلار ئۇلارنىڭ تەشۋىقاتلىرى ئۈچۈن ئوبدانلا باھانە بولۇپ بەرگەنىدى. شۇنىڭ بىلەن نۇرغۇن مۇرتلار ئارقا-ئارقىدىن بۇ ئېقىمغا ئەگەشتى. ئۇلارنىڭ قولى، ھەتتا ئوردا ئىشلىرىغا ئارىلىشىشقىچە سوزۇلدى. ئەسلىدە قاراخانىيلارنىڭ قانۇن-تۈزۈمىدە سەئىد ئەۋلادلىرىغا ئالاھىدە ئىمتىياز بېرىلگەن بولۇپ، ئۇلارنىڭ ھۆكۈمەت ئىشلىرىغا ئارىلىشىۋېلىشى چەكلەنمىگەندى. بىراق، بۇ ۋاقىتتا كەلگەندە ئۇلار ھۆكۈمەتنىڭ ئاجىزلىقىدىن پايدىلىنىپ ھۆكۈمەت ئىشلىرىغىمۇ قول سېلىشقا ئۆرۈندى. بەزى ئوردا ئەمەلدارلىرىمۇ سەئىدلەرنىڭ خاتا تەشۋىقاتلىرىغا ئەسىر بولۇپ، ئوردىنى تاشلاپ، تاغ ماكانلارنى ماكان تۇتۇپ، ئىستىقامەت بىلەن ئۆتۈشكە باشلىدى.
يۈسۈپ بالاساغۇننىڭ بۇ سەپىرى قوزئوردىنىڭ ئىستىبداتلىق يابغۇسى، تەقۋادار قاياشى توغرۇل قاراخاننى زىيارەت قىلىپ كېلىشى ئىدى. ئۇ كىشى بەش يىلدىن بېرى ئوردىنى تاشلاپ، ھاياتلىقتىن يۈز
ئۆرۈپ، تەرەكدۇنيالىق يولنى تۇتقان بۇرادىرى ئىدى. يۈسۈپ بالاساغۇنى يولدا بىر قانچە قېتىم كېلىپ ئۇنى زىيارەت قىلىپ كەتكەنتى. گەرچە بۇ ئىككى زاتنىڭ كىشىلىك تۇرمۇش، تەرەكدۇنيالىق، ھاياتلىق ۋە ماماتلىق، ساۋاب ۋە گۇناھ توغرىسىدىكى مەسىلىلەردە ئىختىلاپى بولسىمۇ ماھىيەتلىك بىر مەسىلىدە يەنى ھاكىمىيەتنى ئىدارە قىلىش، ئۇنى خەلقنىڭ بەخت-سائادىتى ئۈچۈن ياخشى خىزمەت قىلدۇرۇش قاتارلىق مەسىلىلەردە نىيەت بىر يەردىن چىقاتتى.
تەرەكدۇنيالىق يولىنى تۇتقان توغرۇل قاراخانىي ئىلىم-ھېكمەتتە كامالەتكە يەتكەن، ئەخلاق-پەزىلەتتە يۈكسەك ھۆرمەت قازانغان خەلقپەرۋەر، ئادالەتپەرۋەر كىشى ئىدى. ئۇ قوزئوردىدا يابغۇ ئەمىلى بىلەن قاراخانىيلارنىڭ ھاكىمىيەت ئىشلىرى ئۈچۈن ناھايىتى ئەھمىيەتلىك خىزمەتلەرنى قىلغاندى. ئۇ دۆلەتنى روناق تاپتۇرۇپ، خەلقنى بېيىتىش ھەققىدە ناھايىتى ئورۇنلۇق تەدبىرلەرنى ئوتتۇرىغا قويۇپ، خانىغىمۇ ئىززەت-ھۆرمەتكە سازاۋەر بولغانىدى. قاراخانىيلارنىڭ ئۆزئارا كېتىشى، ھاكىمىيەت ئىچىدە يۈز بەرگەن ئۆزئارا قىرغىنچىلىق، بىر-بىرىنى قەستلەش قاتارلىق ئاپەتلەر توغرۇل قاراخانغا قاتتىق تەسىر قىلدى. كېيىن تەختكە چىققان خاقانلار ئۆزىگە خۇشامەت قىلىدىغان، قولىدىن ئىش كەلمەيدىغان، ئىقتىدارسىز كىشىلەرنى يېنىغا تارتتى، ئوردىدا يامانلارنىڭ كۆپىيىشىگە ئەگىشىپ ياخشىلارغا كۈن بولمىدى. خان قۇرۇق سۆز، قۇرۇق تۆھمەتلەرگە كۆپرەك قۇلاق سېلىپ، ھەقىقنى تۆھپىكار
كيشيلە رگە يوزيني ئوريدي. تە مە خورلوق، يالاقچيليقني جان بېقىشنى ئورالى قىلىۋالغان مەنسە پپە رە س بە گلە ر پيتنە ـ پاسات ئوروقىنى تېرىپ شاەنىمو ەە ق بىلەن ناەە ق، ساختيليق بىلەن ەە ققانىيلىق، راست بىلەن يالغان ئارىسىدا گاڭگىرتىپ قويوشقانىدى.
9 — ئايلارنىڭ بىر ئەتەنگەنلىكى:
مۇھەممەد بۇغراخان كىچىك خانىشنىڭ سوئيىقەستىدىن كېيىن تەختتە ئولتۇرۇپ، تۇنجى قېتىم قوزغوردىغا كەلدى. بۈگۈن ئوردىدا قوبۇلخانىسىدا ئەمر بەگلەرنى قوبۇل قىلىپ، كۆرۈنۈشتە ئۇلاردىن مەلۇمات ئالماقچى، ئەمەلىيەتتە بولسا، ئەمر بەگلەرنىڭ ئۆزىگە بولغان ساداقىتى، ھۆرمىتى ۋە ئىنكاسىنى بىلىپ باقماقچى ئىدى.
شاھانە تون كىيگەن مۇھەممەد بۇغراخان ناھايىتى سالاپەتلىك ۋە دەھشەتلىك ئىدى. بىراق، كۆزى بىرئاز كىچىك، ئىككى مۈرىسى تارراق ئىدى. شۇڭا، ئۈچىسىدىكى يىپەك شاھانە تون تازا يارىشىپ كەتكەندەك ئىدى، ئۆزىدىكى مەن ـ مەنلىك ۋە تەكەببۇرلۇق، ئۇنىڭ نەزىرىنى تارلاشتۇرغانىدى. ئۇ خوشامەتكە كۆپىرەك ئەل بولۇپ، توغرىراق پىكىرلەرگە ئۈركۈش بىلەن مۇئامىلە قىلاتتى.
قوبۇلخانىدا يۇقىرى ـ تۆۋەن بەگلەر ئورۇن مەرىتىۋىسى بويىچە ئىككى سەپ بولۇپ تۇرۇشقانىدى. مۇھەممەد بۇغراخان قولىنى كەينىگە تۇتقان ھالدا نەقىشلىك شاھانە ئۆتۈكى بىلەن زىلچا ئۈستىگە مەغرۇر دەسسەپ بەگلەرنىڭ ئالدىدىن ئۆتتى:
— ئەسسالامۇئەلەيكۇم، ئەمر بەگلەر!
— ۋەئەلەيكۇم ئەسسالام، ۋە رەھمەتۇللاھى ۋەبەرەكاتوھۇ ئالىيلىرى. بايات① سەلتەنەتلىرىنى مەڭگۈ بولسۇن.
ئەمر بەگلەرنىڭ قول باغلاپ قىلغان سالىمىنىڭ ئايىغى چۈشكۈچە مۇھەممەد بۇغراخان كۆرسىگە بېرىپ بولدى ۋە بەگلەرنى ئولتۇرۇشقا ئىجازەت بەردى.
بۇغراخانغا ھەمراھ بولۇپ كەلگەن پەرمانچى بەگ، بۇغراخاننىڭ ئوڭ تەرىپىدە تۇرۇپ، بۇغراخانغا بىرئاز مەدھىيە سۆزلىرىنى قىلغاندىن كېيىن، بۇغراخاننىڭ بۇ نۆۋەتتىكى قوزغىرىدىغان كېڭىشىدىكى مۇددىئاسىنى بىلدۈردى.
— جانابىي ئەمر بەگلەر، تەڭرىتائالانىڭ رەھمىتى بىلەن ئۇلۇغ بۇغراخان ئېلىمىزگە بەخت ۋە ئامەت ئېلىپ كەلدى، ئادالەت ۋە ھەققانىيەت بىلەن ئەل سوراپ ئەلگە خاتىرجەملىك ئاتا قىلدى. خانىمىز مېھرىبان ھەم قەھرلىك، ياخشىلارغا مېھر — شەپقەتلىك، يامانلارغا قەھر — غەزەپلىك، ئالىيلىرى ئۇلۇغ خاقانلىرىمىز ئالىپ ئېرتۇڭا، ئوغۇزخانلاردەك شۇجائەتلىك ۋە پاراسەتلىك، خاقانىمىز ئۆزئارا ئىتتىپاقلىشىپ ئەلنىڭ گۈللەپ ياشنىشى ئۈچۈن تۆھپە قوشۇشلىرىنى ئۈمىد قىلىدۇ، تۆھپىكارلارغا بۇغراخاننىڭ مەرھىمىتى چوڭدۇر. بۇ قېتىم ئالىيلىرى ھەر قايسى ئەمر بەگلەردىن ئەلنىڭ ھازىرقى ئەھۋالىنى ئېنىقلىغىلى، تەلەپ پىكىرلىرىنى ۋە مەلۇماتلىرىنى ئاڭلىغىلى كەلدى.
① بايات — ئاللا، خۇدا.
ھەر قانداق پىكىر - تەكلىپلەر بولسا ئوتتۇرىغا قويۇشۇڭلارغا ئىجازەت.
بەگلەر مەدھىيە ۋە خۇشامەت سۆزلىرىنى ياغدۇرۇۋەتتى، بىرەر ئېغىزمۇ ئەمەلىي تەكلىپ ۋە تەلەپلەر قويۇلمىدى. بۇغراخان بولسا مەمنۇنىيەت بىلەن مۇبارەك بېشىنى يەڭگىل لىڭشىتىپ قوياتتى. كىشىلەر ئارىسىدا «ئەڭ چوك مەستلىك غەپلەتتىدۇر» دېگەن گەپ بار ئىدى، ماختىشمۇ ئادەمنى مەست قىلالايدىكەن ئەمەسمۇ؟! مەستلىكتە ئادەمنىڭ سەزگۈلۈكى ئېشىپ كېتىدۇ، ئازراق زىتغا تېگىدىغان گەپ سۆزلەر سەۋايىلىقىنى ئاشۇرۇۋېتىدۇ. بۇغراخاننىڭ سەۋايىلىقى قوزغالسلا، ئونى كىممۇ توسۇپ قالالايسۇن؟!
قۇبۇلخاننىڭ ئۆك سېپىنىڭ ئۈچىنچى ئورنىدا ئولتۇرغان يۈسۈپ بالاساغۇنى بۇ خىل كەپىياتتىن ئېپسۇسلۇق بىلەن ئىچىگە تىنچقا مەجبۇر ئىدى. گەرچە ئۇنىڭغا دۆلەتىنىڭ ھازىرقى ئەھۋالى بەش قولدەك ئايان بولسىمۇ، كۆڭۈل قېتىدا ئۇنىڭغا ئاراملىق بەرمەيۋاتقان نۇرغۇن تەشۋىشلىك ئويلار كۆمۈلۈپ ياتقان، ئەتراپىدا قوللۇق بىلدۇرۇپ مەدھىيە ئالقاش ياغدۇرۇپ ساداقەتنى ئىپادىلەۋاتقان بەگلەرنىڭ ئارىسىدىكى ساداقەتسىزلىكلەرنى ئوچۇق كۆرۈپ تۇرىۋاتقان بولسىمۇ، بۇ سورۇندا ئۆزىنىڭ پىكىرلىرىنى، تەلەپ ۋە تەكلىپلىرىنى بېرىشنىڭ تازا مۇۋاپىق ئەمەسلىكىنى بىلەتتى. خۇشامەت ۋە ماختاشقا ئەسىر بولغان شاھقا كۆڭۈلدىكى ئەمەلىي گەپنى قىلىپ نەتىجىگە ئېرىشكىلى بولمايتتى، بەلكى بۈنداق چاغدىكى ھەققىنى تەلەپ ئەكسىچە تەسىر پەيدا قىلاتتى، بولۇپمۇ
خۇشامەتچى بەگلەر دەرەاللا گەپنىڭ بېلىگە تېپىپ، ئىشنى تەتۈرگە بۇراپ شاھنىڭ غەزىپىنى قاينىتىپ قويۇشىمۇ مۇمكىن ئىدى.
٭ سەپنىڭ بېشىدا ئولتۇرغان توغرۇل ئەركۈگقاشى مەركىزىي ئوردىنىڭ بىرىنچى ۋەزىرى سۈپىتىدە بالاساغۇندىكى ئىشلارغا رىياسەتچىلىك قىلىۋاتاتتى. ئۇ رىئاللىققا كۆز يۇمۇشقا، خەلقنىڭ ئاھۇ زارىنى دائىم ئىچىگە يۈتۈپ يۈرۈشكە تاقەت قىلىپ يۈرۈشتىن، بەزى ئەھۋاللارنى مەلۇم قىلىشقا جۈرئەت قىلدى، بەلكىم ئۆزىنى بۇ سورۇندا ئولتۇرغانلارنىڭ ھەرقاندىقىدىن ھەقلىق ھېسابلانغان بولسا كېرەك، ئۆزىنى باسالماي تەۋازۇ بىلەن ئورنىدىن تۇردى. — دە، بىر ئاز ھاياجان بىلەن سۆز ئاچتى:
— قەبىلىمىزنىڭ تۈۋرۈكى، خەلقىمىزنىڭ باشپاناھى ئالىيلىرى، — دەپ ئورنىدىن تۇرۇپ، تەكەللۇپ بىلەن شاھقا يۈزلەندى، — بارلىق ھەمدۇسانا لار ئۇلۇغ ئاللاھقا بولسۇنكى، ئونىڭ ئىىرادىسى بويىچە ئالىيلىرىنى خاقانلىقىمىزنىڭ مۇبارەك تەختىگە ئولتۇرغۇزدى، ئەلنىڭ تەقدىر ۋە قىسمەتلىرىنى شاھىمىزنىڭ ئادالەت بىلەن ئوخشىشىغا تاپشۇردى، شاھىمىز بۇ يولدا زور تىرىشچانلىقلارنى قىلىپ ئەلنىڭ كۆڭلىنى خاتىرجەم، تۇرمۇشىنى پاراۋان قىلىش ئۈچۈن ئىزدېنىپ مۇبارەك قەدەملىرىنى بۇ دىيارغا قويدىلا. شاھ ھۇزۇرىدا راست گەپتىن باشقىنى قىلىش ئاللانىڭ ئىىرادىسىگىمۇ، شاھىمىزنىڭ خاھىشىغىمۇ مۇخالىپ ئىشتۇر — توغرۇلنىڭ ئېغىزىدىن چىققان «راست گەپ» ئەمىر بەگلەرنىڭ كۆزلىرىنى ئالا-جالاق قىلغىلى تۇردى،
ئۇلارنىڭ گەۋدىلىرى ئىختىيارسىز تەۋرىشىپ كەتتى، ئۇلار بىر - بىرىگە سىرلىق بېقىشىپ، خۇددى يوشۇرۇن سىرلىرى ئاشكارلىنىپ قالىدىغاندەك جىددىيلىشىپ قېلىشتى. يۈسۈپ بالاساغۇنى بۇ سىرلىق كەيپىياتتىن بىر خىل يوشۇرۇن تەھدىتنى سەزگەندەك بولدى — دە، مۇھەممەد بۇغراخاننىڭ كەيپىياتىغا سەپ سالدى. توغرۇل ئەرۇغقاشى مەرھۇم خان ئۆزى قويغان يابغۇ ئىدى. شۇ سەۋەبلىكمۇ توغرۇلنى كۆزىگە قادالغان مىخ دەپ بىلەتتى، شۇڭىمۇ بىرەر ۋاستە بىلەن بۇ مىخنى قۇمۇرۇۋېتىش شاھنىڭ خاھىشىدىكى ئىش ئىدى. چۈنكى، ئۇنىڭ تەختكە چىقىپ، قىلغان بىرىنچى ئىشى مەرھۇم خاننىڭ ئىلگىرىكى سادىق ھىمايىچىلىرىنى ئورنىدىن قوزغىتىش بولغانىدى. بۇ ئىشتا مەرھۇم خاننىڭ كىچىك خانىشى ئاكتىپ رول ئويناۋاتاتتى. بۇنداق ئەھۋالدا توغرۇل يابغۇنىڭ «راست» گېپى شاھنىڭ ھەققىنىيەت تۇيغۇسىنى ئويغىتىشتىن كۆرە، غەزىپىنى قاينىتىپ قويۇشى مۇقەررەر ئىدى، شۇڭا يۈسۈپ بالاساغۇنى ئىچىدە «ئاپلا» دەپلا قالدى. چۈنكى، مۇھەممەد بۇغراخاننىڭ توغرۇلنىڭ شۇنچە تەۋازۇ، ھۆرمەت — ئېھتىرام ۋە ئېھتىيات بىلەن باشلىغان سۆزىگە ئېرىنمەسلىك ۋە مەسئۇلىيەتسىزلىك بىلەن مۇئامىلە قىلىۋاتقانلىقى، ئۇنىڭ ئېغىزلىرىنى مايماقلاشتۇرۇپ، بۇرۇنلىرىنى ئىككى بارمىقىنىڭ ئارىسىدىن ئۆتكۈزۈپ مەغرۇر سىلاپ قويۇشلىرىدىن سېزىلىپ تۇراتتى. توغرۇل يابغۇ بىر ئاز توختىۋالغاندىن كېيىن، سۆزىنى داۋاملاشتۇردى، — بۇ يىل ھەربىر تۈتۈن بېشىغا چېچىلغان سېلىق گەرچە ھەر
يىللىققىدىن كۆپ بولغان بولسىمۇ، لېكىن ئوردىغا ئەۋەتىلگەن ئەمەلىي سان ھەر يىللىقتىكىدىن تۆۋەن بولدى. سېلىق ئەمەلىيەتتە تېرىقچى ۋە چارۋىچىلاردىن تولۇق يىغىلغان بولسىمۇ، لېكىن چوڭ يەر ئىگىلىرى ۋە چارۋىدارلاردىن ئەسلى تۆلەشكە تېگىشلىك باج — سېلىقنىڭ يېرىمىمۇ ئېلىنمىدى. باج — سېلىقنىڭ چېچىلىشى مۇۋاپىق بولمىدى. ئۇ ھەربىر تۈتۈنگە تەڭ چېچىلغاندا بەزى تېرىقچىلاردا جاندىن باشقا نەرسە يوق. شۇڭا باج — سېلىق جان بېشىغا ئەمەس، بەلكى يەر بېشىغا، چارۋا بېشىغا چېچىلسا ئاندىن مۇۋاپىق بولاتتى. يەر ۋە چارۋىنىڭ 90 پىرسەنتى يۇرت بايلىرى، يۇرت كاتتىلىرى ۋە بەگلەرنىڭ قولىدا. ئەگەر ئۇلار ئاتقا، تۆگىگە ئارتىشقا تېگىشلىك يۈكنى ئېشەككە ئارتىپ قويسا، ئېشەك بۇ يۈكنىڭ ئاستىدا بېسىلىپ ھالاك بولىدۇ. ئالىملىرىڭىزنىڭ بۇ ئىش خۇسۇسىدا پەرمان چۈشۈرۈشلىرىنى ئۈمىد قىلىمىز.
— بەس! — مۇھەممەد بۇغراخان دېگەندەكلا تېزلىكتى، — سىز يۇرت كاتتىلىرىغا تىل تەگكۈزۈۋاتىسىز، ئۇلارنىڭ قولىنى كولاش دۆلەتنىڭ قولىنى كولىغانلىق بولىدۇ. ھەر ئىشنىڭ قائىدە — يوسۇنى بولىدۇ، پۇقرالارنىڭ مەجبۇرىيەتتىن قېچىشقا ئاساسى يوق. توغرۇل يابغۇ، قارىغاندا بۇ يەردە بىر ئاز بۇرۇقتۇرما بولۇپ قالغان ئوخشايسىز، مەن بىلەن قەشقەرگە قايتىڭ، شۇ يەردە سىزگە مۇۋاپىق ئورۇن بېرىمەن.
مانا شۇ قېتىمقى قوبۇلدىن كېيىن، يابغۇ توغرۇل ئەرۇغقاشى ئوردىدا كۆرۈنمىدى. يۈسۈپ بالاساغۇنى بىلەن بېكىر ۋە نىيەتلىرى بىر يەردىن چىققانىدى، بىراق بۇ
نۆۋەت ئۇ ھېچكىمگە بىلدۈرمەستىن تېپتىنچ ئۆزىنى بۇ ھاياتتىن چەتكە ئالغانىدى.
تۇغرۇل ئەرۇققاشى، ئوردىدىن باش ئېلىپ چىققاندىن كېيىن، تونۇلغان تەسەۋۋۇپچى، ئۇستازى كۆل بەگنى پاناھ تارتىپ، كۆل بەگ ئىستىقامەت قىلىۋاتقان تاغقا باردى. كۆل بەگ بۇ چاغدا ياشىنىپ قالغان بولۇپ، قول ئاستىدا خېلى كۆپ مۇرىتلىرى بار ئىدى. كۆل بەگ ئۆز ئىشلىرىنى تۇغرۇل ئەرۇققاشقا تاپشۇرۇپ، بۇ دۇنيا بىلەن خوشلاشتى. ئۇنىڭ تەسىرى تۇغرۇلنىڭ روھى دۇنياسىدا چوڭقۇر ئىزلارنى قالدۇرغانىدى. گەرچە تەركىدۇنيالىق يولىنى تۇتۇپ، خوتۇن، بالا - چاقىلىرىنى، ئۆي - يۇرتنى تاشلاپ، بۇ خىلۋەت جايدا ئىستىقامەت قىلىش ئۇنىڭ ئىرادىسى بولمىسىمۇ، لېكىن دۆلەتنىڭ ھازىرقى چاچىلاڭغۇ، گۇناھ بىلەن توشقان ئازغۇنلۇقلىرىغا شاھىت بولۇپ قېلىشنى خالىمايتتى. گۇناھقا شاھىت بولۇش ئەمەس، بەلكى ئۇنى توسۇش دۇرۇس ئىدى، بىراق ئۇنى توسۇشقا قۇربىتى يەتمەيتتى. شۇنداق بولغاچقىمۇ ئۇنىڭ جىسمى تاغ غارىدا بولسىمۇ، روھى ئاللاھقا ۋە ئەلگە باغلانغانىدى.
يۈسۈپ بالاساغۇنى يول ئىزدەيتتى، ئادەم ئىزدەيتتى، سەردان ئىزدەيتتى، تۇغرۇل بىلەن سەرداشقاندا ئۆزىنى ئېغىر گۇناھقا پاتقاندەك ھېس قىلاتتى، بىراق تۇغرۇلنىڭ تەسىللىسى ئۇنىڭغا يەنە ئاراملىق بېرىش رولىنىمۇ
ئوينايتتى. يۈسۈپ يەنىلا تېگىرقاقلىق ئىدى، ئۇنىڭ ئۇيقۇسى قاچقان، كۈندۈزىمۇ خاتىرجەملىك يوق ئىدى. ئۇ ھاياتىنى بۈرۈقتۈملۈك بىلەن ئۆتكۈزمەكتە ئىدى. ئەتراپىدىكى كىشىلەردە بولسا ئىزتىراپ، تېڭىرقاش، توغرا يول باشچى تېخى ئوتتۇرىغا چىقمىغانىدى.
دۆلەتنىڭ تەقدىرىگە، خەلقنىڭ ھال - ئەھۋالىغا مەھلەم بولالغۇدەك بىرەر يولباشچى چىقسا بولاتتى… دەپ خورسىناتتى. ئۇ ئەلدە ھالاللىق، پاكلىق ئىزدەپ، شەخسىيەتچىلىك، نەپسانيەت ئۈستۈنلۈك ئالغاچقا، ھالال، پاك ئادەملەرنى تاپسا كۆزىگە سۈرتكۈدەك بولاتتى. مەنىۋى جەھەتتىكى چاڭقاش ئۇنىڭ روھىدا ئاجايىپ تۇيغۇلارنى ئويغاتتى:
قوپاي مەن، ماڭاي مەن، جاھاننى كېزەي مەن، جاھاندا ئاپالاق ئەر كۆرسەم، تاپاي مەن.
كىشى قىسلىغى بولدى، ئىستەي قەيەردىن؟ تىلەپ تاپقىلى بولسا ئىستەپ كۆرەي مەن.
ئەگەر تاپسام ئەردى ئاپالاق سېخى ئەر، يۈدۈپ ئۇنى يەلكەمدە، كۆزگە سۈرەي مەن.
يۈسۈپ يەنىلا يول ئىزدەنمەكتە، قاراخانىيلارنىڭ بوزۇلغان ئىجتىمائىي قورغىنى ئۈچۈن مەنىۋى تىرەك ئاختۇرماقتا. بۇ يولدا ئۇ ئۆمۈر بوستانىنى قورۇتۇشقا بەل باغلىغانىدى. تاغلار كېسىپ، داۋانلار ئاشسىمۇ،
ئۇنىڭ تەپەككۇر دۇنياسى ۋەتەن تۇپراقنىڭ ھەربىر بۆلىكى - پۇشقاقتىرىدا ئىز قالدۇرماقتا. ئۇ بۈگۈن يەنە بىر مەنىۋى قورغانغا جەڭ ئېلان قىلىش ئۈچۈن بۇ تاغ غارىغا كەلدى.
تاغ ئۆڭكۈرىنىڭ كىرىش ئېغىزىنىڭ ئوڭ تەرىپىگە قويۇلغان تاش ئورۇندۇقتا يېشى ئەللىكتىن ئاشقان، چاچ - ساقىلى يېرىم ئاقارغان، ئۇچىسىغا خېلى كۆپ يېرىگە ياماق سېلىنغان تون چاپان كىيگەن بىر زاھىت ئالدىغا قويۇلغان «قۇرئان كەرىم»گە تىكىلىپ بىر ئالدىغا، بىر كەينىگە ئاجايىپ زىكىر قىلىۋاتاتتى. نېرىدىن كېلىۋاتقان ئاتلىق كىشى ئۆڭكۈرگە يېقىنلاشقاندا، ئۆڭكۈردىن 50 مېتىردەك يىراقلىقتىكى ئېقىندىن ئۆتۈپ بىلەن سۇ ئېلىپ كېلىۋاتقان زاھىت يىگىت ئاتلىق كېلىۋاتقان يۈسۈپكە قىزىقىپ قارىدى. ئۇ كىشىنىڭ ئۆتكەندە بىر قانچە قېتىم كېلىپ ئۇستازى بىلەن پاراڭلىشىپ كەتكەن مۆتىبەر ئىكەنلىكىنى تونۇپ، سالام بەردى ۋە: «ئۇستازىمىز ئىبادەتتە» دەپ ئاتنى يېتەكلەپ كېلىپ، ئۇستازىنى ئىشارە قىلدى.
يۈسۈپ بالاساغۇنى توغرۇل ئەروققاشقا 30 مېتىردەك قالغاندا ئاتتىن چۈشتى. توغرۇل يۈسۈپنى كۆرۈپ ئورنىدىن تۇرۇپ يۈسۈپنىڭ ئالدىغا كەلدى ۋە قۇچاقلىشىپ كۆرۈشتى. توغرۇل يۈسۈپنى ئۆڭكۈر ئىچىگە باشلىدى.
ئۆڭكۈرنىڭ ئىچى يۈسۈپ ئۈچۈن تونۇشلۇق ئىدى. ئۆڭكۈر خېلى كەڭ، ئۇ يەر، بۇ يەرگە تاش ئورۇندۇقلار قويۇلغان، تاش ئورۇندۇقنىڭ ئۈستىگە كىيىك، جەرەن
78
ۋە باشقا ھايۋانلارنىڭ تېرىلىرى سېلىنچە قىلىنغانىدى. يەرنىڭ ئۇ يەر، بۇ يېرىدە خېلى كۆپ سېلىنچە تېرىلەر كۆزگە تاشلىنىپ تۇراتتى، تاغدىن ئويۇپ چىقىرىلغان تەكچىدە ياغاچتىن ئويۇلغان بىر قانچە چۆچىكلەر، يەنە بىر تەرەپتىكى تاش ئويۇقتا خېلى كۆپ كىتابلار تىزىقلىق ئىدى. يۈسۈپ تېرە سېلىنچىلارنىڭ بىر ئاز كۆپىيىپ قالغانلىقىنى كۆرۈپ، تاغقا چىقىۋاتقان زاھىتلارنىڭ بارغانسېرى كۆپىيىۋاتقانلىقىنى ھېس قىلدى.
توغرۇل ئەروققاشى يۈسۈپ بالاساغۇننى تاش سوپىغا باشلىدى. توغرۇل ئەروققاشى قولىدىكى تەسبىھىنى رەھلىنىڭ ئۈستىدىكى «قۇرئان كەرىم»نىڭ ئۈستىگە قويۇپ يۈسۈپ بىلەن يۈزمۇيۈز ئولتۇردى. ئۇلار ئۇزۇن يىل بىر - بىرى بىلەن كۆرۈشمىگەن دىلكەشلەردەك بىر - بىرىگە تويماي قارىشاتتى، كۆزلىرىدىن بىر - بىرىگە بولغان مېھرىبانلىق ۋە سۆيۈنۈشنىڭ جىلۋىسى چاقنايتتى. توغرۇل ئەروققاشى سالام - سەھەتتىن كېيىن ئەل - يۇرتنىڭ ئەھۋالىنى ئاندىن يۈسۈپ بالاساغۇننىڭ كۆڭۈللىرىنىڭ قانداق ئۆتۈۋاتقانلىقىنى سورىدى.
— ئەل - يۇرت سىزنى ھەر قاچان ئەسلەپ تۇرىۋاتىدۇ، ئۇلار سىز بىلەن دىدارلىشىشنى، سىز بىلەن بىرگە ياشاشنى ئۈمىد قىلىۋاتىدۇ. مەن بۇ نۆۋەت بىرىنچىدىن سىزنى سېغىنىپ دىلكەش ئىزدەپ كەلدىم، يەنە بىرى ئەلنىڭ سالىمى ۋە ئىلتىجاسىنى ئېلىپ كەلدىم. ئاللاھقا مىڭ مەرتىۋە شۈكرىكى، ساق - سالامەت تۇرۇپسىز، تىنچ - ئامان كۆرۈشۈشكە نېسىپ بولدى.
79
سىزنى كۆرۈپ قەلبىم روشەنلەشتى. ئۆزىڭىز يالغۇز بۇ تاغدا ئېغىر يۈك يۈدۈپ رىيازەت چېكىۋاتىسىز، بىر كۈن ئاچ، بىر كۈن توق، دوست – بۇرادەرسىز، ئەل جامائەتسىز، ئۇرۇق – تۇققانلارسىز دەرمانىسىز ياشاۋاتىسىز. بۇ ئەھۋالىڭىزنى ئويلاپ ھەرقاچان ئىچىمدە سىزنىڭ سىمايىڭىز، كېچىلىرىمۇ چۈشۈمدە سىز ھەرقاچان ھەمراھ. بۇرادەرلەرمۇ سىزنى ئەسلەپ كۆپ قايغۇردۇ، ئويلاپ بېقىڭ، يەككە - يىگانىلىك پەقەت ئاللاغىلا خاستۇر. ئادەم ئەل جامائەتتىن ئايرىلسا ياشىيالمايدۇ…
— سۆزلىرىڭىزنى ئۇقتۇم، — دېدى توغرۇل ئەرۇغقاشى جاۋاب بېرىپ، — ئەل يۇرتنىڭ ئامانلىقى، خاتىرجەملىكى مېنىڭمۇ ئەڭ چوڭ تىلىكىم، ئاللا ئۇلارنى ئۆز پاناھىدا ساقلىسۇن. سىزمۇ بىلىسىز، بۇ يەر مېنىڭ ئېتىقادىم ئۈچۈنمۇ، ئۆزۈم ئۈچۈنمۇ مۇناسىپ كۆرۈندى. قولۇم قىسقا، تىلىم كېكەچ، پۈتۈن كىشەنلەنگەن. مەن ئەل – يۇرت ئۈچۈن قانچىلىك ئىش قىلىپ بېرەلىشىم مۇمكىن. گۇناھقا شېرىك بولۇپ قېلىشتىن، قۇرۇق غەيۋەت - شىكايەتتىن خالىي بولۇش ئۈچۈن ئەلدىن ئايرىلىپ بۇ يەردە تۇرۇۋاتىمەن. ماڭا ئاللانىڭ يادى ھەمراھ. گەرچە خەلق مەندىن پايدا – مەنپەئەت كۆرمىسىمۇ، لېكىن مەندىن ئۇلارغا زىيانمۇ تەگمەيدۇ.
— قەدىرلىك بۇرادەر، مېنىڭمۇ سۆزۈمنى ئاڭلاپ بېقىڭ، — دېدى يۈسۈپ بالاساغۇنى، — مەن سىزنىڭ كىمنى ئويلىۋاتقانلىقىڭىزنى ئوبدان بىلىمەن. قارىماققا دېگەن سۆزلىرىڭىز ئورۇنلۇقتەك قىلغان بىلەن،
ئۇ بىر باھانە. قالغان كۆڭۈلنى تىرىلدۈرمەك مۇشكۈل، قەلبكە سانجىلغان رەنج تىكىنىنى سوغۇرۇۋېتىش تېخىمۇ تەرس. بىراق ئەلدە نېمە گۇناھ، ئەلنى رەنجىتىشتىن نېمە پايدا. ئادەم دېگەن ياخشىلىقنىڭ بەندىسىغۇ، ياخشىلىق دېگەن تىرىكلىكنىڭ بەلگىسى ئەمەسمۇ؟! تىرىكلىكتە ئەل ئۈچۈن ھېچقانداق مەنپەئەتنىڭ نىشانى كۆرۈنمىسە، ھاياتلىقنىڭ قانداقمۇ نىشانى بولسۇن. سىز يالغۇز ئۆتسەم قۇرۇق سۆز، قۇرۇق تۆھمەتتىن خالىي بولىدىكەنمەن، گۇناھقا شېرىك بولمايدىكەنمەن دەۋاتىسىز. ئۆزىڭىزدىن ئۆتمىگەن گۇناھ ئۈچۈن قانداقمۇ گۇناھكار بولىسىز، ئۆزىڭە ئىشەنگەن، توغرا يول تۇتقان ئادەم قانداقمۇ باشقىلارنىڭ گۇناھىغا شېرىك بولۇپ قالسۇن؟! ئاللانىڭ بەندىسىگە بۇيرۇغىنى ئەل بىلەن بىرگە ياشاپ، تىلنى ئوبدان كۆزىتىپ، يېرىك سۆزگە سىلىق جاۋاب بېرىش، يامانلىق ئۈچۈن ياخشىلىق قىلىشتۇر. بىز ئون يىل ئىلىم - تەھسىل قىلدۇق. بۇ ئەلۋەتتە ئەلنىڭ يۈكىنى كۆتۈرۈش ئۈچۈن ئەمەسمىدى؟! زالىم زۇلۇم قىلسا ئۇنىڭغا سۈكۈت قىلىش zالىمغا يانتاياق بولۇش دېگەن گەپ. دۆلەت يالغۇز شاھنىڭ دۆلىتى ئەمەس، بۇ پۈتۈن ئاۋامنىڭ دۆلىتى، ھېچقانداق شاھ ئۆزى يەككە - يىگانە دۆلەت باشقۇرالغان ئەمەس، ئۇنىڭ ئۈچۈن قابىل ياردەمچىلەر كېرەك. ئەل دېگەن تەجرىبىلىك دۆلەت ئەربابلىرىغا تاپشۇرۇلغان ئامانەتى، ئەلنى رازى قىلماي تۇرۇپ ھەرگىزمۇ تەڭرىنى رازى قىلغىلى بولمايدۇ، شۇڭا ئەلنىڭ ئىشىنى تەرك ئېتىش تەڭرىنىڭ ئىشىنى تەرك ئېتىشتۇر. ئەسلى ماھىيەتتىن قارىغاندا بۇ دۇنيانى
سۈيۈش، ئەل ئۈچۈن كۈيۈش، ئەلنى گۈللەندۈرۈش ئۈچۈن جان تىكىش ئەڭ كاتتا ئىبادەت بولىدۇ. ئۆز ئەلى ئۈچۈن ھېچقانداق مەنپەئەتنى تەگمىگەن، قۇرۇق ئىبادەتكىلا تەمەننا قويۇپ ئاخىرەتلىكىنى ئىزدەگەن بەندىنىڭ قىلغان ئىبادىتى تەڭرى دەرگاھىدا مەقبۇل ئەمەس. سىز بۇ قانۇنىيەتلەرنى ياخشى بىلىسىز، توغرۇل، ئادەم ياشاش ئۈچۈنمۇ، تەڭرىگە بولغان قۇللۇقىنى ئايىغىغا يەتكۈزۈش ئۈچۈنمۇ مېھنەت قىلىش زۆرۈر بولىدۇ. مېھنەتسىز خاتىرجەملىكمۇ، پاك ئىبادەتمۇ بولمايدۇ، ھاياتلىقمۇ بولمايدۇ. خاتىرجەملىك بولمىسا، ھاياتلىق كاپالەتكە ئىگە بولمىسا ئىبادەتمۇ بەرىقارار بولمايدۇ. ئەگەر ھەممە ئادەم تەڭرى يولىنى تەركىدۇنيالىقتىن ئىزدەيسە ھاياتلىقنىڭ يىلتىزى قۇرۇيدۇ، بۇ ئاللا كۈتكەن ئىرادە ئەمەس، ئەكسىچە ئاللا ئالدىدىكى ئەڭ چوڭ خىيانەت بولۇپ قالىدۇ.
يۈسۈپ بالاساغۇننىڭ تەلەپپۇزى بارا-بارا تېخىمۇ كەسكىن ۋە جىددىي تۈس ئالماقتا ئىدى. ئارىدا بولۇۋاتقان مۇنازىرە مۇراسىمسىز ھالدا نەچچە سائەت داۋاملاشتى. بىر ئازادا ئارپا ئېتىلگەن سوغۇق ئۈماچ چۆچەكلەرگە ئېلىنىپ يۈسۈپ بالاساغۇنى بىلەن توغرۇلنىڭ ئالدىغا قويۇلدى. بۇ ئۈماچ بىر بېشارەت بولۇپ، تەقۋادارلىق يولىغا كىرگەن كىشى ئۈچۈن دۇنيانىڭ مەئىشىتىگە ئۆزىنى بېرىش جائىز ئەمەس، دېگەندەك ئىدى.
— جانابىڭنىڭ بۇ يولنى تۇتۇشتا ئىرادىسىنىڭ چىڭ ئىكەنلىكى ماڭا مەلۇم، — دېدى يۈسۈپ بالاساغۇنى چۆچەكتە تارتىلغان ئارپا ئۈمىچىنى قولىغا ئېلىپ، — ئادەم زۆرۈر تېپىلغاندا ھەرقانداق مۇشەققەتلىككە ئۆزىنى بېغىشلاش مۇمكىن.
— بۇ بىزنىڭ ئۆزىمىزنى مۇشەققەتلىككە دۇچار قىلىۋاتقىنىمىز ئەمەس، — دەپ ئېتىراز بىلدۈردى توغرۇل، — بەلكى بۇ بىز ئۈچۈن ئەڭ چوڭ مەئىشەت ۋە بەخت نىشانى، بىزگە ئاللانىڭ رازىلىقىلا ئەڭ چوڭ ھالاۋەت.
— بۇ گەپ ئەسلى ماەىيەت ۋە مۇقەددەس ئىرادىگە مۇناسىپ ئەمەس، — يۈسۈپ بالاساغۇنى قولىدىكى ئۈماچتىن بىر قۇتلاپ يەرگە قويۇپ، گېپىنى داۋاملاشتۇردى، — بۇ دۇنيا ۋە بۇ دۇنيانىڭ چەكسىز مېھنەتلىرى بەندىلەرگە خاس قىلىنغان. بۇ ئابىدىكى بارلىق بەھرىمەنلىك بىز ئۈچۈن ھالال قىلىنغان. ئاللا ئاتا قىلغان ۋە رەھمىتىنىڭ نىشانى بولغان بۇ ئىمكانيەتلەردىن پايدىلانماسلىقنىڭ ئۆزى يارىتىش ئىرادىگە خىلاپ. ئاللا ھەرگىزمۇ بەندىلىرىنىڭ خارلىق ۋە زارلىقتا ئۆتۈشىنى خالىمايدۇ، تەقسىر. ئىنسانغا بېرىلگەن ئەڭ بۈيۈك ئادەمىيلىك ئىقتىدارى پەقەت ئىبادەت ئۈچۈنلا يارىتىلغانمىدۇ، ئاللانىڭ رازىلىقى ئۈچۈن بىز بۇ كىشىلىك ئالەمنى بەختكە چۆمدۈرۈشىمىز، تەرەققىي قىلدۇرۇشىمىز، ئادەملىك قەدىر-قىممىتىمىزنى جارى قىلدۇرۇشىمىز لازىمدۇر. ھەقىقىي ئادەمدەك ياشاشنى بىلىش كاتتا ئىبادەت ئەمەسمۇ؟! تەركىدۇنيالىق ئادەمىيلىكتىن مەھرۇم قىلىدۇ، ئەلنى خاراپ قىلىدۇ، بۇنىڭ گۇناھى يەنىلا بىزنىڭ ئۈستىمىزگە چۈشىدۇ.
يۈسۈپ يۇقىرىقى بىر قاتار تەۋسىيەلىرى ئارقىلىق
توغرۇلغا مەقسىتنى ئوقۇتۇرماقچى، ئۇنى قايىل قىلماقچى بولۇپ، خېلى كۆپ دەلىللەرنى ئوتتۇرىغا قويدى. توغرۇل، بىر مەھەل سۈكۈت ئىچىدە ئۈن - تىنسىز ئولتۇردى. بىر ھازادىن كېيىن بېشىنى كۆتۈرۈپ يەنە ئۆز سۆزىنى ئېيتتى :
ـ ھەي قېرىندىشىم، مېنىك غېمىمنى يەپ كۆپ جاپا چەكتىڭىز، ئەل غىمى ئۈچۈن توختىماي تىرىشىۋاتىمەن، ئاللا ئەجرىڭىزنى بەرگەي. گەپلىرىڭىز توغرا، بىراق ھازىرقى ئەھۋالدا مېنىك قايتىپ كېتىشىم تازا مۇۋاپىق ئەمەس، رايىممو ئۇنىغا قويمايۋاتىدۇ، كۆڭۈل خالىمىغان، كۆڭۈل تارتىمىغان ئىشتىن ياخشىلىق كۈتكىلى بولمايدۇ. ياخشىسى مېنىك ئۆزۈمنىڭ تاللىغان يولۇمغا ھۆرمەت قىلغايسىز، شۇندا مەن سىزدىن تېخىمۇ رازى بولغان بولاتتىم. ئۆز خاھىشىم بىلەن تاغقا كەلدىم، يەنە قايتىپ كېتىشكە مەندە نىمە ئىمكان بولسۇن. بەدىنىڭ ئىشىنى قىلىپ كۆردۈمغۇ، ئۇنىگدىن ماڭا كەلگەن ئازاپ شوغۇ، مەن تەڭرىنىڭ يولىنىلا تۇتاي، تەڭرى مەنىلا يۈز ئۆرىمىسەم ھەرگىزمۇ مېنى تاشلىۋەتمەيدۇ. مەن بۇ يەردە ئەل ئۈچۈن دۇئاگوين بولاي.
يۈسۈپ بالاساغۇنى توغرۇلنىك كۆڭلىدىكى ئەندىشىلىرىنى تولۇق چۈشەنىتتى. بىراق، تېخى ئۇنىڭ كۆڭلىدىكى ئەندىشىلەرنى تۈگىتىپ خاتىرجەم قىلىش ئۈچۈن يۈسۈپتە ئونچىلىك ئىمكان يوق ئىدى. شۇڭا، ئۇ بۇنىڭ ئۈچۈن يەنە بىر مەزگىل پۇرسەت كۈتۈشنىڭ زۆرۈرلۈكىنى ھېس قىلىپ توغرۇل بىلەن خوشلىشىپ ئوردىغا قايتتى.
ئۇلۇغ پىلان
ھىجرىيە 460 - يىلى. مىلادىيە 1068 - يىلى 10 - ئايلار قوزغوردىنىك ھاۋاسى بارا - بارا سوۋۇشقا باشلىدى. يوپۇرماقلار زەپەرەڭدەك سارغىيىپ كۈزنىڭ سەھەر شامىلىدا ئاستا - ئاستا يەرگە تۆكۈلۈشكە تۇردى. يۈسۈپ بالاساغۇنىمۇ ئەللىكتىن ھالقىپ تازا توشقان قىران مەۋسۈمنى، ئۆمرىنىك ياز مەۋسۈمنى تۈگىتىپ كۈز مەۋسۈمىگە قەدەم قويغانىدى. يۈسۈپنىڭ چاچ - ساقاللىرىغا ئاق سانجىلىشقا باشلىدى، ئۇ ھەر كۈنى ۋە ھەر سائەتسېرى قارا قوزغۇندەك باشلىرىغا كاپور سەپكەندەك، تومۇر گۈلشنىگە ئارلاپ - ئارلاپ سېرىق ياپراق ئارلاشقاندەك ھايات مۇساپىسىنى قىسقارتىپ مېڭىۋاتقانلىقىنى تېخىمۇ روشەن ھېس قىلماقتا ئىدى. كۈن چۈشتىن پېشىنە قايرىلغاندا كۈننىڭ بەرىكىتى قالمايدۇ، ھەش - پاش دېگۈچە نامازدىگەر ۋە نامازشام بولۇپ يورۇق كۈن قارا تۈنگە ئالماىشىدۇ. ئۆمۈرمۇ شۇندە، ئادەم 40-50 نىڭ قارسنى ئالغۇچە ھاياتنىڭ كارۋىنى ئۇنى نەلەرگە ئېلىپ بارىدىغانلىقىنى ھېس قىلالمايدۇ، خۇددى ھەر كۈنى يېڭىلىنىپ، يىللار ئالمىشىپ، كۈنلەر، يىللار ئۆتكەندەك، بىراق ئۆمۈر مەنزىلىدە قانچە روشەن پەرق بولمىغاندەك ھېس قىلدۇرۇپ، ئادەمنى غەپلەتتە ياشلىق ھەۋەسلىرىنىڭ داپلىرىغا رايسۇپسول ئوينىتىدۇ.
ھەرقانداق ھەۋەس ۋە ئۈسۈلنىڭ ئاياغلىشىدىغان ۋاقتى بولىدۇ، بۇ ۋاقىتتا ئادەم شېرىن بىر چۈشتىن ئويغانغاندەك ئەتراپقا، ھايات مۇساپىسىگە قارىغاندا، ئۆتۈۋاتقىنى يىل، ئاي، كۈنلەر ئەمەس، بەلكى ئۆمۈر ئىكەنلىكى مەلۇم بولىدۇ — دە، يىل، ئايلارغا نىدا قىلىدۇ: «ھەي رەھىمسىز يىللار ۋە ئايلار، ئۆمۈر گۈلۈمنى قايتۇرۇپ بەر، سەن مېنى غەپلەت ئۇيقۇسىدا ئۇخلىتىپ قويۇپ ھايات دەرىخىمنى قاقشال قىلىپ قويغىنىڭ نېمىسى! قېنى تېنىمدىكى كۈچ — قۇدرەت، قېنى كۆزلىرىمدىكى نۇر، قېنى سەھەردەك تۈپتۈز قەددى — قامىتىم، قېنى ئوتلۇق ھېسسىياتلىرىم، قېنى چەكسىز ئارزۇ — ئارمانلىرىم، ھاياتلىق شامىمنى نېمىشقا بۇنچە تېز خىرەلەشتۈرسەن، نېمىشقا ئوقتەك تۈپتۈز قامىتىمنى يادەك پۈكۈسەن، مەندە نېمە ئۆچۈڭ بار ئىدى!» مىڭلاپ، مىڭلاپ، ئەۋلادلاپ، ئەۋلادلاپ ئادەملەرنى جۇۋان قىلىپ، ئۆزى مەڭگۈ قىزىللىقنى ساقلايدىغان رەھىمسىز ۋاقىت بۇ ۋاقىتتا مەيدىسىنى تۇتۇپ قاقاقلاپ كۈلۈپ ئۆزىنىڭ بۇ سېھىرلىك ئويۇنى تېخىمۇ كۆز — كۆز قىلىدۇ. ئانداقتا بۇ ئويۇن، ئۆمۈر بىلەن ۋاقىتنىڭ بىر مەيدان كومېدىيىسىمۇ ياكى تراگېدىيىسىمۇ؟
يۈسۈپ بالاساغۇنى ئۆزىنىڭ ۋاقىتنىڭ تۇتقۇنى ئېكەنلىكىنى خېلى بۇرۇنلا ھېس قىلىپ ئۈلگۈرگەن ئىدى. ئۇ تىنىمسىز ۋاقىتقا جەڭ ئېلان قىلدى، گەرچە ۋاقىت ئۆزىنىڭ ئۆتكۈر تىرناقلىرى بىلەن ئۇنىڭ يۈزلىرىگە ئىزا قالدۇرغان، قارا چاچلىرى بىلەن باشلىرىغا قار ياغدۇرغان بولسىمۇ، بىراق ئۇنىڭ ئۈمىد ۋە ئىشەنچ بېغىغا ئۈششۈك تەگكۈزەلمىدى. بۇ باغدىن يىللىرى ئاجايىپ شېرىن مېۋىلەر قىيامىغا يېتىپ ئەلنىڭ مەنىۋى تەشنالىقىنى قاندۇرۇپ تۇردى.
شائىرنىڭ ئۆزىمۇ راسا پىشىپ ئايىغىغا يەتكەنىدى، زامانىسىنىڭ ئاچچىق ئەلەملىرىمۇ، يىللارنىڭ چاڭگىلىمۇ ئۇنى تىز پۈكتۈرەلمىدى، ئەكسىچە ئۇنى تېخىمۇ قەيسەرلەشتۈرۈۋەتتى، ئۆزىگە جاۋابكار بولۇشتىن ھالقىپ، زامانىسىگە جاۋابكار بولۇشتەك ئېغىر مەسئۇلىيەتنى ئۈستىگە ئالغان يۈسۈپ ئۆزىنىڭ نېمە ئىش قىلىۋاتقانلىقىنى، نېمە ئىش قىلىشى كېرەكلىكىنى تونۇپ يېتىپلا قالماي، زامانىسىگە نىسبەتەن شاھتىن تارتىپ ئاددىي پۇقراغىچە بولغان ھەر ساھە، ھەر تەبىقە كىشىلىرىنىڭ نېمە ئىش قىلىشىنىڭ لازىملىقى توغرىسىدا يۈرەكلىك پىكىر يۈرگۈزىدىغان بولدى. ئۇ ھەققانىيەت مەسىلىسىدە شاھىنشاھلاردىنمۇ ئەيمىنىپ ئولتۇرمايتتى، ئۆزىگە ئىشىنەتتى، ئۆزى توغرا دەپ تاللىغان يولدىن ھەرگىز قايتمايتتى، ئۇنىڭ تەپەككۇرى شۇنچىلىك يورۇق، شۇنچىلىك ئازادە بىر دۇنياغا ئايلانغانىدىكى، پۈتۈن دۇنيا، بۈگۈن، تۈنۈگۈن ۋە ئەتەلىرى ئۇنىڭ تەپەككۇرىغا سىغقانىدى. نەچچە يىللار ئۆز بېشىدىن نۇرغۇن ئىسسىق — سوغۇقلارنى ئۆتكۈزگەن، ئەل ئارىسىدا يۈرۈپ، ئاۋام بىلەن سىردىشىپ ئۇلارنىڭ مۇڭ — زارىنى ئاڭلاپ، ئەمەلدارلارنىڭ نىپسىنىيەتچىلىك بالاسىدىن خەلقنى تالان — تاراج قىلىۋاتقان، ھەق — ناھەقنىڭ ئاستىنى — ئۈستىنى بولۇپ كەتكەن، ياخشىلار خارلىنىۋاتقان، يامانلار ئات چاپتۇرۇۋاتقان، پەلەك نىڭ
چاقىنىڭ تەۋرىگە ئايلىنىپ ئەلنى بەختسىزلىك گىردابىغا ئېلىپ كېلىۋاتقان ئەھۋاللارنى ئۆز كۆزى بىلەن كۆردى. ئۇ زالىم بەگلەر بىلەنمۇ تۇتۇشتى، دېھقانلارنىڭ ۋەيرانە ئۆيلىرىدە، چارۋىچىلارنىڭ ئاق ئۆيلىرىدە ئۇلار بىلەن ھەمسۆھبەت ۋە ھەمداستىخان بولۇپ سىردىشتى. بۇ جەرياندا ئۇ چاك - چېكىدىن بوسۇلۇپ كەتكەن ئىجتىمائىي قورغاننى كۆردى، بۇ خىل ماغدۇرسىزلانغان، ھالسىزلانغان جەمئىيەت ئۇنىڭ روھى دۇنياسىدا تېخىمۇ قاتتىق زىلزىلە پەيدا قىلدى، ئۇ كېچىلىرى خاتىرجەم ئۇخلىيالمايدىغان، كۈندۈزلىرى ھەم ئارامخۇدا ئولتۇرالمايدىغان بولدى. ئەلنىڭ تەقدىرى، دۆلەت ۋە قانۇننىڭ مەجبۇرىيىتى، شاھلارنىڭ بۇرچى، دۆلەتنىڭ تۆۋرۈكى ھېسابلانغان ئەل كاتتىلىرى ۋە ئۇلارنىڭ مەجبۇرىيەتلىرى ئۈستىدە قاتتىق ئويلىناتتى، پالاچ ھالغا چۈشۈپ قالغان قانۇن - تۈزۈم ئۇنىڭ باغرىنى ئېزىۋەتتى.
«ئەي يۈسۈپ زامانىڭغا ئوبدان نەزەر سال، ھەممە ئىش ھالەتلەر پۈتۈنلەي باشقىچە بولۇپ كەتتى، بىلىملىكلەر خارلاندى، ئۇلار ئۆزىنىڭ ئەقىل - پاراسىتى ۋە كۈچىنى ئايايدىغان بولۇپ قالدى. ئەقىللىقلار كېكەچ بولۇپ، ئېغىز ئاچالماس بولدى، يارماس، پەس كىشىلەر كۆپىيىپ ئەلگە بالا بولدى. ياۋاشلار دەپسەندە بولۇپ، بېشىنى كۆتۈرەلمەس بولۇپ كەتتى، مەي بىلەن يۈزىنى يۇيىدىغان ھارامخور بىنامازلار مەرد، باتۇر ئاتىلىپ، پاك، ھالال كىشىلەر خەسەس دەپ تونۇلىۋاتىدۇ، ناماز، روزا بىلەن تۇرغۇچى تەقۋادار كىشىلەر مۇناپىق ئاتىلىۋاتىدۇ، مۇناپىقلارنىڭ كۈنى توغۇۋاتىدۇ. ھەممىدە ھارام
88
ئۈستۈنلۈككە ئېرىشىپ، ھالاللىق يوقىلىۋاتىدۇ. كىشىلەرنىڭ كۆڭلىنى قارا كىر قاپلاپ كەتتى. ھالالنىڭ نامىلا قالدى، لېكىن ئۇنى كۆرگىلى بولمايدۇ. ھارام نەدە بولسا، شۇ يەردە تالاش - تارتىش، جەڭگى - جېدەل ئەۋجىگە چىقتى. ھارامنى ھارام دېگۈچى، ھارامنى تاشلاپ ھالال يېگۈچى قېنى؟ قىيامەتنى بىلىدىغان ھەقىقىي، توغرا، تەقۋادار كىشىلەردىن كىم قالدى؟ ھەي ئەپسۇس، دۇنيانىڭ قىلىقلىرى پۈتۈنلەي ئۆزگىرىپ كەتتى، كىشىلەرنىڭ كۆڭلى تىلىدىن باشقىچە بولۇپ كەتتى، ئەلدىن ۋاپا كۆتۈرۈلۈپ، جاپا ئۈستۈنلۈك قازاندى. ئىشەنچلىك دىلكەش بىرەر ئادەنمۇ تاپماق تەس بولۇپ كەتتى، قېرىنداشلارمۇ يېقىنلىقنى تەرىك ئېتىشتى، دوستلار ساداقەتتىن يېنىپ، كىچىكتە ئەدەپ كۆتۈرۈلۈپ كەتتى، چوڭدا بىلىم قالمىدى. قوپال، نادانلار كۆپىيىپ، پەزىلەت ئىگىلىرى ئازايدى. ھەممە يېقىنلىق پۇل، يارماق ئۈچۈنلا بولۇۋاتىدۇ، ھەممە ئادەم پۇلنىڭ قۇلى بولۇپ كەتتى؛ پۇل ۋە ھوقۇق - مەنىپەئەت ئۈچۈن ھەممە رەزىللىكلەردىن يانماس بولۇپ كەتتى، كىمدە كۈمۈش كۆپ بولسا، كىمدە ئەمەلدارلىق تاجى بولسا ئۇنىڭ ئالدىدا كۆچۈكتەك ئۆمىلەيدىغانلار كۆپىيىپ كەتتى، ھەقىقەتنى ياقىلايدىغانلار، ھەقىقەت ئۈچۈن dۇرۇس ئىش قىلىدىغانلار قېنىدۇر ئەمدى؟ بۈگۈن قورسقى تويۇشنىلا ئويلاپ، ئەلنىڭ ئەلىمىنى ھېچكىم خىيالىغا كەلتۈرمەيۋاتىدۇ؛ بۈگۈننىڭ ئۆتكۈنچى راھىتى ئۈچۈن ئەتىنىڭ ئازاب - ئوقۇبىتىنى تېگىشىۋاتىدۇ. گۇناھ! گۇناھ! قېنى نەسىھەتكە قۇلاق سالغۇچى، پەقەت
89
«نەسىھەت» دېگەن سۆزلا قالدى، قېنى ئۇنى تۇتقۇچى؟ قېنى يامانلىقتىن توسۇپ، ياخشىلىققا دەۋەت قىلغۇچى؟ سۇدىگەرلەر ئامانەت مەجبۇرىيىتىنى ئۇنتۇتتى، ھۈنەرۋەن ئۇستىلارمۇ نەسىھەتنى تەرك ئەتتى. ئاقىللارمۇ كۆڭلىدىكىنى يوشۇرۇيدىغان بولدى، ئاياللاردىنمۇ ھايا، نومۇس كۆتۈرۈلۈپ كەتتى، ئەرلەردىمۇ ئەرلىك غۇرۇر ۋە ۋىجدان سۈسىلدى. توغرىلىق ئورنىنى ئەگرىلىك ئىگىلىدى. ئىلگىرى جامائەت كۆپ مەسچىتلەر ئاز ئىدى، مانا ھازىر مەسچىتلەر كۆپ بولسىمۇ جامائەت ئازلاپ كەتتى. بۇنداق ئايىنىشلارنى كۆرۈپ قايغۇرمىغانلار بارمۇ؟ مۇسۇلمانلار ئۆزئارا ئۆچە كىشىپ بىر - بىرىنىڭ گۆشىنى يېيىشمەكتە، ئۆم - ئىناق ياشىغانلار بولسا ھۆزۈر - ھالاۋەتتە يۈرۈشمەكتە. خەلقنىڭ بايلىقلىرى بۆلىنىۋاتىدۇ، تالىنىۋاتىدۇ، ھالال بىلەن ھارامنى پەرقلىندۇرگۈچى نەدە؟
پىتنە - پاسات شاۋقۇنى ئەلگە ئاپەت بولدى، قورقۇنچ ئاۋازى بەك ئازلاپ، ھەقىقەت خارلاندى، جاھالەت ئۈستۈنلۈك قازانماق بولىۋاتىدۇ. قانۇن بۇزۇلۇپ دۇنيا تەرتىپى ناچارلاشتى، يامانلارنى كۆرۈپ، ياخشىلارمۇ يولدىن ئاداشتى. بەزىلەر زۇلۇم - چىكىۋاتىدۇ، بەزىلەر نامراتلىقتىن ئەلەم تارتىۋاتىدۇ. بەزىسى ئاچ، بەزىسى يالىڭاچ، بەزىسى قايغۇ بىلەن نادامەت چېكمەكتە. قانۇن - تۈزۈم ئۆزگىرىپ كەتكەچكە، ئاق بىلەن قارا پەرقىسىز بولۇپ ئارىلىشىپ كەتتى، بۇنىڭ ھەممىسى قىيامەتنىڭ بەلگىسى ئەمەسمۇ، مانا بەلگىسى كۆرۈندى، ئەگەر غەپلەتتىن ئويغىنىپ سەگەك ياشىمايدىغان بولسا، ئەلدە قىيامەت قايىم بولمامدۇ؟ ».
90
يۈسۈپ يۇقىرىقى قورقۇنچلۇق، تەشۋىشلىك ئىجتىمائىي مەنزىرىنى بىر - بىرلەپ كۆز ئالدىدىن ئۆتكۈزگەندە، ئۇنىڭ ئىچى زەھەر يۇتقاندەك ئۆرتىنەتتى. زېمىنمۇ، تاغ - دېڭىزلارمۇ نالە قىلغاندەك ئىدى، پۈتۈن ئەلمۇ تەزەررۇگە ئىلتىجا قىلماقتا ئىدى.
«ئەي قۇدرەتلىك بايات، گۇناھكار بەندىلىرىڭنى غەپلەتتىن ئويغات، ئۇلارغا نىجادلىق يولىنى كۆرسەت، غەپلەت ۋە نادانلىق ئۆلۈك سەلتەنىتىمىزنى ھالاك قىلمىسۇن، گۇناھلىرىمىزنى مەغپىرەت قىلغىن، نەپسىگە ئەسىر بولغان، ئەلنىڭ تەقدىرىنى رەزىل كىبىردىكى ئۈچۈن قۇربان قىلىشقا دۇ تىكىشتىن ئويغانمايۋاتقان بەگلىرىنىڭ كۆڭلىگە ئىنساب بەرگىن. بىز بەندىلىرىڭنى تارىخنىڭ لەنتىگە ئۇچراشتىن، ئەجداتلارنىڭ ئالدىغا قارا يۈز كېتىشتىن ئۆزۈڭ ساقلا…».
يۈسۈپ شۇنى ياخشى بىلىتتىكى، بايات گۇناھكار، ئازغۇن، گۇمراھ بەندىلىرىنى ھەرگىزمۇ مەغپىرەت قىلمايتتى، گۇناھقا پاتقان ئەلنىڭ دۇئاسىمو ئىجابەت بولمايتتى. ھالاکەتتىن قۇتۇلۇش باياتنىڭ مەغپىرىتىگە ئېرىشىش ئۈچۈن گۇناھلىق يولدىن قايتىپ نىجاتلىق يولىنى تېپىشى كېرەك ئىدى. مەنىۋى كېسەللىككە گىرىپتار بولغان ئەلگە شىپا بولىدىغان دورىنى مەيدانغا كەلتۈرۈش كېرەك بولاتتى. بۇ كېسەلنىڭ ئەڭ ياخشى تېۋىپى كىم؟ ئېلىگ. ھەممە دورا - دەرماننىڭ ئىختىيارى ئېلىگ قولىدا، بۇزۇشمۇ، تۈزۈشمۇ ئۇنىڭ ھېسابىدا. بۈگۈن دېگەن قوي پادىسىغا ئوخشايدۇ، بەگ دېگەن چوپانغا ئوخشاش، چوپان پادىسىنى سەگەكلىك بىلەن قوغلانسىلا
91
بۆرىلەرگە يەم بولىدۇ ، بۇنىڭ ئۆۋالى يەنىلا ئىگىسىنىڭ زىممىسىگە يۈكلىنىدۇ . بىراق ئېلىمۇ بىمار ئىدى ، ئىشنى ئېلىنى داۋالاشتىن باشلاش كېرەك . تېنى كېسەل بولسا ئەلنىڭ كېسىلىنى كىم شىپا تاپتۇرۇدۇ ؟ ئەل بولغانىدى ، ئۇنى قانۇن سۈيى بىلەن يۇيۇپ تازىلاش كېرەك ، ئېرىغسىزنى سۇ بىلەن ئېرىغدىغىلى بولىدۇ ، بىراق سۇ بولغانسا قانداق قىلغۇلۇق ؟ !
يۈسۈپ يۇقىرىقىلارنى ۋىجدان تارازىسىدىن ئۆتكۈزۈپ ، ئۆزىنىڭ دەۋر ئالدىدىكى مەسئۇلىيىتىنىڭ قانچىلىك ئېغىر ئىكەنلىكىنى تېخىمۇ روشەن تونۇپ يەتتى . ئۇ ئېلىنى غەپلەت ئۇيقۇسىدىن ئويغىتىش ، ئۇنىڭغا چوپانلىق مەسئۇلىيىتىنى تونۇتۇش ، ئەلنىڭ كېسىلىنى شىپا تاپتۇرۇش ئۈچۈن تېنى ساغلام قىلىش كېرەك ، دەپ قارىدى . ئەمدى گەپ ئۇنىڭ دورا نۇسخىسىنى تەييارلاشتا قالغانىدى .
يۈسۈپ نەچچە يىللاردىن بېرى ئوردىدا ئىشلەپ ، ئەل ئارلاپ دۆلەت باشقۇرۇش قانۇنىيەتلىرىنى ناھايىتى پۇختا ئۆگەندى ، ئۇيغۇرلارنىڭ قەدىمكى ھاكىمىيەت باشقۇرۇش تارىخىغا نەزەر سالدى ، ئۇلارنىڭ تەجرىبىلىرىنى يەكۈنلەپ چىقتى ، ئولاردىن قالغان قىممەتلىك تەۋسىيەلەرنى ، ۋەسىيەتلەرنى ۋە ئاچچىق سەلبىي ساۋاقلارنى خاتىرىلىرىگە پۈتتى . ئەلنىڭ ئاھۇ - زارى ئۇنى تېخىمۇ سەگەكلەشتۈردى ، ئونىڭدىكى سۆنماس ئىرادە ئۇنىڭ ۋۇجۇدىدا پۈتمەس - تۈگىمەس بىر ئۈمىد ۋە ئىشەنچ ئويغاتتى ، ئونىڭدىكى مەسئۇلىيەت تۇيغۇسى ئۇنىڭغا يېڭىلمەس جاسارەت بەخش ئەتتى . قارالايدىغان بولسا ، ئەجداتلىرىدىن قالغان ئاجايىپ خاسىيەتلىك ، مۆجىزىلىك دورا نۇسخىلىرى تۇرغان ، ئو نۇسخىلارغا ئىسلام روھىدىن يېڭى - يېڭى نۇسخىلارنى قوشۇپ تېخىمۇ ئۈنۈملۈك دورىلارنى تەييارلاپ چىقىشقا بەل باغلىدى .
يۈسۈپ بالاساغۇننىڭ تەسەۋۋۇر دۇنياسىدا ئۆزى تېخى ھېس قىلىپ ئۈلگۈرمىگەن قىممەتلىك سېيمالار بىر - بىرلەپ زاھىر بولۇشقا باشلىدى . ئۇنىڭ تەسەۋۋۇر قانىتى ئۇنىڭ روھىنى ئۆزى ياشاۋاتقان دەۋردىن ھالقىپ تېخىمۇ گۈزەل ۋە غايىۋى بىر دۆلەت تەختىدە پەرۋاز قىلدۇرماقتا ئىدى . ئۇلۇغ باياتنىڭ چەكسىز مۆجىزىلىرى ، ئۇنىڭ ئىنسانغا ئاتا قىلغان تەگداشسىز ئەقىل - پاراسەت خەزىنىسى ، ئىنسانغا يەر يۈزىگە ئىزباسار سۈپىتىدە بېرىلگەن يۈكسەك ئىمتىيازلىرى ، پۈتكۈل كائىنات ، جەمئىيەتنىڭ بارلىق يۇقىرى ، تۆۋەن قاتلاملىرى ، كىشىلەرنىڭ روھى ھالەتلىرى ، ئىنتىلىشلىرى ، ئەجداتلىرىنىڭ پارلاق مۇسابىقلىرى ئۇنىڭ تەسەۋۋۇر ئېنىكىدە زاھىر بولدى . كۆز ئالدىدا ئېچىلىۋاتقان يېڭى روجەك ئۇنىڭ ئۈمىد شامىنى تېخىمۇ نۇرلاندۇرۋەتتى ، ئىشەنچىسىنى تېخىمۇ مۇستەھكەملىدى . ئۇنىڭ كاللىسىدا قۇرۇلىۋاتقان دۆلەت شۇنچە گۈزەل ، شۇنچە نۇرانە ئىدىكى ، ئۇنىڭ سېيمىسىنى غايىسىدىكىدەك سۈرەتلەپ چىقىش ئۈچۈن ئۆزىدە يېتەرلىك ئىقتىدارنىڭ بارلىقىغا كۆزى يەتتى . يۈسۈپ ئۆزى تۈن قوينىدىكى كۈلبىسىدە ئولتۇرغان بولسىمۇ ، ئۇنىڭ روھى ئالەمنى كېزىمەكتە ئىدى ، ئۇنىڭغا ھازىر كۆز ئالدىدا يىلدىراپ يېنىپ تۇرغان شاملا ھەمراھ ئىدى ، پۈتۈن زېمىن ئېغىر ئۇيقۇدا ، « كۈن توغسا قارائىغۇ
تۈن نۇرغا پۈرۈكەندۇ، ئۇ پۈتۈن زېمىنغا، ئېگىز تاغ چوققىلىرىغا ۋە تەسكەيلەرگە شاھلارنىڭ ياسىداق ئوردىلىرىدىن تارتىپ، نامرات دېھقانلارنىڭ غېرىبانە كەپىسىنى ئوخشاش يورۇتىدۇ، ئۇنىڭ چەكسىز سېخى نۇرىدىن ھەممە ئادەم ئوخشاش بەھرە ئالىدۇ، مېۋىلەرنىڭ شېرىن پىشىپ يېتىشىمۇ، گۈل-چېچەكلەرنىڭ پورەكلەپ ئېچىلىپ خۇشبۇراق چېچىشىمۇ، زېمىننىڭ ھاياتلىقىمۇ مانا شۇ قۇياشنىڭ نۇرىغا بېقىندۇ. ئەي قۇياش! سەن ئۆزۈڭنىڭ خاسىيەتلىك ئېلىنىڭ ئارزۇ-ئارمانىدىن ئالغانمۇ، سېنىڭ توققۇز رەڭلىك نۇرۇڭ ئېلىمنىڭ توققۇز رەڭلىك تۇغىدىن ئەنداز ئالغانمۇ؟① مەن ياراتماقچى بولغان كۆزىباشى سەندىن ئەنداز ئالسۇن، سەندىن تۇغۇلسۇن، ئەل ئۈستىدىن كەڭ بەھرە ئالسۇن» يۈسۈپ شۇنداق سېلىشتۇرمىلارنى تەسەۋۋۇرىدىن ئۆتكۈزگەندىن كېيىن، يازماقچى بولغان بەخت-سائادەتكە يېتەكلىگۈچى، ھاكىمىيەت باشقۇرۇش دەستۇرى، ياشاش ئۈچۈن يەتەكچى بولغان ئەسىرىنىڭ باش قەھرىمانى ئۇنىڭ كۆز ئالدىدا زاھىر بولدى. يۈسۈپ ئۇنىڭغا غايىسىدىكى سېمىما بويىچە «كۈن تۇغدى» دەپ نام قويدى. يۈسۈپ ئۆزى ياراتقان قۇياش خىسلىتىدىكى باش قەھرىمان ئېلىگە شۇنداق خىسلىتەرنى مۆجەسسەملىمەكچى بولىدۇكى، ئۇ قۇياشتا بار بولغان خىسلىتەرنى ئۆزىدە ھازىرلىغاندىن باشقا، قۇياشتا بولمىغان خىسلىتەرنى ھەم ئۆزىدە ھازىرلىغان بولۇشنى پىلان قىلدى، يەنى ئۆزى ياراتقان بۇ كۈن تۇغدى، مەڭگۈ پاتماسلىقى، مەڭگۈ زاۋال تاپماسلىقى كېرەك ئىدى. بۇنىڭ ئۈچۈن تۇرۇپبېشىغا ئەڭ ياخشى ئىقتىدارلىق ياردەمچىلەرنى قۇتتۇرۇغا چىقىرىش زۆرۈرىيىتى تۇغۇلىدۇ. ئۇنىڭ تەپەككۇرى ئۇنى ئىنسانلارنىڭ ئەڭ توپ ئارزۇسى ۋە مەقسەت مەنزىلىگە تارتىپ كىردى:
«يالغۇك (ئىنسان) بەخت ئۈچۈن يارتىلغان، ئۇلارنىڭ بايات ئاتا قىلغان بۇ باينى زېمىننىڭ مەئىشەتلىرىدىن بەھرىمەن بولۇپ خاتىرجەملىك، تېنچلىق، پاراۋانلىق ۋە باياشاتچىلىق ئىچىدە تۇرمۇش كەچۈرۈش ھوقۇقى بار. بۈگۈن مانا شۇنى كۈتۈدۇ، ئۇلارنىڭ بارلىق ئارزۇ - ئارمانلىرى، ھەممە ئۈمىد - ئارمانلىرى، ھەممە ئارزۇ - ئۈمىدلىرى، ھەممە ئوي - نىشانلىرى ۋە مەقسەتلىرى ئومۇمەن بارلىق پائالىيەتلىرىنىڭ ھەممىسى ئاخىرقى ھېسابتا مانا شۇ بەختكە ئېرىشىش ئۈچۈن، مېنىڭ بۇ ئەسىرىم ئۇلارغا سائادەت ئىشىكىنى ئاچىدىغان ئاچقۇچ بولسۇن، بىراق بۇ بەختنىڭ بېغى يەنىلا تۇرۇببېشى بىلەن ئۆزلىرىنىڭ قولىدا. بەخت دېگەن نېمىدىگەن شېرىن، نېمىدىگەن گۈزەل سېزىم — ھە؟! بىراق، ئۇ ۋاپاسىزلىقى بىلەن توپتەك يۇمىلاپ تۇرىدۇ، تۇتۇشنى بىلسە قۇت ئاتىدۇ، تۇتۇشنى بىلمىسە قاچىدۇ، يەرلا قولدىن چىقىرىپ قويسا قايتا قايتىپ كەلمەيدۇ. بىراق نۇرغۇن ئادەملەر بەختنىڭ قەدرى-قىممىتىگە يەتمەيدۇ، بەخت ئازراق يۈزىنى ئېچىپ ئوڭ بېقىپ قالسا ھەددىدىن ئېشىپ ئاسىيلىق يولىنى تۇتىدۇ، بەخت ئۇنىڭدىن يۈزىنى ئۆرىگەندە بولسا پۇشايمانلار قىلىدۇ، تولغىنىدۇ. بەختنىڭ ئاقار سۇغا، چېقىلغان چاقماققا ئوخشايدىغانلىقىنى ھېس
① «قوتادغۇبىلىك» تە قۇياشنىڭ كۆتۈرۈلۈشىنى «توققۇز رەڭلىك ھال تۇغ يېقىنلاپ كەلدى» دېگەن ئوخشىتىش بار. يۇقىرىقى مونولوگدىكى بايان شۇنىڭغا ئىشارە قىلىنىدۇ.
قېلىلمايدۇ. ئەگەر بەختكە ئېرىشكەن ئادەم ئۇنى تۇتۇشنى بىلسە، بەخت ھەرگىز يۈز ئۆرۈمەيتتى. ھەي بەختكە ئېرىشكۈچى ۋە بەخت ئىزدەگۈچى ئادەم، بەختكە سەن ۋاپاسىزلىق قىلمىساڭ ئۇ ھەرگىز ۋاپاسىزلىق قىلمايدۇ، بەختنىڭ سېخىيلىقىمۇ چەكسىز، كېلىپ - كېتىشىمۇ تېز. ئۇنىڭ خۇيى مۇلايىم، يېشىمۇ كىچىك ۋە ئوماق، مۇشكۇللىرىڭ ئۈچۈن ئۇ ساڭا يار بولسا قوللۇق تىلىگەن تىلەكلىرىڭگە يېتىدۇ، سۆزۈڭ ھەممە يەرگە ئۆتۈمدۇ. بەخت بار جايىدا ھۇزۇر بار، بەخت بار يەردىن مېھنەت قاچىدۇ، قايغۇ - ئەلەملەرنىمۇ يولدىن ئازىدۇ، ئوڭۇش بىلەن ئەپلىشىپ ئۆتەلىسەڭ ئۆمۈردە نېسىۋە تاپسەڭ، ئەگەر غادايساڭ ۋەيران بولىسەن. بەخت بىلەن قارشىلىشىپ بولالمايسەن، ھەر قانچە غادايغان بىلەن بېشىڭ تاغلار بىلەن ۋە كۆك بىلەن تەڭ بولالمايدۇ، پۇتلىرىڭنى ھەر قانچە ئۇرساڭمۇ يەرنى تېشىۋەتەلمەيسەن. سەن بەختنىڭ تۇراقسىزلىقىدىن ئاغرىنماي، ئۆزۈڭنىڭ تۇراقسىزلىقىڭدىن ئاغرىنساڭ بولىدۇ. بەخت بېرىدۇ، ئۇنى تۇتۇشنى بىلمىسەڭ يەنە قايتۇرۇپ ئالىدۇ. بۇ بەخت بەرگۈچى باياناتنىڭ ئۈندىسى. بىز ئاقىللارنىڭ بۇ ئىبرەتلىك سۆزلىرىگە قۇلاق سالىمىز: يارىتىلغان نەرسىلەرنىڭ ھەممىسى ئاخىر يوقىلىدۇ، ئۇنى ياراتقۇچى نېمە قىلىشنى خالىسا شۇنى قىلىدۇ، تىرىكلىكمۇ يەلدەك ئۆتۈپ كېتىدۇ، ئۇنىڭغا كىم يېتىلگەن؟ شۇڭا ئۆتكۈنچى دۆلەتكە گۈل بولۇپ غەپلەتتە قالغۇلۇق ئەمەس. ئەگەر دۆلەت كېلىپ يەنە قايتىپ كەتمەيدىغان بولسا، بۇ يورۇق كۈنمۇ قاراڭغۇلۇققا پاتماس ئىدى».
يۈسۈپ بالاساغۇنى بەخت ھەققىدە خىيال لېۋىگە نۇرغۇن - نۇرغۇن ھەقىقەتلەرنى قويدى. ئۇ ئاخىر بەختنىڭ خۇي - مىجەزىنى ئۆزىنىڭ خۇسۇسىيىتىدە تەسەۋۋۇر قىلدى - دە، بەختنىڭ سىمۋولىنى ئۆزىنىڭ 15 كۈنلۈك تولۇن ئايغا تەقسىملەپ، دۆلەت ئۆزگىرى بولمىش ئاي تولۇشنى بەخت تىلىدىن سۆزلەتمەك بولدى، ئاي تولۇشنىڭ بارلىق مىجەز - خاراكتېرىنى ئايتولدىنىڭ ئوبرازىغا مۇجەسسەم قىلىپ ئەكس ئەتتۈرۈش ئۈچۈن بەختكە «ئاي تولدى» نامىنى بەردى.
ئەمدى يۈسۈپ بالاساغۇنىنىڭ تەپەككۇر بېغىدا ئەقىل مېۋىسى چىچەك ئېچىشقا باشلىدى. ئۇنىڭ غايىسىدىكى دۆلەتنىڭ ئىككى ئاساسىي تۈۋرۈكى بولاتتى. ئۇنىڭ بىرى ئادالەتلىك، توغرا قانۇن - تۈزۈم؛ يەنە بىرى، ئەقىل - پاراسەت ۋە بىلىم. بۇ ئىككى تۈۋرۈكتىن ئايرىلغان دۆلەتنىڭ ئاساسى مۇستەھكەم بولمايتتى. ئۇ ئۆزىدىن بۇرۇن ئۆتكەن ئەڭ بۈيۈك شاھنشاھلارنى ئەسلەيدى، ئۇلارنىڭ ئۇلۇغ مۇۋەپپەقىيەتلىرىنى كۆڭلىگە پۈكتى، ئەلەملىك ئاچچىق ساۋاقلىرىنى ئىبرەت خاتىرىسىگە ھەم پۈتتى. ئۇ يەنىلا خىيال دېڭىزىدا ئۈزۈشكە باشلىدى.
«… بىزدىن بۇرۇن ئۆتكەن، سەلتەنەت تەختىدە ئولتۇرۇپ جاھان سورىغان نۇرغۇن - نۇرغۇن بەگلەر ئۆتتى. ئۇلارنىڭ قايسىسى بىلىم ئىگىسى، ئەقىل قاتنىشى بولغان بولسا، ئاشۇ زامانغا ئامەت ۋە بەخت ئېلىپ كېلەلىدى، ئۇلار ياخشى قانۇن تۈزۈپ دۇنيادا نامى مەشھۇر بولدى. تۈركىيلەر تارىخىدا نامى مەشھۇر بولغان تۇڭا ئالپ ئەر، مانا شۇنداق پاراسەتلىك، بىلىملىك بولۇپ،
ئادالەت، ھەققانىيەت ئورنىتىپ بىزگە ئۆلگە قالدۇرۇپ كەتتى. جاھان سوراش ئۈچۈن مانا ئاشۇنداق پەزىلەت، ئەقىل ۋە بىلىم كېرەك. شۇندىلا جاھان سوراشقا قەدەم قويسا قۇتلۇق بولىدۇ، قول سۇنسا يېتىدۇ. كىم ئۆزىگە نېمىنى يېقىن تۇتۇدىكەن ئۇنىڭ ئىقبالى شۇنداق بولىدۇ، ئەقىل ئىگىسى ئەقىللىقلارنى دوست تۇتىدۇ، بىلىم ئىگىسى نەپسىنىيەتچى بولسا ئۇ بىر قۇلدۇركى، قول قانداق قىلىپ جاھان سورالسۇن؟! ئاللا ئادەمنى تاللاپ ئەزىز ۋە قەدىرلىك قىلدى. ئۇنىڭغا ئەقىل - ئىدراك، بىلىم ۋە پەزىلەت بېرىپ يۈكسەلدۈردى. قەلب ئاتا قىلدى، تىل بېرىپ قەلبنى يورۇتقۇچى قىلدى. ئادەم بىلىم بېرىلگەنلىكى ئۈچۈن بۈگۈنكىدەك ئۇلۇغلۇققا يەتتى، ئەقىل ئاتا قىلىنغانلىقى ئۈچۈن پۈتۈن تەس تۈگۈنلەرنى يەشتى. تەڭرى كىمگە ئەقىل بىلەن بىلىم ئاتا قىلغان بولسا بارلىق ياخشىلىقلارغا قول سۇنالايدى، بىلىم ۋە ئەقىلدىن ئۈلۈش تەگمىگەن ئادەم ئادەملەرنىڭ ئەڭ تۆۋىنى سانالدى. ھەر قانداق ئىش ئەقىل مەرتىۋىسىگە يەتسە تۈمەن ئارزۇسى بولسىمۇ قاندۇرۇشقا يول تاپالايدۇ، ئەگەر ئۇنىڭ ئۈستىگە بىلىم قوشۇلسا ئادەمنىڭ قەدىر - قىممىتى تېخىمۇ ئاشىدۇ. ھەي ئادەم پەرزەنتى! نادانلىققا جەڭ ئېلان قىلىپ ئەقىل - پاراسەت تۇلپارىغا مىنىشكە ھەرىكەت قىل. ئەقىل دېگەن قاراڭغۇ تۈندىكى مەشئەل، بىلىم دېگەن ئەقىل سارايىدىكى چىراغ. سەن ھەقىقىي قەدىر - قىممىتى مانا مۇشۇ ئىككىسىدىن تاپالايسەن. ئەقىلسىز ئادەم بىر ئوچۇم لاي، سەن كىيىم - كېچەك، ئالتۇن - كۈمۈش بىلەن ئادەملىك مەرتىۋىسىگە يېتەلمەيسەن، ئەقىل
بىلەن تۆردىن ئورۇن ئالالايسەن. بىلىم بىلەن كۆككىمۇ يول ئالالايسەن. ئەقىلدىن مېھرىبان، ئەقىلدىن سادىق قېرىنداش يوق، ئەقىلدىن ئارتۇق بايلىق ۋە مەرتىۋىمۇ مەۋجۇت ئەمەس. ھەي يۈسۈپ، تۈرك مۇتەپەككۇرىنىڭ مۇشۇ سۆزلىرىنى ھاياتىڭغا مىزان قىل:
ئاقىلغا ئۆز ئەقلى دوستلۇققا يارار، نادانغا ئۆز ئىشى قارغىش ياغدۇرار، بىلىمسىزكە ئۆز بىلىمى ئەڭ ياخشى تون ۋە ئاش، بىلىمسىزگە ئۆز قىلىقى يامان بىر ئاداش؛ بىلىمسىزلەرنىڭ ھەممىسى كېسەلمەن بولىدۇ، كېسەل ئادەم داۋالانمىسا تېزلا ئۆلىدۇ، بىلىمسىزلىكتىن ئەردىن زەئىپلىك يىراقلىشىدۇ، ئەي دانا، بىلىمسىزنىڭ كېسىلىگە داۋا قىل. ئەي نادان، بىلىمسىزلىكنىڭ قېشىغا بېرىپ بىلىمسىزلىك زەئىپلىكىنى داۋالاتقىن…»
يۈسۈپ ئەقىلگە چوقۇناتتى، ئەقىلنى ئۇلۇغ بىلەتتى، شۇنىڭ ئۈچۈنمۇ ئۇ ھەرقايسى باسقۇچلاردىكى ئەسەرلىرىنىڭ ھەممىسىدە ئەقىل تەرىپىگە كۆپ سەھىپە ئاجراتتى. ئۇ نۇرغۇن خاسيەتلىك ئىشلارنى، ئىنسان كامالىتىنىڭ نۇرانە مەشئىلى بولغان ئەقىلدىن ئىزدەيتتى. ئەقىلسىزلىكنى ئۆلۈك چاغلايتتى. ئۇ ئەقىلنىڭ قەددى - قامىتى، مىجەز - خۇلۇقى ۋە يۈرۈش - تۇرۇشىنى مۇنداق سەزدى: ئەقىلنىڭ ياش - قورامى كىچىك، چىراي - تۇرقى كۆركەم، ئۇ ئىشتا تەمكىن، مۇئامىلىدە خوش پېئىل ۋە مۇلايىم، بارلىق جانلىقلارغا مېھرىبان. ئەقىل قولىنى نەگە سۇنسا يېتىدۇ، سۆزى نەگە بارسا ئۆتىدۇ، ئۇ ئىسسىق چىراي ۋە سۆيۈملۈكلۈكى بىلەن كىشىلەرگە كۆپ مەنپەئەت يەتكۈزۈدۇ. ئەقىلنىڭ كۆزى ئۆتكۈر
يىراقنى كۆرەلەيدۇ، ەەرقانداق ئىشنى قىلىشتا يەتتە ئۆلچەپ بىر كېسەلەيدۇ، ەەرقانچە چىگىش تۈگۈنلەرنى يېشەلەيدۇ، بولغانغان ئىشلارنى سېزەلەيدۇ، ئۇ ەەرقانداق ئىشنىڭ چارىسىنى قىلالايدۇ، پۇرسەتنى تاپالايدۇ، ئىشقا كىرىشىشتە ئوڭ سولغا، ئالدى ۋە ئارقىغا ئوبدان باقىدۇ؛ ئەقىل قاچقانغا يېتەلەيدۇ، ئۇچقاننى تۇتالايدۇ، بۇزۇلغاننى تۈزەلەيدۇ، سۈنۇقنى تاقالايدۇ، كۆزلىگەن مەنزىلگە بالدۇر يېتەلەيدۇ…».
ئەقىلگە باغلانغان مۇھەببەت رىشتىسى يۈسۈپنى ئەقىل سارىيىغا تېخىمو ئىچكىرىلەپ باشلاپ ماڭماقتا ئىدى. ئەقلىنىك جۇلاسىدىن يۈسۈپنىك قەلبى تېخىمو ھاياجانغا تولدى، كۆز ئالدىدا تېخىمو جەلىپكار تېخىمو سېھرلىك بىر نىگاھ زاھىر بولدى. ئۇ قۇياشتەك نۇرلۇق ئىدى، بىراق ئۇ كۆزنى قاماشتۇرمايتتى، ئەقىل ئەماغا كۆز، گاچا تىلغا سۆز، ئۆلۈك تەنگە جان ئىدى. ئەقىل شۇنداق جاكار قىلاتتى: مەن ساڭا ئىشلىرىڭنى ئوخشايدىغان دوست، كۆلپەتتىن قۇتۇلدۇرۇپ نجاتلىق يولۇڭنى يورۇتىدىغان مەشئەل بولالايمەن. مەن ئىشنى ئوڭ قىلىمەن، تەتۈرگە يول قويمايمەن، ئىشنى چىن قىلىمەن، مەككارلىق قىلمايمەن، يىللار ئۆتسىمۇ توغرا ئىش، دۇرۇس يولدىن ئاداشمايمەن؛ ئۆزۈم يىگىتتەك نەقىران، قىلغان ئىشلىرىم مۇيىسپىتلارنىڭكىدەك پىشقان. ەەرقانداق بايلىق ماڭا قىممەتتە تەڭ كېلەلمەيدۇ، ھېچقانداق كۈچ مېنى يېڭەلمەيدۇ. شۇڭا، ھەممە كىشى ماڭا ئېرىشىش كويىدا بولىدۇ. ماڭا ئېرىشەلمىگەنلەرنىڭ كۈنى زۈلمەت ئىچىدە ئۆتىدۇ، مەنسىز تىرىكلىكنى تەسەۋۋۇر
قىلالمايسەن، مەنسىز تىرىكلىكنىڭ ھەم قىممىتى يوقتۇر. مەندىن ئۆلۈش تەگمىگەنلەر ئۆكۈنۈشتە دېيىشتۇكى: ئەي ئەقىل، سەندىن ماڭا بىر ئۈلۈش تەگكەن بولسىچۇ كاشكى، سەنسىز مېنىڭ قىلغان ئىشلىرىم ئىلگىرى باسمىدى، سەنسىز يولدىن ئاداشتىم، زۇلمەتكە پاتتىم، سەنسىز ھاياتلىقىمنىڭ نېمە مەنىسى ۋە قىممىتى بولسۇن…
يۈسۈپ بالاساغۇنى پەي قەلەمنى قولىغا ئېلىپ سول يېنىدىكى سىياھقا تەككۈزدى — دە، قەغەز يۈزىگە قاتار تۈت مۇبارەك ئىسىمنى پۈتتى: كۈن تۇغدى ئېلىگ، ئاي تولدى، ئۆگدۈلمىش، ئەقلىنىڭ نامىنى ئۆگدۈلمىش دەپ ئاتىدى. بۇ ئۈچ ئىسىمغا ئۇنىڭ پۈتۈن مەقسەت نىشانى، غايىسى ۋە ئارزۇ — ئارمانلىرى مۇجەسسەملەنگەن ئىدى، ئۇنىڭ ئىلىم نۇرى بىلەن يورۇغان مېڭىسى سانسىز كوچىلار، ئاۋات بازارلار، قايناق رەستىلەر قوي بىلەن بۆرى بىر ئېرىقتىن سۇ ئىچەلەيدىغان تەشۋىشتىن خالى ئىناق، ەەربىر ئائىلىدە پاراۋانلىق ۋە بەخت ھۆكۈم سۈرگەن، دۆلەتتە ئادالەت قارار تاپقان، ياخشىلار ئۈچۈن ئوچۇق يول ئېچىلغان، يامانلار جازالىنىدىغان، قانون ئالدىدا بەگ، قول دەپ ئايرىلمايدىغان، پۈتۈن ئەل باياتنىڭ تەمرىگە بويىسۇنۇپ نجاتلىققا ئېرىشكەن، بۇ دۇنيا ۋە ئۇ دۇنيانىڭ ئىشلىرىنى پۇختا سەرەمجانلاشتۇرغان بىر غايىۋى زامان ۋە ماكاننى سىغدۇردى.
ئاللاھۇ ئەكبەر، ئاللاھۇ ئەكبەر، ئاللاھۇ ئەكبەر… بامدات نامىزىغا ئېيتىلغان مۇئەززىن ئەزان، يۈسۈپكە ناماز ۋاقتى بولغانلىقىنى ئۇقتۇردى. ئۇ ئورنىدىن يەڭگىل
توردى - دە، تاھارەتكە تۇتۇش قىلدى.
- سۇ راسلاپ قويدۇم، - دېدى يۈسۈپنىڭ مەخسۇس قىرائەتخانىسىگە كىرىپ كەلگەن ئايالى، كىچىكچە كىرپىك قاقماي چىققان ئېرىنىڭ كىيىم - كېچەكلىرىنى راسلاۋېتىپ.
يۈسۈپ بالاساغۇنى تەرەت ئېلىشقا چىقىپ كەتتى. يۈسۈپنىڭ خوتۇنى پاكار ئىش ئۈستىلىنىڭ يېنىغا كېلىپ، شام يورۇقىدا تۇرغان ماتېرىياللارغا قاراپ بىر ئاز تىكىلىپ تۇرغىنىچە، ئارقىدىن شامداننى كۆتۈرۈپ چىقىپ كەتتى. بۇ ئايال يۈسۈپنىڭ بۇ تۇرمۇشىغىمۇ كۆنۈپ كەتكەندەك ئىدى.
بۇغراخان چاقىرىدۇ
كۆز ئاخىرلىشىپ قاراخانىيلارنىڭ قىش مەۋسۈمى كىرىپ قالدى، يۈسۈپ بالاساغۇنى كۈندۈزلىرى مەھكىمە ئىشلىرى بىلەن ئالدىراش بولسا، كېچىلىرى بىر قىسىم ۋاقتىنى ئىبادەت بىلەن ئۆتكۈزسە، كۆپرەك ۋاقتى كىتاب كۆرۈش ۋە ئىجادىيەت ئىشلىرى بىلەن ئۆتەتتى. يېشى 50 تىن ھالقىغاندىن كېيىن ئۆمرىنىڭمۇ بەركەتلىك قالمىغانلىقىنى ھېس قىلدى، شۇڭا ئۇنىڭ ئۈچۈن ھەربىر كۈن، ھەربىر سائەت ۋاقىتمۇ ئىنتايىن قىممەتلىك ۋە تەۋەررۈك ھېسابلىناتتى. ئادەم قانچىلىك كۈچلۈك بولغانسرى كۆتۈردىغان يۈكمۇ ئېغىر بولىدىكەن. بۈيۈك ئىستەكلەرنى كۆڭلىگە پۈككەن ئالەم بۇنىڭدىن كېيىنكى ھايات مۇساپىسى، ئۆمۈر مۇساپىسىنىڭ ھەرقانداق چېغىدىنمۇ مۇشەققەتلىك بولىدىغانلىقىنى چۈشىنەتتى. قىلماقچى بولغان نۇرغۇن ئىشلىرى، يازماقچى بولغان يىرىك - يىرىك ئەسەرلىرى ئۆنىگىچە مۆلدۈرلەپ قاراپ تۇرغاندەك، ئونى ئالدىرىتاتتى. يۈسۈپ ھاياتقا قارىتا شۇنداق تەلەپچان ئىدىكى، ھايات دەرىخىنىڭ شۇنچىلىك مول مېۋە بەرمىگىگە قارىماي، ئۇ ئۆتكەن ئۆمرىنى يەنىلا ئەجىر - تۆھپىسىز ۋە مەنىسىز غەپلەتتە ئۆتتى دەپ پۇشايمانناتتى، ئۇنىڭغا قىلىغان ئىشلىرىنىڭ ئەھمىيەتسىزلىرى تولا، ئەھمىيەتلىكلىرى تولىمۇ ئاز
تويۇلاتتى. نۇرغۇن — نۇرغۇن ئارمانلارىمنىڭ كېيىنىدە قالغانلىقىمدىن ئەپسۇسلىناتتى. ئىست، ئىست دەيتتى، بۇ ئىستلەرنىڭ ئارقىسىدىن ھايات مۇساپىسىغا قايتا نەزەر سېلىپ چىقاتتى. «ئەپسۇس، مىڭ ئەپسۇسكى، — دەيتتى ئو خىيالىدا، — ئادەم چۈش بىلەن رېئاللىقنىڭ ئارىسىدا گاڭگىراپ نۇرغۇن تەۋەررۈك ۋاقتىنى مەنىسىز ئۆتكۈزۈۋېتىدىكەن. ئىست ياشلىقىم، ئىست ماڭا ئاتا قىلىنغان ئەقىل — پاراسىتىم، سېنى تۇتۇشنى سەندىن ياخشى پايدىلىنىشنى بىلمەي قاچۇرۇپ قويدۇم. ئەقىل گۆھىرىمگە قېرىلىق چېكى كەتكەندە ئاندىن قەدرىڭگە يەتمەكتىمەن، ياشلىقىم ئۆتكۈنچى بولۇتتەك يوقىغاندا ئۇنى سېغىنماقتىمەن. ئەي يىگىتلىكىم، يەنە بىر قايتىپ كەلسەڭ، تالقىنىمدا كۆتۈرەي، ئايىغىڭغا تاۋار — دۇردۇن سالاي مەن بىلىدمىكى، يىگىتلىك ھاياتلىقنىڭ ئەڭ گۈزەل مەۋسۈمى ئىكەن، ئۇ ئادەم ئۈچۈن ھاياتلىقنىڭ شېرىن چېغى، شېرىن جاننىڭ لەززەتلىك بېغى ئىكەن. ئەمدى بۇنى ھېس قىلغىنىمدا ياشلىقىمنىڭ راھىتى، يىگىتلىكىمنىڭ لەززەتلىكى مەندىن ئاللىقاچان يۈز ئۆرۈپتۇ. دۇرۇسراق ئۆتكەن بولساممۇ كاشكى، نېمە ئارمان، بىراق نۇرغۇن چاغلىرىمنى ئەھمىيەتسىز ئۆتكۈزۈۋەتتىم.
سەن مەندىن شۇنچە يىراقلاشقانسېرى، كۆرۈنمىگىنىمنىڭ بىللە ئېلىپ كەتتىڭ. ئىككى مۆجۈزەم ئەرغۇۋاندەك قىزىل ئىدى، بۈگۈن مانا يۈزۈمگە زەپىران ئۇرۇقىنى سەپكەندەك بولدۇم. ئېپارىدەك قارا چاچلىرىمغا كاپۇر پۈركۈدۈم. تۈمەن خىل گۈللەرگە پۈركەلگەن پارلاق يازدەك ئىدىم، ئەمدى ھەممىنى قۇرۇتۇپ خازان قىلدىم. يېمەك —
ئىچمەك بولسا ئۆيدەك يەپ — ئىچتىم، ھەۋەس قوغلىشىپ نۇرغۇن چاق تۈزەتتىم، قوش ۋە ئوۋدىن سۆيۈنۈپ ئوچقۇر ئارغىماقتا دۆڭلەرگە چاپتىم…
مەن مەستلىكتىن ئويغىنىپ قارىغىنىمدا، ئۆزۈمنىڭ يولدىن ئازغانلىقىمنى بىلىپ باياتتىن تولىمۇ ئۆكۈندۈم. ناۋادا مەن ئۆزۈمنى كىسرا ياكى قەيسەر ھېسابلېساممۇ، شەددادتەك جەننەت ياساتساممۇ، ئىسكەندەردەك پۈتۈن دۇنيانى تەسرىپىمگە ئالساقمۇ، نۇھ يېشىدەك ياشاپ باقساممۇ، ئۆزۈمنى چاقماقتەك قىلىچلىق ھەيدەر ھېسابلاپ باقساممۇ ياكى رۇستەمدەك دۇنياندا داڭق قازانساقمۇ، ئەيسا بولۇپ كۆككە ئۆرلىسەممۇ، بايلىقلىرىم قارۇن بايلىقلىرىدەك بولسىمۇ، ئەسھابى رەستەك تۆمۈردىن شەھەر سالدۇرساممۇ بۇلاردىن نېمە پايدا بولىدۇ، يەنە ئاخىر بارىدىغان جاي ئىككى قۇلاچ توپىراقنىڭ ئاستى ئىكەنغۇ. پۈتۈن دۇنيا قالىدىكەن، ئىككى مېتىر بۆز بىلەنلا كېتىدىغان ئىش ئىكەنغۇ؟! يالغۇز كېلىدىكەنمىز، يەنە يالغۇز كېتىدىكەنمىز. بۇ دۇنياغا ئۆزۈمىزنى نېمانچە ئۇرۇمىز؟! ھاياتقا پايدىلىق بولغان ياخشى ئىشلىرىمىز قېنى، تىرىكلىك ئۇرۇقىنى قەيەرلەرگە تېرىدۇق، نېمە تېرىغان بولساق شۇنىلا ئورۇمىز. قۇرت — قۇڭغۇزلارغا يەم بولىدىغان بۇ بەدەننى سەمرىتىمەن دەپ نۇرغۇن جانلارنى قاقشاتتۇقكەنمىز. ئەي رەببىم، مېنى غەپلەتتىن ئويغاتقىن، مېنى ھەقىقەتكە يېقىنلاشتۇرغىن، گۇناھلىرىمنى مەغپىرەت قىلىپ، دەرگاھىڭدىن مېنى قوغلېمىغىن، ئەل ئارىسىدا ياخشى نام بىلەن كېتىشكە نېسىپ قىلغىن. ئاخىرەتتە سۆيۈملۈك پەيغەمبىرىمىزنىڭ
يۈزىنى كۆرۈشكە ھەم ئۇنىڭ تۆت ھەمراھى بىلەن دىدارلىشىشقا نېسىپ قىلغايسەن» .
… بۇ دۇنيا مانا مۇشۇنداق تەخسىز، ئويغاق، ئەقىللىق ئادەم ئۆزىنى غەپلەتتە تۇتۇۋاتقاندەك ھېس قىلىدۇ، ئەقىلنىڭ يېتىشمەيۋاتقانلىقىدىن ئەپسۇسلىنىدۇ، ئەقىلسىزلەردە غەم ئاز بولىدۇ، ئۇلار ھەرقاچان ئۆزىنى ئەڭ ئەقىللىق چاغلايدۇ، مەست ئادەم قانچە گاراڭلاشقانسېرى ئۆزىنىڭ ساق، دۇرۇس، سەگەك ئىكەنلىكى توغرىسىدا لاپ ئۇرۇدو ئەمەسمۇ؟
بۈگۈن يۈسۈپ بالاساغۇنى بامدات نامىزىدىن يېنىپ جامائەت بىلەن بىر قانچە لازىملارغا بېرىپ ئۆيگە ئاچچىقراق قايتتى. ئۆي - خىزمەتكارى يۈسۈپنىڭ ئالدىغا چىقىپ، مەھكىمىدىن بىرەيلەننىڭ ئۆيدە ساقلاۋاتقانلىقىدىن خەۋەر قىلدى.
— ئەسسالامۇ ئەلەيكۇم، — غۇلامنىڭ مەلۇماتى ئاخىرلاشمايلا ئۆي ئىچىدىن ياش بىر چاپارمان چىقىپ سالام بەجا كەلتۈرگەندىن كېيىن، مەقسەتنى ئېيتتى، — بۇغراخان ھوزۇرىدىن جانابىڭىزنىڭ دوستى ئەل تومۇر يالۋاچ كەلگەن ئىكەن. بالاساغۇن مەھكىمىسىدە جانابىڭىزنى كۈتۈۋاتىدۇ.
بالاساغۇن ئوردا مەھكىمىسى. ئەل تومۇر يالۋاچ بىلەن يۈسۈپ بالاساغۇنى قۇچاقلىشىپ كۆرۈشتى. ئۇلار غەمگۇزارغا ئوخشاشقاندەك بىر - بىرىگە تويماي قارىشاتتى. ئۇلار بىرئاز ئۆتكەن - كەچكەن ئىشلارنى بىر قۇر ئەسلىشەكەندىن كېيىن، ئەل تومۇر يالۋاچ يۈسۈپكە مۇنداق بىر ئەمىرنى يەتكۈزدى.
— سېنىڭ بۇغراخانغا ئەۋەتكەن «دىۋان» نىڭ ئوردىدا ئىچىدە قاتتىق تەسىر قوزغىدى، ئەمما بەزى مۇتەئەسسىپ بەگلەرنىڭ ئۇيقۇسىنى قاينىتىپ قويدۇق بولغاي. بىراق، بۇغراخان «دىۋان» نىڭ كۆپىيىشى ئۈچۈن ئونى ياخشى خەتتاتلارغا تاپشۇردى.
— مۇتەئەسسىپلەرگە ياقمىدىغىنى قۇرۇق مەدھىيە ۋە ماختاشلار، ھازىر ماختىغۇچىلىك نېمە بار. بارنى دېگۈلۈكتە، ئەمەلدار دېگەن ماختىسا ئۆزىنى بىلمەي غادىيىۋالىدىغان، ئازراق تەنقىدلەپ قويسا شۇ ئادەم بىلەن ئۆچە كىشىدىغان بولىدىكەن.
— ئاداش، مىجەزىڭ يەنىلا ئۆزگەرمەپتۇ. ئۆتكۈرچى بولغىنىڭ بولغان. بۇ قېتىم ئۆتكۈرچىلىكىڭ خېلى ياخشى ئۈنۈم بەرگەن ئوخشايدۇ. تەخت ئالماشقان بولغاندىن كېيىن، ئىشلار سەل ئىزىغا چۈشكەلى تۇردى. ھەسەن بۇغراخان ئۆزى ئوقۇمۇشلۇق كەك قورساق بولغاچقا، ئۇ ئىقتىدارلىق كىشىلەرنى يېنىغا تارتىۋاتىدۇ، بىر قىسىم پۇرسەتپەرەس ئاقنانچى ئەمەلدارلارنى سىقىپ چىقىرىۋاتىدۇ. بۇ قېتىم مەن بۇ يەرگە مېڭىش ئالدىدا، مېنى ئالايىتەن ھۇزۇرىغا چاقىرىپ، سېنىڭ ئەھۋالىڭنى سورىدى. مەن سېنىڭ مەھكىمىدىكى كۆرەلمەس ھەسەتخورلارنىڭ پىتنە - پاسات، تۆھمەتلىرىگە نىشان بولۇۋاتقانلىقىڭنى بىلگىنىمچە بىر قۇر سۆزلەپ بەردىم. قارىغاندا بۇغراخان سېنىڭ ئەھۋالىڭنى بەش قولدەك بىلسە كېرەك. شۇنىڭدىن كېيىن ئۇ ئاللىبۇرۇن تەق قىلىپ قويغان بۇ بىر پارچە مەكتۇپنى ماڭا بەردى، — ئەل تومۇر يالۋاچ قوينىدىن مۆھۈرلەنگەن مەكتۇپنى چىقىرىپ.
يۈسۈپكە ئوزاتتى.
يۈسۈپ بۇغراخاننىڭ مۆھۈرلەنگەن مەكتۇپىنى ئېلىپ پېچەتنى ئېچىپ مەكتۇپقا كۆز يۈگۈرتتى. مەكتۇپتا يۈسۈپكە بولغان ئەقىدىسى ۋە سېغىنىش ھېسسىياتىنى بىلدۈرۈپ، تەقدىردىن خاتىرجەملىك ۋە بەخت تىلىگەندىن كېيىن، مۇنداق مەقسەت ئىزھار قىلىنغان: «مەن بۇ مەكتۇپنى ئۆزۈمنىڭ مەنپەئىتى ۋە ياكى دوستلۇقىمىز ئۈچۈن قىلىنغان ئىلتىپات يۈزىسىدىن ئەمەس، ئەلنىڭ مەنپەئىتى ئۈچۈن يېزىۋاتىمەن. ئوردا ۋە ئەل سېنى كۈتۈۋاتىدۇ، مەن ساڭا تېخىمۇ موھتاج بولۇۋاتىمەن. ئوردىدا ئىشىنىشكە، تايانغۇدەك ئادەملەر بەك ئازلاپ كەتتى. مەن ئۆزۈمنى پۇت - قولىدىن ئايرىلغان پالەچ ئادەمدەك ھېس قىلىۋاتىمەن، مەكتۇپنى تاپشۇرۇپ ئالغاندىن كېيىن ئىككىلەنمەي، ئەل تۆمۈر يالۋاچ بىلەن قەشقەرگە كېلىشىڭنى ئەمىر قىلىمەن، دۆلىتىڭنىڭ ئېغىر يۈكىنى تەڭ كۆتۈرەيلى».
مەكتۇپنىڭ ئاخىرىدا ھازىرچە بالا - چاقىلىرىنى قويۇپ تۇرۇپ تەنھا كېلىشىنى، ئىشلار ئىزىغا چۈشكەندىن كېيىن ئۆزى ئادەم ئورۇنلاشتۇرۇپ بالا - چاقىلىرىنى ئالدۇرۇپ كېلىدىغانلىقىنى ئۇقتۇرغانىدى.
يۈسۈپ بالاساغۇنى بۇغراخاننىڭ مەكتۇپىنى ئوقۇپ ئويلىنىپ قالدى. «قانداق قىلىش كېرەك؟» يۈسۈپ ئەسلىدە بىر مەزگىل ئوردىدا ئىشلەردىن ئۆزىنى تارتىپ، ئىجادىيەتكە ئالاقىدار ئىشلار بىلەن بولۇش نىيىتىگە كەلگەنىدى. بۇ مەكتۇپ ئۇنى قىستاپ قويدى. مەركىزىي ئوردىدا تېخىمۇ مۇرەككەپ، ئوردىنىڭ ئىچى «قارىشى» چۈنكى، ئۆتۈكەندىكى ئەمەلدارلارنىڭ ھەممىسى بىر - بىرىگە قارىشى. بىراق، قەشقەرگە بېرىشنىڭ يەنە بىر ياخشى تەرىپىمۇ بار ئىدى. ئۇ چوڭ ھەجىملىك ئەسىرى «قۇتادغۇبىلىك» نى باشلاپ قويدى. بۇ ئەسەرنىڭ تېخىمۇ مۇۋەپپەقىيەتلىك بولۇشى ئۈچۈن قەشقەر ئۇنىڭغا كۆپ نەرسىلەرنى ئاتا قىلاتتى. ئۇ مەركىزىي شەھەر قەشقەرنى ۋە ئوردىنى تېخىمۇ چوققۇر چۈشىنىش پۇرسىتىگە ئېرىشەتتى، يەنە بىر تەرەپتىن، قەشقەردىكى ئوردىدا كۇتۇپخانىسى يۈسۈپنى تېخىمۇ مول ماتېرىيال مەنبەسى بىلەن تەمىنلەيتتى. نۇرغۇن ئوقۇمۇشلۇق زاتلار ۋە ئۇستازلار بىلەن پىكىرلىشىش پۇرسىتى بولاتتى. شۇنداقتمۇ ئۇنىڭ كۆڭلىدە يەنە بىر دىلغۇللۇق بار ئىدى.
— دوستۇم، — دېدى يۈسۈپ قولىدىكى مەكتۇپنى ئاستا قاتلاپ تۇرۇپ، — ئۇ زاتقا ئاتاپ يېزىۋاتقان ئەسىرىمنى ئەمدى باشلىدىم، ھازىر بارسام قۇرۇق بويۇمنى كۆتۈرۈپ، قايسى يۈزۈم بىلەن كۆرۈشۈمەن. ئەسىرىمنى تولۇق تاماملىغاندىن كېيىن، يۈزۈم يورۇق ھالدا كۆرۈشەرمەن، دەپ ئويلىغانتىم.
— ھەقىقەتەنمۇ سەن ئەل - جامائەت ئالدىدا، بۇغراخان ئالدىدا ئاللىبۇرۇن يۈزۈڭنى يورۇق قىلغان سەن، — دېدى ئەل تۆمۈر يالۋاچ يۈسۈپنىڭ ئارىسىدا بولۇۋاتقانلىقىنىڭ سەۋەبىنى ئۇققاندىن كېيىن، — سوغۇق دېگەننىڭ ئالدى، كېيىنلىكى بولمايدۇ، قەشقەردە ساڭا تېخىمۇ ياخشى ئىمكانيەتلەر ھازىرلىنىدۇ. ئۇقسام ھاكىملار بىلەن پۇت تېپىشىپ قاپسەن، بۇ ھالدا ئۇلار ساڭا ئاراملىق بەرمەيدۇ. ئىشىمىز بىر يەرگە بېرىۋاتىدۇ، دۆلىتىڭنىڭ نۇرغۇن
ئىشلىرى سەن بىزنىڭ جان تىكىشىمىزگە موھتاج.
— بۇ يەردىكى ئىشلاردىن خان ئالىيلىرىنىڭمۇ خەۋىرى بارمۇ؟ — دەپ سورىدى يۈسۈپ.
— خەۋىرى بولمايدىغان ئىش بولامدۇ، مەنمۇ بىر قانچە قېتىم سېنىڭ ئەھۋالىڭدىن خان ئالىيلىرىنى ۋاقىپلاندۇرغانىدىم.
يۈسۈپ ئويلىنىپ قالدى. قەشقەردە ئۆزىنى قانداق تەقدىرلەرنىڭ كۈتۈپ تۇرغانلىقىنى تەسەۋۋۇر قىلالمايتتى. بۇ ئۈمىدۋار، جاسارەتلىك ئادەم ئەلىنىڭ تەقدىرى توغرىسىدا ئاجايىپ يۈكسەك ۋە ئۇلۇغۋار پىلانلارنى كۆڭلىگە پۈككەنىدى، بىراق رەھىمسىز رېئاللىق ھەر تەرەپتىن كۈشەندە بولماقتا ئىدى.
يۈسۈپ ئەلى تۆمۈر يالۋاچ بىلەن مەھكىمىدىن چىقىپ خېلى ئوزۇن پاراڭلاشتى. ئۇلار قەشقەر تەرەپكە زوقمەنلىك بىلەن نەزەر تاشلىماقتا. ئەتەڭگە نىسبەتەن سوغۇق شامال يۈسۈپنىڭ پەشلىرىنى قىقىپ، قەشقەر سەپىرىگە دەۋەت قىلماقتا ئىدى.
شۇنداق قىلىپ يۈسۈپ بۇغراخاننىڭ تەكلىپىنى قوبۇل قىلىپ قەشقەرگە بېرىش قارارىغا كەلدى. ئۇلار بالاساغۇن مەھكىمىسىدىكى بېجىرىشكە تېگىشلىك ئىشلارنى بېجىرىپ بولۇپ، تازا مۇھىم ئىشلار ئۈستىدە ئازادە پاراڭلىشىش ئۈچۈن، يۈسۈپنىڭ ئۆيىگە باردى.
بۇغراخان ھۇزۇرىدا
1068 — يىلى 11 — ئاينىڭ ئاخىرلىرى. يۈسۈپ بالاساغۇنى دوستى ئوردا يالۋاچى ئەلى تۆمۈر بىلەن قەشقەر شەھىرىگە چۈشكەنلىكىنىڭ ئىككىنچى كۈنى. ئەلى تۆمۈر يۈسۈپنى ھەسەن بۇغراخان بىلەن كۆرۈشتۈرۈش ئۈچۈن ئوردىغا ئېلىپ باردى. بۇغراخان يۈسۈپنى ئۆزىنىڭ شەخسىي خانىسىدا ناھايىتى قىزغىن قوبۇل قىلدى.
ھەسەن بۇغراخان بىلەن يۈسۈپ تەڭ قوراملىق كېلىپ قالاتتى. بىراق، كۆرۈنۈشتە بۇغراخان يۈسۈپ بالاساغۇندىن بىرنەچچە ياش كىچىكتەك كۆرۈنەتتى. چۈنكى، بۇغراخاننىڭ چاچ — ساقاللىرىغا ياندى — مۇنداق ئاق سانجىلغان بولسا، يۈسۈپ بالاساغۇننىڭ چاچ — ساقاللىرىدىكى ئاقلار كۆزگە روشەن تاشلىناتتى. تازا قىرانغا توشقان بۇغراخان ئۈستىدە شاھانە زەر تونلار، پۇتىدا نەقىشلىك ئۆتۈك كۆرۈم تۇتۇق كېلىشكەن ئىدى. يۇغان كۆز چاناقىنىڭ ئىچىدە ئۆمۈد ۋە ئىشەنچكە تولغان بىر جۈپ كۆز يۈسۈپكە سەمىمىي دوستلۇق ھېسسىياتىنى ئىپادىلەپ تۇراتتى. يۈسۈپ بۇغراخاننىڭ ۋۇجۇدىدىكى تىكلىك ۋە جاسارەتكە، سۆزلىرىدىكى دادىللىق ۋە سەمىمىيلىككە قاراپ سۈيۈنۈپ كەتتى.
— ئالىيلىرى، مەن ئالىيلىرىغا ئەرزىگۈدەك بىرەر سوۋغا — سالام ئېلىپ كېلەلمىگەنلىكىم ۋە تېز باسقۇدەك
بىرەەر تۆھپە كۆرسىتەلمىگەنلىكىم ئۈچۈن ئۆزۈمدىن بەك خىجىل بولۇۋاتىمەن. ھوزۇرلىرىغا بويۇنمىلا كۆتۈرۈپ كەلدىم. شۇنداقتمۇ ئالىيلىرى ماڭا زور ئىلتىپات كۆرسىتىۋاتىدىلا.
— سىزدەك ياراملىق ئەزىمەتلەرنى مۇۋاپىق ئورۇنغا قويماسلىق بىزنىڭ چوڭ سەۋەنلىكىمىز. مەن سىزگە مۇھىم ئورۇن ھازىرلاپ قويدۇم، ئوردىدا ئىشلىرىمنى باشقۇرۇپ بېرىسىز.
— ئۇلۇغ ئالىيلىرى، — دېدى يۈسۈپ ئورنىدىن تۇرۇپ ھۆرمەت بىلدۈرگەندىن كېيىن ئۆزرى سوراپ، — مەن خاقانىمىز ئۈچۈن بىرەەر مۇناسىپ ئىش قىلىپ بەرمەي تۇرۇپ، بۇنچە چوڭ ئىلتىپاتنى قوبۇل قىلىشقا ئاجىزمەن. ئوردىدا ئىشلىرى بىلەن بىر مەزگىل تونۇشۇۋالسەم، يەنە بىرى ئالىيلىرى قوبۇل كۆرسە، ماڭا يەنە بىرئاز ۋاقىت بەرسە، ئالىيلىرى ئۈچۈن ئاتاپ يېزىۋاتقان بىر رىسالەم بار ئىدى، ئارامخۇدا شۇنى پۈتتۈرۈۋالسەم، شۇنىڭدىن كېيىن ئالىيلىرىنىڭ ئەمىرىگە پەرمانبەردار بولاي.
بۇغراخان يۈسۈپنىڭ ئىلتىماسىنى قوبۇل قىلدى.
— شۇنداق بولسا، بۇ ئىشىڭمۇ ئوردىدا ياخشى شارائىت يارىتىپ بېرىدۇ. سىز مېنىڭ شەخسىي كۇتۇپخانامدىن ئەركىن پايدىلىنىڭ، كېتىشلىك خىراجەتنى ئوردىدىن ئالىسىز بولىدۇ. ئوردىدىن يەنە بىرەەر مۇلازىم خىزمىتىڭىزنى قىلسۇن.
— ئالىيلىرىغا كۆپ رەھمەت، ئۆزۈمنىڭ شەخسىي مۇلازىمىم بار، — يۈسۈپ بالاساغۇنى بىلەن ئۆل تومۇر يالۋاچ يۈسۈپ بۇغراخانغا ئامانلىق ۋە ئۇزۇن ئۆمۈر تيلەپ
يۈسۈپ بالاساغۇنى ئەڭ جاپالىق ۋە ئەڭ شەرەپلىك بولغان 18 — ئايلىق ئىجادىيەت مۇساپىسىگە قەدەم قويدى. ئۇنىڭ تولۇغۋار ئىستەكلىرى بىلەن يېزىلىۋاتقان تولۇغ ئەسىرى «قۇتادغۇبىلىك»نىڭ پۈتۈقلۇق چىقىشى ئۈچۈن ئەۋزەل ئىمكانيەتلەر ھازىرلانغانىدى. يۈسۈپ بالاساغۇنى بۇغراخاننىڭ شەخسىي كۇتۇپخانىسىدىن ئۆزى تېخى ئۇچراتمىغان كۆپلىگەن مۇنەۋۋەر ئەسەرلەر بىلەن ئۇچراشتى. كۇتۇپخانىدا تۈرلۈك تىلدىكى قامۇس خاراكتېرلىك داخلىق ئەسەرلەردىن باشقا ئەرەب ئاپتورلىرىنىڭ ئەسەرلىرى، پارس ئاپتورلىرىنىڭ ئەسەرلىرى، تۈرك تەرجىمانلىرى تەرجىمە قىلغان گىرېك تىلىدىكى يۇنان ئاپتورلىرىنىڭ ئەسەرلىرىمۇ بار ئىدى. ئۇيغۇر ئاپتورلىرىدىن ئالمالىق شائىرلىرى، سەمەرقەنت، بۇخارا ئاپتورلىرى، خوتەن ئاپتورلىرى، قۇچۇ ئاپتورلىرىنىڭ ئەسەرلىرى بىلەن ئۇچراشتى. ئۇلارنىڭ ئىچىدە ئىشقىي — مۇھەببەت تېمىسىدىكى ئەسەرلەردىن باشقا چوڭ ھەجىمدىكى سىياسەتنامىلەر، قانۇن دەستۇرلىرى، ماتېماتىكا، خىمىيە، ئاسترونومىيە قاتارلىق تەبىئىي پەنلەرگە دائىر ئەسەرلەرمۇ خېلى مول ئىدى. يۈسۈپ بىر تەرەپتىن قەلب دېڭىزىدا تۇغۇلغان بىلىم غۇنچىلىرىنى سۈزۈپ چىقىرىپ قەغەز يۈزىگە يىپقا ئۆتكۈزۈلگەن ئۈنچە مارجاندەك تىزسا، يەنە بىر تەرەپتىن،
كىتاب دېڭىزدىن ھەم تۈرلۈك گۆھەرلەرنى قازاتتى. ئەسەرنىڭ ئىچىگە چۆكۈرۈلۈپ كىرگىنىسېرى ئۇنىڭ كۆز ئالدىدا تېخىمۇ يورۇق ۋە جۇلالىق بىر روجەك نامايان بولۇشقا باشلىدى. ئۇنىڭ كاللىسىدا ئوردىدىكى يوقىرى - تۆۋەن ھەرقايسى قاتلام تەبىقىلەر ئەكس ئېتەتتى، ئۇ ھەربىر ئادەم ئۈچۈن ئۆلچەم قائىدىلەرنى تۇرغۇزاتتى. ئۇ «ئادەم ئۆزىنىڭ ھەقىقىي تەسىۋۋۇرىنى، جەمئىيەتمۇ ئۆزىنىڭ ئوبرازلىق سۈرىتىنى كۆرۈشى كېرەك» دەپ ئويلايتتى. يۈسۈپ ئادەمنى ئەڭ يۈكسەك، ئۇلۇغۋار سېمادا تەسىۋۋۇر قىلدى. ئۇ ئەسەرنىڭ دەرۋازىسىنى ئىنسان تەسىۋۋۇرى ۋە ئىنسان تەرىپى بىلەن ئاچتى. «ئىنسان بۈيۈك مەقسەت ئۈچۈن يارىتىلغان. ئۇ ئالەمنىڭ روھى. ئۇنىڭغا ئەڭ چوڭ ئىمتىياز ۋە پاراسەت بېرىلگەن. ئۇ ئالەمنى نۇرلاندۇرىدۇ، تەبىئەتنى بويسۇندۇرىدۇ، ئالەمنىڭ سىرلىرىنى ئېرىقتىكى غازاڭلاردەك بىلەيلەيدۇ، يېشەلمەس تۈگۈنلەرنى يېشىدۇ، ئېچىلماس سىرلارنى ئاچالايدۇ … »
يۈسۈپنىڭ تەسىۋۋۇرى ئەسىرلەردىن تارتىپ دېھقان كېپىلىرىگىچە؛ جەمشىد، قارۇن ئوردىلىرىدىن تارتىپ ئۇلارنىڭ تەقدىرىگىچە؛ ئالەمنىڭ بېنا قىلىنىشى ۋە تۆت زات چۈشەنچىلىرىدىن تارتىپ؛ ئىنسان تەبىئىتىگىچە بېرىپ سەيىل قىلاتتى. ئۇنىڭ تەسىۋۋۇرى يەتكەن زامان، قەدىمى يەتكەن ماكاندىن ئاجايىپ ئۇلۇغ ھېكمەتلەرنى بايقايتتى، ئۇنى ئۆزىنىڭ غايىۋى تىلەكلىرى بىلەن يۇغۇرۇپ تېخىمۇ گۈزەل بېزەكلىرى بىلەن بېزەيتتى.
يۈسۈپ ئۇلۇغۋار تەپەككۇر ماشىنىسىنى جەمئىيەتنىڭ بولۇق - پۇشقاڭلىرىغا، ئاممىۋى سورۇنلارغا، ھەربىر ئائىلىلەرگىچە چاپتۇرماقتا. ئۇ ئۆز زامانىسىغا، كىشىلىك تۇرمۇشقا، ھاكىمىيەت ئىشلىرىغا ئۆز زامانىسىدىن زور دەرىجىدە ھالقىپ كەتكەن نازۇك بىر سېزىم بىلەن قارايتتى. ئۇنىڭ ئىچكى زامانىسىدىكى تەشۋىشلىكلەرنى سەزگۈرالمايتتى، كىشىلەرنىڭ بىلىمسىزلىك، نادانلىق قاپقىنىغا بەند قىلىنىپ ئىنسانىي قىممىتىدىن مەھرۇم ھالەتتە ياشاۋاتقانلىقىدىن ئۆكۈنەتتى، پۇرسەت ئەگۈشتۈرىنى قولدىن بېرىپ قويۇپ، ھايات سەيناسىدا خۇددى سايىغا ئوخشاش ياشاپ، ئىز - دېرەكسىز غايىب بولۇۋاتقان ئادەملەردىن ئېچىناتتى. يۈسۈپنىڭ ئىچىدىكى ئادەملەر تەختى ئالدىدا مەرتىۋە جەھەتتىن تۇغۇلۇشىدىلا باراۋەر ۋە ئەزىز، بىراق رېئاللىق ئۇلارنىڭ تەقدىر رىشتىسىگە تەشۋىشلىك رەقىمىنى چەككەن. نادانلىق بالاسى بەخت - سائادەتنىڭ توزىقى. ھايات دەرياسىنىڭ توزىگىمۇ شۇ نادانلىق بولغان. ئادەملەر نادانلىق سەۋەبلىك قەدىر - قىممەت تارازىسىدا يەڭگىل كېلىپ قالغان.
ئالىمغا نىسبەتەن ئۇنىڭ روھى بىر ئۇلۇغۋار غايە يېتەكلىمەيتتى. بىراق، ئۇ ئۆزىنى ئۆزىنىڭ روھىنى باشقا بىر دۇنياغا مەنسۇپ دەپ قارىمايتتى. ئەمما كىشىلىك جەمئىيەتتىكى تەشۋىشلىكلەر ئۇنىڭ روھىنى قامال قىلغان، ئۇ بۇ قامالدىن قۇتۇلۇش ئۈچۈن، روھنى بۇ قەپەستىن ئازاد قىلىش ئۈچۈن تىرىشماقتا ئىدى. ئۇ پەقەت ئۆزىنى ئازاد قىلغاندىلا ئاندىن باشقىلارنىڭ زەنجىرىنى پارچىلاش ئۈچۈن ئىمكانىيەت تاپالايتتى، يۈسۈپنىڭ ئالىي
روھى ۋە مەۋجۇت قاتمال روھلار ئوتتۇرىسىدا كېسكىن بولغان غەلىبىنى ئويغاتتى. ئۇ تەپەككۈرنى بوغىدىغان، تەپەككۈرگە كىشەن بولىدىغان چېگىش خىياللاردىن، تەشۋىش ۋە غەم-ھەسرەتلەردىن ئۆزىنى ئازاد قىلىپ، تەپەككۈرنى بىمىلال قانات قاققۇزۇشقا تىرىشتى. چۈنكى، ئەركىن پىكىر پەقەت ئەركىن ئەقىلدىن چىقىدۇ. ئۇ شاھلارنىڭ بۇيرۇقى، بەگلىرىنىڭ چوقان-سۈرەنلىرى، بايلارنىڭ تېپىرلاشلىرى ۋە قاغىشلىرىغا پەرۋامۇ قىلىپ قويمىدى. چۈنكى، ئۇنىڭ قەلىمى ئاستىدا يارىتىلىۋاتقان جەمئىيەت ھەقىقىي، ھاياتلىق بۈيۈك قانۇنىيەتلىرىنى، ئىنسانىيەتنىڭ ئورتاق ئارزۇسىنى سۈرەتلەتمەمدۇ؟ «ئىنسانىيەت ئۆزىنى ئازاد قىلىش ئۈچۈن روھىنى ئازاد قىلىشى كېرەك، روھ ئەركىنلىككە ئېرىشكەندىلا ئۇ يۈكسەكلىككە كۆتۈرۈلەلەيدۇ، شۇندىلا ھەربىر ئادەم ئۆز روھىنىڭ ئەركىن پەرۋاز قىلىش پۇرسىتىگە ئېرىشىپلا قالماي، ئالىي روھ بىلەن رېئاللىق ئوتتۇرىسىدا ئويغۇنلۇق ھاسىل قىلالايدۇ، ھەربىر ئىنساننىڭ روھى ئەل روھىنىڭ تامچىسى، ئەل روھى ئازابلانسا شەخسىي روھنىڭ ئازابلانماسلىقى مۇمكىنمۇ، ئازاب بولمىغان روھ پەقەت قۇرۇق جەسەت»
يۈسۈپ جەمئىيەتتىكى قاتمال، چۈشكۈن، زەئىپ روھقا جەڭ ئېلان قىلدى. ئۇنىڭ قەلىمى زۇلپىقارى قاراخانىيلار ئوردىسىنى ساختا پەرۋازلار بىلەن يوپۇقلاپ تۇرغان نىقاپلىرىنى ئېچىپ تاشلىدى. بۇ بىر ئەركىن روھنىڭ ئىسيانى ئىدى. ئۇ روھ پاك ۋە نۇرانىلىقى بىلەن خەلقنىڭ روھى بىلەن بىرلىك ھاسىل قىلىنغانىدى. ئۇنىڭ روھى يەنە شۇنىڭ ئۈچۈن غالىب ئىدىكى، ئۇ ئۇلۇغ باياتىنباك ئىرادىسى بىلەن روھىنى قوراللاندۇرغان، ئۇلۇغ باياتىنباك ئەمىرى ۋە رەھمىتى بىلەن روھىنى پاكلاشتۇرغانىدى، ئۇنىڭ يولى باياتىنباك كۆرسەتكەن يولدىن چىقمايتتى، باياتىنباك مەڭگۈلۈك قانۇنىيىتىگە خىلاپلىق قىلمايتتى. شۇنىڭ ئۈچۈن ئۇ شۇنداق ئويغۇنلۇق ئۇنىڭ روھىنى بۈيۈكلۈككە ئىگە قىلدى، ئۇنىڭغا يېڭىلمەس ۋە مەڭگۈلۈك روھنى بەخش ئەتتى.
يۈسۈپ بالاساغۇننىڭ 20 يىلدىن بېرى خىزمىتىنى قىلىپ كېلىۋاتقان 35 ياشلاردىكى بىر غۇلامى بار ئىدى، يۈسۈپ ئۇنى ئۆز ئوغلى بىلەن تەربىيەلەپ كۆپ مەلۇماتقا ئىگە قىلدى. ئۇمۇ يۈسۈپكە ناھايىتى ئىخلاس ۋە ھۆرمەت بىلەن خىزمەت قىلاتتى. ئۇ غۇلامنىڭ خېتى شۇنچىلىك چىرايلىق ئىدىكى، يۈسۈپ بالاساغۇنى ئۆزى خەتتاتلىق جەھەتتە شۇنچىلىك يېتۈك بولسىمۇ، غۇلامنىڭ خەتتاتلىق ماھارىتىگە قايىل ئىدى. شۇڭا، ئەسەرلىرىنى ئاققا كۆچۈرۈشتە ئۇنى ئۆزىگە ياردەمچى قىلىۋاتاتتى. غۇلامنىڭ يەنە بىر خىزمىتى يۈسۈپنى ھەر قاچان تاماق ۋاقتىدىن ۋە ناماز ۋاقتىدىن ئاگاھلاندۇرۇپ تۇرۇش ئىدى. بولمىسا يۈسۈپ تاماق يېيىشنىمۇ ئۇنتۇپ نەچچە سائەت ئولتۇرۇپ كېتەتتى. شۇڭا، ئۇ غۇلام - كىچىك تىنىپ «يا پىرىم، نېمىدېگەن جېنى مۇستەھكەم ئىرادىلىك ئادەمدۇ، بۇ» دەپ قوياتتى. بولۇپمۇ «قۇتادغۇ بىلىك» كە سەرپ قىلغان 18 ئايلىق مېھنەت غۇلامنىمۇ چارچىتىپ قويغانىدى. بۇ ئەسەرنى غۇلامغا كۆچۈرۈشكە بەرمىدى…
بىر بابنى يېزىپ بولۇپ، ئۆز قولى بىلەن ئۆزى تاققا كۆچۈرەتتى. غۇلام تاققا كۆچۈرۈلگەن نۇسخىسىنى بەزىدە ئوچۇق - ئاشكارا، بەزىدە يوشۇرۇن ئوقۇۋالاتتى. شۇڭا، «قۇتادغۇبىلىك» نىڭ مەزمۇنى تۇنجى قېتىم يۈسۈپنىڭ شەخسى غۇلامىغا ئاشكارىلانغانىدى. غۇلام ئەسەرنى ئوقۇپ ئۆزى ياشاپ تۇرۇۋاتقان شۇ رېئاللىقتىن ھالقىپ ئاجايىپ گۈزەل، ئادەمنى بەخت ھۇزۇرىغا چۆمدۈرىدىغان بىر جەمئىيەتكە بارغاندەك تۇيغۇدا بولاتتى.
نورۇز سوۋغىسى
1069 — يىلى نورۇز، ئۆمۈرلۈك ئىزدنىش ۋە تەجرىبىنىڭ يۇغۇرۇلمىسى، 18 ئايلىق مۇشەققەتلىك ئەقلى ئەمگەكنىڭ خاسىيەتلىك مېۋىسى ئاخىر پىشىپ قىيامىغا يەتتى. «قۇتادغۇبىلىك» گۈزەللىك ۋە كامالەتتە قىيامىغا، مەزمۇن ۋە مەنى چوققۇرلىقى جەھەتتە پايانىغا يېتىپ، ئىنسان قەلبىنى يورۇتۇدەك مەنىۋى قوياشقا، بەخت — سائادەت نىشانى يورۇتىدىغان مەشئەلگە ئايلانغانىدى. يۈسۈپ بالاساغۇنى بىر ھەپتىدىن بېرى بۇ مۆجىزىلىك ئەسەرنى باشتىن — ئاياغ ئوقۇپ، بىر قىسىم بېيىتلارغا زورۇر تۈزىتىشلەرنى كىرگۈزدى. ئۇ ئۆزىنىڭ ئەسىرىنى ئوقۇپ چىقىپ، ئەسەرنىڭ مۆجىزىپەلسەپىۋى تىل بىلەن چىققانلىقىدىن سۆيۈنۈپ كەتتى. نەچچە ئايلىق جاپالىق ئەمگەكتىن ھاردۇق يەتكەن روھىغا قايتىدىن بىر غايىۋى كۈچ قوشۇلغاندەك روھلىنىپ كەتتى، يۈسۈپ ئۆزى ياراتقان ئوبرازلاررى ئىنسانىيەتنىڭ ئالىي تىلەكلىرىگە ۋەكىللىك قىلاتتى. ئۆلار ئىنسانىيەت ھەققىي قەدىر — قىممىتىنى نامايان قىلىپ بېرىتتى. «مانا بۇ ھەقىقىي ئۇلۇغ ئىنسان، تەڭرىنىڭ ياراتمىش ئىرادىسىگە مۇناسىپ ئادەم… ھەرقانداق ئەلدە كۈن تۇغدىدەك ئادىل پاراسەتلىك ھۆكۈمدار؛ ئاي تولدىدەك، ئۆگدۈلمىشتەك ئالىي پەزىلەتلىك، قابىلىيەتلىك باش پاناھلارغا ئىگە بولالىنسا ئۇ…
«ئەلدە مۇڭ، قايغۇ بولمايدۇ. مېنىڭ خەلقىممو ئاشۇنداق باش پاناەقا ئىگە بولسا - ھە…» يۈسۈپ ئاشۇنداق تولۇق ئىستەكلەر ئىچىدە ئۆمىد زوقى بىلەن ئەسىرىنىڭ ئاخىرلىرىدىكى مانا بېيىتلارنى كۆزدىن ئۆتكۈزدى.
ئەي ئالىم، بىز ئىنسان ئىكەنمىز ئەگەر، گۇمانسىز پەرىشتە ئېرۇرلار ئۇلار. ئۇلارنىڭ خوي - پېيىلى مۇبارەك سۆزى، چۈشەنمەك ئېرۇر بىر سائادەت ئىزى.
بۈگۈن قاراخانىيلارنىڭ زامانىۋى بايرىمى نورۇزنىڭ ئىككىنچى كۈنى. يۈسۈپ بالاساغۇنى ھەمدە بۇغراخاننىڭ نورۇز بايرىمى يېگىدىن تەختكە چىققانلىقىنى تەبرىكلەش ئۈچۈن ئالدىرىغان بولسىمۇ، بىراق بۇغراخانغا يازغان نورۇز قەسىدىسى تېخى ئۈلگۈرمىگەچكە نورۇزنىڭ بىرىنچى كۈنىدىكى چوڭ مۇراسىمدا ئەسىرىنى سوۋغا قىلالمىدى. ئىككى كۈن نورۇز پائالىيىتىگە قاتناشمىغان ئالىم 120 مىسرالىق بۇغراخان ۋە نورۇز قەسىدىسىنى پۈتتۈرۈپ ئەسىرىنىڭ بېشىغا توپلىدى، ئاندىن دوستى ئەل تۆمۈر يالۋاچنىڭ خەۋىرىنى كۈتۈپ ئولتۇردى.
بىر ئاش پىشىم ۋاقىت ئۆتكەندە ئەل تۆمۈر يالۋاچ 60 ياشلار چامىسىدىكى ھاجىپنى باشلاپ يۈسۈپ بالاساغۇنىنىڭ خانىسىگە كىرىپ كەلدى. ھاجىپ چىرايلىق مۇقاۋىلانغان، مۇقاۋا ئۈستىگە ئالتۇن ھەل بىلەن يېزىلغان…
120
«قۇتادغۇبىلىك» دېگەن ماۋزۇغا كۆز يۈگۈرتۈپ، ئۇ مۇبارەك ئەسەرنى قولىغا ئالدى. ۋاراقلاپ چىقتى، بىراق ئۇنىڭ ئۆزىدىن خۇرسەنلىك ياكى قىزىقىش ئالامەتلىرىنى كۆرگىلى بولمايتتى. ئۇ «ياخشى، ياخشى، بەلەن بولۇپتۇ، كۆپ ۋاقتىڭىز كەتكەندۇ - ھە» دېگەندىن كېيىن، كىتابنى جايىغا قويۇپ بۇغراخاننىڭ خەۋىرىنى يەتكۈزدى:
— بۇغراخان ئالىيلىرى جاناپلىرىنىڭ ئەتە ئەتەگەنلىكتە قوبۇلغا كىرىشىڭىزگە ئىجازەت قىلدى. بۈگۈن ئىلىك خانلاردىن نورۇز سوۋغىسى ئېلىپ كەلگەنلەر بىلەن بولىدىكەن.
ھاجىپ چىقىپ كەتتى، ئەل تۆمۈر بىلەن يۈسۈپ بالاساغۇنى ئۈنسىز تۇرا، سېرىق چىراي ھاجىپنىڭ ئارقىسىدىن قاراپ قېلىشتى.
— يۈسۈپ، ئەجەبلىنمە ئاداش، — دېدى ئەل تۆمۈر يالۋاچ يۈسۈپنىڭ كۆڭلىنى ياساپ، — بۇ ھاجىپ ئوردىغا كونا، ئۆزىمۇ خېلى ياخشى قوشاقلارنى يازىدۇ. بىر دىۋانىمۇ بار، بىراق قورسىقى تارراق، ئۆزىگە بەكرەك تەمەننا قويدۇ، باشقىلارنى ياراتمايدۇ.
— باشقىلارنى ياراتمىغان ئادەم، ئۆزىگە ھەددىدىن ئارتۇق تەمەننا قويىدىغان ئادەم ئۆزىنىڭ پۈتۈن پۇتىنى چوقايغا چۈشۈرۈپ قويىدۇ، كىشىلەرنىڭ نەزىرىدىن ئوڭاي چۈشۈپ كېتىدۇ. مەن بۇ ھاجىپنىڭ شېئىرىي دىۋانىنى كۆرگەن، ئادەمنىڭ تىلى باشقا دىلى باشقا بولسا بولمايدۇ.
— ئۇ تېخى ئىشلارنى كېيىن چۈشىنىپ قالىدۇ، بىز ئەسلىدە ھاجىپنى ۋاستە قىلمايلا، بۇغراخان بىلەن…
121
بىۋاستە كۆرۈشكەن بولساق بولغانىكەن، — دېدى يالۋاج.
— ھەربىر ئىشنى تەرتىپ - قائىدىسى بىلەن قىلىش كېرەك، تەرتىپ - قائىدىسىز ئىش خەيىرلىك بولمايدۇ، — دېدى يۈسۈپ بالاساغۇنى.
بۈگۈن نۆرۇزنىڭ ئۈچىنچى كۈنى. قاراخانىيلارنىڭ ھەرقايسى ئايماقلىرىدا بايراملىق پائالىيەتلەر ئۈزلۈكسىز داۋاملاشماقتا. زىمىستان قىشنى ئۇزىتىپ باھارغا يولاشقان كىشىلەر ھەر خىل پائالىيەتلەر بىلەن خۇشاللىقلىرىنى ئىپادىلىمەكتە. ھەتتا مال - چارۋىلارمۇ، ئۇچار قۇشلارمۇ يېڭى يىلغا تەنتەنە قىلىۋاتقاندەك ئۆزىنىڭ ماھارەتلىرىنى كۆرسەتمەكتە ئىدى. مال - چارۋىلارنىڭ ئويناقشىپ سەكرەشلىرى، قۇشلارنىڭ يېقىملىق سايرىشلىرى كىشىلەرنىڭ دىلىنى سۆيۈندۈرۈپ، ھاياتلىقنىڭ پەيزىنى ئاشۇرماقتا.
قاراخانىيلار ئوردىسىمۇ ھەرقايسى ئەللەردىن كەلگەن ئەلچىلەرنى، ھەرقايسى ئايماقلاردىن سوۋغا - سالام ئېلىپ كېلىشكەن بەگلەرنى كۈتۈش بىلەن ئالدىراش ئىدى. ئوردىدا شائىرلارمۇ ئۆزلىرىنىڭ نۆرۇزنامىلىرىنى، بۇغراخانغا ئاتىغان قەسىدىلىرىنى ئوقۇش ئۈچۈن نۆۋەت كۈتۈشمەكتە، ئۇلار بۇغراخاننىڭ ياقىتۇرۇشىغا ئېرىشىشنى شۇنچە ئارزۇ قىلىشاتتى. ھەرقايسى بەگلىكلەردىن كەلگەن ئەلچىلەر قاراخانىيلارنىڭ ئەنئەنىۋى ئادىتى بويىچە توققۇز - توققۇز سوۋغاتلىرىنى شاھ نەزىرىدىن ئۆتكۈزۈش ئۈچۈن ئالدىراشماقتا ئىدى.
يۈسۈپ بالاساغۇنى ھاۋارەڭ تاۋارغا ئورالغان ئەسىرىنى ئىككى قولىدا تۇتقانچە، مەغرۇر قەدەم بىلەن تاشقىرىقى ئوردىدا پەيدا بولدى، ئىشىك ئاغىسى بۇغراخانغا يۈسۈپ بالاساغۇننىڭ ئورداغا كەلگەنلىكىدىن خەۋەر بەردى. بۇغراخان يۈسۈپنىڭ قوبۇلغا كىرىشىگە ئىجازەت بەردى. جاكارچى جاكار قىلدى:
— يۈسۈپ بالاساغۇنى ئورداغا كىرسۇن.
يۈسۈپ بالاساغۇنى سەپ - سەپ بولۇپ سوۋغا - سالاملىرىنى كۆتۈرۈشۈپ نۆۋەت كۈتۈپ تۇرغان كىشىلەرنىڭ ئالدىدىن ئۆتۈپ ئىچكىرى ئوردىنىڭ قوبۇلخانىسىغا كىردى:
— ئەسسالامۇ ئەلەيكۇم، ھۆرمەتلىك ئالىيلىرى. يېڭى يىلىڭىز قۇتلۇق بولغاي، — يۈسۈپ بالاساغۇنى سالامدىن كېيىن يېڭى يىل ۋە بۇغراخان قەسىدىسىنى بۇغراخان تىلى دەپ ئاتالغان ساپ قەشقەر تىلىدا ھاياجان بىلەن يادقا ئوقۇدى. ئۇنىڭ ھەربىر مىسراسىدا ھاياتنىڭ ئاجايىپ جۇشقۇن مەنزىرىسى نامايان ئىدى، پۈتۈن تەبىئەت، پۈتۈن ئۇچار قۇشلارنىڭ تىلەكلىرى، زاماننىڭ ئىلتىجاسى بۇغراخانغا ئالقىش ياغدۇرماقتا ئىدى. تەبىئەت يېشىللىققا پۈركەنگەن؛ قورۇغان ياغاچ دەرەخلەر ئال، سېرىق، كۆك، قىزىل لىباسلارنى كىيىپ ياسانغان؛ قوڭۇر يەر يېشىل يىپەكتىن تون كىيگەن؛ تاغ - دالالار، قىر - ئويمانلار تۆشەك يېيىپ، ئەدىيالار قىزىل، كۆك كىيىم بىلەن بېزەلگەندى. تۈمەن تۈرلۈك گۈل - چېچەكلەر كۈلۈپ ئېچىلىپ دۇنيا ئىپار ۋە كاپور ھىدى بىلەن تولغانىدى. غاز، ئۆردەك، ئاققۇ، قىلىقۇيرۇقلار يايرار يوقىرى - تۆۋەن ئۇچۇشاتتى. قۇشلار خۇددى ئىپپەتلىك قىزلار ئۆز سۆيگىنىنى چاقىرغاندەك…
يېقىملىق ئۈن بىلەن ھەمراھلىرىنى ئۈندىمەكتە، قاندەك قىزىل ئېغىزلىق قاراقاش كەكلىك قاقاقلاپ كۈلگەندەك ئونلۇك سايرىماقتا، قارا قۇش نەيزىدەك تۇمشۇقىنى سوزۇپ نازىنىن قىزنىڭ ئاۋازىغا ئوخشايدىغان ئاۋاز بىلەن سايراب مەدھىيە ئوقۇماقتا. گۈلزارلىقتا كېچە ـ كۈندۈز تۈمەن خىل ئاۋاز بىلەن سايرىۋاتقان بۇلبۇلنىڭ ئۈنى سۈرە ئەبرنى ئېيىتقاندەك ئىدى. كىيىك بىلەن جەرەن گۈللەر ئارا ئوينىشاتتى، ئارقار بىلەن تاغ ئۆچكىلىرى جۈپ ـ جۈپ بولۇشۇپ سەكرىشەتتى. ئاسمان قاپاق تۈرۈپ كۆزىدىن ياش تۆكسە، چېچەكلەر ئېچىپ قاقاقلاپ كۈلەتتى. بۇ ۋاقىتتا دۇنيا ئۆزىنىڭ ھۆسنىگە بېقىپ، ئۆزىنىڭ ياسداق ئىگىنىگە قاراپ پەخىرلىنىپ سۈيۈنەتتى. تەبىئەت شۇنداق نىدا قىلاتتىكى: «بۇ جاھاننىڭ يۈزىنى كۆرمىدىڭمۇ؟ ئەگەر ئۇخلاپ قالغان بولساڭ ئورنۇڭدىن تۇرۇپ، كۆزۈڭنى ئاچ، ئاڭلىمىغان بولساڭ، قۇلاق سال، تۈمەن يىللاردىن بېرى يۈزۈم سولغۇن، تۈل ئىدىم، مانا ئەمدى تولۇق كىيىمىمنى سېلىپ ئاق سۈسەندىن تون كىيدىم. ئۇلۇغ خاقان بېگىم بولغاچقا شۇنداق بېزەلدىم. ئۇ قوبۇل قىلسا جېنىمنى پىدا قىلسام دەيمەن. بۇلۇتلارمو گۈلدۈرلەپ خان دۇمبىقىنى ئۆردى، چاقىن چاقناپ خاقان تۇغىنى لەپىلدەتتى. بىرى قىنىدىن قىلىچ سوغارسا ئەل بويسۇندۇ، يەنە بىرى شان ـ شۆھرىتىنى جاھانغا يايدۇ. ئۇلۇغ تاغاق بۇغراخان جاھان سورىۋاتىدۇ، ئاللا ئۇنىڭ نامىنى قۇتلۇق قىلىپ ئىككى دۇنيالىقىنى ئاتا قىلسۇن»
يۈسۈپ تەبىئەتنىڭ ئالقىشىنى، تەبىئەتنىڭ شادلىقىنى، تەبىئەتنىڭ تىلىكىنى جاكارلاپ بولغاندىن
كېيىن، زاماننىڭ تەنتەنىسىنى سېزىپ بەرگەنىدى:
«ئەي دىننىڭ ئىززىتى، دۆلەتنىڭ تۈرىكى ۋە ھامىيسى، ھەي مىللەتنىڭ تاجى، شەريەتنىڭ ئىشەنچى، بايات ساڭا بارلىق تىلىكىنى بەردى. ئۇ ساڭا دائىم ئارقا يۆلەك بولسۇن. ئەي ئۇلۇغلۇقنىڭ كوركى، دۇنيانىڭ جامالى، دۆلەتنىڭ نۇرى، ئۆركۈدەك بەخت ئېتىنىڭ يۈگىنى خاقانىم، پەلەك ساڭا ئۆكۈنۈپ، دۆلەت ۋە تەخت ئاتا قىلدى. تەڭرىم بۇ دۆلەتنى سېنىڭ ۋاستەڭ بىلەن قۇتلۇق قىلىشقا نېسىپ قىلسۇن. سەن بىلەن جاھان تىنچلاندى، شۇڭا دۇنيا ساڭا ئېسىل سوۋغىلارنى سۇندى. ساما قۇشلىرىدىن مەيلى ھىندى مەملىكىتىدىن كەلگەنلىرى بولسۇن، مەيلى رۇم ئىقلىمىدىن كەلگەنلىرى بولسۇن خاقانىمىزنىڭ نامىنى ئاتىشىپ بەس ـ بەستە سايرىماقتا. سۈيۈنۈش ۋە خوشاللىق ئىچىدە يايرىماقتا. بىرى شەرقنىڭ ئېسىل سوۋغىلىرىنى ھەدىيە قىلسا، بىرى غەربتىن كېلىپ خىزمەتكە جان تىكىدۇ. بەخت ئىشىكىڭگە كېلىپ خىزمەت قىلاي دەپ ئۈمىد بىلەن ئىنتىلمەكتە. پۈتۈن جاھان تۆھپە كۆرسىتىش ئۈچۈن ھازىرلاندى. دۈشمەنلىرىڭ گۇمران بولۇپ بوينى ئەگدى، توغرا قانۇنۇڭ جاھاننى تىنچلاندۇردى. توغرا قانۇن بىلەن خاقاننىڭ نامىمۇ جاھانغا تارالدى. كىم بەختنىڭ يۈزىنى كۆرۈش تىلىكىدە بولسا، تەشنالىق بىلەن خاقانىمىزنىڭ يۈزىگە باقسا بولىدۇ. ئەي جاھان ئەھلى، ئەگەر جاپا ـ مۇشەققەتتىن قۇتۇلدۇرىدىغان ۋە ئۆز بەختىنى تىلەيدىكەنسەن ۋەپادار خاقانىمىزنىڭ يۈزىنى كۆرگىن، ئۇنىڭ قىلغان ئىشلىرى ۋەپادارلىقتىن نەمۇنىدۇر. زىيان
ئاسارتىدىن پايدا گۈلىستانىغا كىرەي دېسەك، ئۇنىڭ ھۇزۇرىغا كېلىپ جان تىكىپ خىزمىتىنى قىل، شۇندا دىلىڭ ئىنتىلىشتىن ھۇزۇرغا تولىدۇ. خاتىرجەملىكىنى كۆرۈش تىلىكىدە بولساڭ كەل، ئالىيجاناب، مۇلايىم، شەپقەتلىك، ئاق كۆڭۈل خاقانىمىزنى كۆرىن».
يۈسۈپ قۇتلۇق قەسىدىسىنى ئوقۇماقتا، ئوردا ئەھلىنىڭ قەلبىدە زىلزىلە پەيدا قىلدى، ئۇلار ئىختىيارسىز ھالدا تىز پۈكۈشۈپ تاۋغاچ بۇغراخانغا باش قويۇشتى. تەڭرىدىن ئامانلىق ۋە ئۇزۇن ئۆمۈر تىلىشىتتى. يۈسۈپ قۇتلۇق تىلىكىلىرىنى تەڭرىنىڭ ئىختىيارىغا تاپشۇردى: «ئەي ياخشى خۇلقلۇق، ئېسىل نەسەبلىك خاقانىم، بايات ساڭا تاج — تەخت بەردى. باياتنىڭ نامىنى مىڭ مەرتىۋە ئاتاپ شۈكرى قىلغىن، بۇ دۇنيا سېنىڭدىن قۇرۇق قالمىسۇن، ئاتاڭنىڭ ئورنى ۋە نامى ساڭا قالدى. بۇ نام ۋە ئورۇن تۈمەن مىڭ يىللار داۋاملاشسۇن. ئەي رەببىم، خاقانىمىزنىڭ دۆلىتىنى زىيادە، تىلىكىنى تەل قىلغىن، بارلىق ئىشىدا ئۇنىڭغا يۆلەك بولغىن. دوستلىرىنى ئامان، دۈشمەنلىرىنى خار قىل. شادلىقنى ئاشۇرۇپ، قايغۇدىن يىراق قىل. ساخاۋەت يامغۇرىنى ياغدۇرۇپ، بەخت چېچەكلىرىنى ئېچىلدۇرۇشقا، قۇرۇغان دەرەخلەرنى كۆكەرتىپ مول مېۋىلەرنى بېرىشكە نېسىپ قىلغىن. پەلەك چاقى داۋاملىق ئوڭ ئايلىنىپ تۇرسۇن، دۈشمەنلىرىنىڭ بېشى قايرىلىپ داۋاملىق تۆۋەن تۇرسۇن. قىيامەت قائىم بولۇپ، قۇياش يەر مۇستەك قىزارغۇچە، ئوتتا گىياھلار كۆيۈپ چىچەكتىن قالغۇچە، خاقانىمىز ئۇزۇن ئۆمۈر كۆرۈپ، بەخت ھۇزۇرىنى سۈرسۇن،
ئالىيلىرىنىڭ يەنە قانداق ئۇلۇغ تىلەكلىرى بولسا تەڭرى قوللىسۇن، خاقاننىڭ ئېلى ئاسايىشلىقتا، شاد خوراملىقتا ئۆتسۇن، خاقانىمىزنىڭ بېشى لۇقمان يېشىدەك ئۇزۇن بولسۇن».
بۇ چاغدا بۇغراخان تەختتىن تۇرۇپ يۈسۈپ ۋە پۈتۈن ئوردا ئەھلى بىلەن تەڭرىگە ئىلتىجا قىلىپ قول كۆتۈرۈشتى. پۈتۈن كائىنات ۋە ئەل — جامائەت ئۇلۇغ تەڭرىگە مۇناجات قىلىپ قەسەدە ئېيتماقتا ئىدى.
«يارىتىلغان بارلىق نەرسىلەر ئۇلۇغ باياتقا موھتاج، تەڭدىشى يوق تەڭرىم سەنلا ھېچ نەرسىگە موھتاج ئەمەس. ئەي ئەركىلىك، قۇدرەتلىك، مەڭگۈ مۇھتاجسىز بايات، ئۇلۇغلۇق ۋە بۈيۈكلۈك ساڭىلا خاس، ساڭا تەڭلىشەلمەيدىغان ھېچقانداق تەڭداش يوق. ھەرقانداق مەۋجۇدات يوقىلىدۇ، سەنلا مەڭگۈ تىرىكسەن. ئەي قۇدرەتلىك بايات مۇسۇلمانلارنىڭ بەختى ئۈچۈن خاقانىمىزنىڭ ئۆمرىنى ئۇزۇن قىل. خاقانىمىزنىڭ ياخشى قىلمىشلىرى ۋە ياخشى ئىشلىرىنىڭ ساۋابىنى نەچچە ھەسسە كۆپەيتكىن، مەملىكىتىمىزنى ئامان قىلىپ ئۆز پاناەىڭدا ساقلا».
پۈتۈن ئوردىدىن ئامىن، ئامىن دېگەن سادا پۈتۈن قاراخانىيلار تېررورىتورىيىسىنى قاپلىدى، پۈتۈن تاغ ۋە دالالاردىن، يېزا — قىشلاقلاردىن «ئامىن» دېگەن سادا ئاڭلىنىۋاتقاندەك ئىدى.
يۈسۈپ بالاساغۇنى ئورنىدىن تۇردى. قەسىدىسىنىڭ مۇنۇ بېيىتلىرى بىلەن تەڭداشسىز سوۋغىسىنى تاۋغاچ بۇغراخانغا ئىككى قوللاپ تۇتتى:
قىممەتلىك سوۋغات تۇتتى مىڭ - مىڭچە قول، قۇتادغۇبىلىكتۇر مېنىڭ سوۋغام شۇل. ئۇلارنىڭ سوۋغاتى كېلەر ھەم كېتەر، مېنىڭ بۇ سوۋغاتىم تا مەڭگۈ قالۇر. نەچچە يىغسا دۇنيا تۈگىدۇ يوقاپ، قالۇر سۆز پۈتۈلسە، جاھانغا تاراپ. كىتابقا يېزىلدى بۇ خاقان ئېتى، بۇ ئات، ئەي ھۆكۈمدار، قالار شۇ پېتى.
بۇغراخان چىنتايىن شادلانغانىدى. بۇ قىممەتلىك سوۋغا تەقدىم قىلىش مۇراسىمى ئۇنىڭ خاتىرىسىگە ئۆچمەس ئىز قالدۇرغانىدى. گەرچە ئۇ يۈسۈپ بالاساغۇنى تەرىپىدىن بىر بۈيۈك ئەسەرنىڭ ساپ بۇغراخان تىلى بىلەن يېزىلىۋاتقانلىقىدىن خەۋەردار بولسىمۇ، لېكىن ئۇنىڭ ئىچىگە قانداق ھېكمەتلەرنىڭ سىڭدۈرۈلگەنلىكىنى تەسەۋۋۇر قىلالمايتتى. ئەمدى ھېس قىلدىكى يۈسۈپ ئۆزىگە سۇنۇۋاتقان بۇ سوۋغا بەلكىم پۈتۈن ھاياتى ئۈچۈن ئەڭگۈشتەر بولالغۇدەك، ئەۋلادمۇ ئەۋلاد دەستۇر بولۇپ قالىدىغاندەك بىر تۇيغۇغا كەلتۈردى. بۇغراخان تەختتىن تۇرۇپ، يۈسۈپنىڭ ئالدىغا كېلىپ ئۆز قولى بىلەن بۇ ئەڭگۈشتەرنى قوبۇل قىلدى. ئوردىدا ھازىر بولغانلار بۇغراخاننىڭ بۇ ئىلتىپاتىغا چىن كۆڭلىدىن قايىل بولۇشتى.
بۇغراخان ھال رەڭ تاۋارغا ئورالغان بۇ سوۋغىنى ناھايىتى ئېھتىيات بىلەن ئاچتى، كۆزىگە ئالتۇن ھەل بىلەن يېزىلغان «قۇتادغۇبىلىك» دېگەن مۇبارەك ئىسىم ئوتتەك تاشلاندى. ئۇ ئەمر قىلدى:
— يۈسۈپ بالاساغۇنغا زەر تون كىيگۈزۈلسۈن ھەم كاتتا ئىنعام بېرىلسۈن.
ئىشىك ئاغىسىغا ئەگىشىپ تۆت مۇلازىم شاھانە تون ۋە ھەربىرىدە 250 دىناردىن پۇل قويۇلغان تۆت پەتنۇسنى كۆتۈرۈشۈپ قاتار تىزىلىشىپ تۇرۇشتى. بۇغراخان كېلىپ ئىشىك ئاغىسىنىڭ قولىدىكى زەردۇزلۇق توننى ئېلىپ كېلىپ ئۆز قولى بىلەن يۈسۈپكە كىيگۈزدى. تۆت پەتنۇس دىنار ئالدىغا قويۇلغاندا، يۈسۈپ بۇغراخاننىڭ ھىممىتىگە چەكسىز مىننەتدارلىقىنى بىلدۈرگەندىن كېيىن، ئۆزرە ئېيتتى:
— ئالىيلىرى، مەن خاقانلىقىمىزدا ئۆسۈپ چوڭ بولدۇم، تەربىيەت ئېلىپ يېتىشتىم. مېنىڭ سوۋغام ھەرگىزمۇ ئەمەل — مەنسەپ تەمەسى ۋە ياكى ئىقتىسادىي مەنپەئەت زوقىدىن ئەمەس، خاقانىمىزنىڭ ئامانلىقى، ئەلنىڭ خاتىرجەملىكى مەن ئۈچۈن ئەڭ چوڭ ئىنعام.
بوغراخاننىڭ ھىممىتى چەكسىز
نورۇزنىڭ 9 - كۈنى. نورۇز شادلىقىغا تولغان خىل تۈرلۈك سەيلى - ساياھەت، مەشرەپ، مۇشائىرە كېچىلىكلىرى ئۆتكۈزۈشتى، نۇرغۇنلىغان نورۇزنامىلار يېزىلىپ ھاياتلىق كۈيلەندى، تەقدىردىن بەخت تىلەكلىرىنى تىلەشتى، يېزا-قىشلاقلاردا ھەم چۆگەن توپلىرى، بەيگە مۇسابىقىلىرى ئۆتكۈزۈلۈپ چېۋەندازلار ئۆز مەرگەنلەر تاللاندى. ئۆكۈز سوقۇشتۇرۇش، توخۇ سوقۇشتۇرۇش، ئىت تالاشتۇرۇش مۇسابىقىلىرى ئەۋجىگە چىقتى. ئايماقلار بويىچە پالۋانلارنى تاللاش ئۈچۈن قەشقەردە كەڭ كۆلەملىك چېلىشىش مۇسابىقىسى ئۆتكۈزۈلۈپ، پالۋانلار تاللاندى. تاللانغان چېۋەندازلار، مەرگەنلەر ۋە پالۋانلار نورۇزنىڭ 9 - كۈنىدىكى چوڭ مۇراسىمدا بوغراخاننىڭ تارتۇقلىشىغا مۇيەسسەر بولۇشاتتى.
ھەسەن بوغراخان نورۇزنىڭ ئۈچىنچى كۈنىدىن باشلاپ زور ئىخلاس ۋە ھەۋەس بىلەن، «قۇتادغۇبىلىك»نى ئوقۇشقا كىرىشىپ كەتتى. ئۇ ئەسەر ئىچىگە شۇنداق مەپتۇنلۇق بىلەن كىرىشىپ كەتتىكى، غىزالىنىشنىمۇ ۋە ئۇيقۇنىمۇ ئۇنتۇپ كەتكەندەك ئىدى. ئۇ بىر تەرەپتىن بۇنداق كامالەت ئېگىسىنىڭ خاقانلىقدىن چىقىپ ئۆزىگە يانتاياق بولغانلىقىدىن ئىپتىخارلىق ھېس قىلسا، يەنە بىر تەرەپتىن، ئۆزىنىڭ دۆلەت باشقۇرۇش جەھەتتىكى ئىقتىدارىنىڭ تېخى يېتەرسىز ئىكەنلىكىنى تەن ئېلىشقا مەجبۇر بولدى. بىراق ئۇ بىر خاتىرجەملىككە ئېرىشكەنىدى. يېنىدا ئۇلۇغ تۈرككە ئوخشاش دانىشمەن ئۇستازلارنىڭ، بىلگە تونىيۇقۇققا ئوخشاش دانىشمەن مەسلىھەتچىلەرنىڭ بولغانلىقى بىلەن ئىچ-ئىچىگە تولدى.
«ئىسكەندەر زۇلقەرنەيىننىڭ شۇنچە زور شان - شەرەپ قۇچۇپ، دۇنيانى تەسەررۇپىغا ئېلىشىدا ئارىستوتېلدەك ئۇلۇغ ئۇستازلىرىنىڭ بولغانلىقىدىن ئەمەسمىدى» دۇنيا تارىخىدا قايسى بىر پادىشاھ ساداقەتمەن ۋەزىر، دانا مەسلىھەتچىلەرسىز ئۆزىنىڭ ئىشلىرىنى ئۈنۈملۈك قىلالىغان؟! ئەتراپىمدا قول باغلاپ تۇرغان ئادەملەر كۆپ، بىراق ياراملىقلىرى تولىمۇ ئاز. بەگلىك ئىشى تولىمۇ نازۇك ئىش، ئۇنىڭ ئىشىمۇ كۆپ، باش ئاغرىقىمۇ تولا. بۇ ئىشلارنى جايىدا، كۆڭۈلدىكىدەك ئادا قىلىپ كۆڭۈلنى يورۇق قىلىدىغان، قولىنى سوۋۇتمايدىغان پاراسەتلىك ئادەمنى تېپىش تولىمۇ قىيىن ئىكەن. ئەلنىڭ پۈتۈن ئىشلىرىنى ئۆزۈملا قىلىپ ئايغىغا چىقالمايمەن، ماڭا ئىشنىڭ يولىنى بىلىدىغان، ئەقىل ۋە بىلىمدە ھەممىگە باش بولالايدىغان تاللانغان پاراسەت ئىگىسىدىن بىرى ئىش بېشى بولۇشى كېرەك ئىدى. ئۇ ئۆز ئىشىغا سادىق، ئىشەنچلىك، دىلى بىلەن تىلى بىر، بارلىق ئىچ - سىرىنى ياخشى پۈتتۈرۈپ پەم غەيرەتلىك ئادەملەرگە ئېرىشەلىسەم ئاندىن ئېلىمنى روناك تاپتۇرالايمەن. شۇنداق ياخشى ياردەمچىگە ئېرىشەلىسەمنىلا باش ئاغرىقىم ساقىيىپ، قانۇن - تۈزۈم ئوبدان يۈرۈشىدۇ.
ھەسەن بوغراخاننىڭ تەبىئىتى خېلى دۇرۇس ئىدى،
قارنى — كۆكسى كەڭ، كۆزى توق، مىجەزى مۇلايىم، سۆز ھەرىكىتى چىن خان ئىدى. ئۇ ھەرقاچان ئەلنىڭ غىمىنى قىلاتتى، ئەلنى روناق تاپتۇرۇپ تەختنىڭ چەكسىز رەھمىتىگىمۇ شۈكۈرسىنى ئادا قىلىشنى، ئەجداتلىرىنىڭ ئۈمىدىنى ئاقلاپ يۈزنى يورۇق قىلىشنى ئويلايتتى. شۇڭا، ئۇ ئۆز ئەتراپىغا سەرخىل ئادەملەرنى توپلاشتىن باشلىدى. كىم ئەقىلدە تولۇشقان بولسا ئۇنى مۇھىم ئورۇنلارغا قويدى. كىم بىلىمدە كامالەت تاپقان بولسا، ئۇنى يۇقىرى كۆتۈرۈپ ئەزىزلىدى. بولۇپمۇ «قۇتادغۇبىلىك»تىن ئىبارەت مەنۋى بايلىققا ئىگە بولغاندىن كېيىن، ئۇ تېخىمۇ جاسارەتكە كەلدى، ئالدىدىكى يالغۇزسىراش، ئەنسىرىشلەرگە خاتىمە بېرىپ، يۈرەكلىك ھالدا ئىشلارنى تەرتىپكە سېلىشقا باشلىدى. ئۇ «قۇتادغۇبىلىك»تىكى مۇنۇ مەزمۇندىكى دەۋەتلىرىنى قايتا — قايتا ئەسلەپ ئۆزىگە دەستۇر قىلماق بولدى: «ئادەم ئۈچۈن ھوشيارلىق ھەممىدىن مۇھىم، بەگلىك ئىشىدا تېخىمۇ شۇنداق. ئەلنىڭ تەقدىرى، سەلتەنەتنىڭ ئوزۇن داۋاملىشىشى ئاشۇنداق ھوشيارلىققا باغلىق. بىغەم ئادەملەر غاپىل كېلىدۇ، دۈشمەن باستۇرۇپ كەلسە ئاۋۋال غاپىللار ئۆلىدۇ. سەگەكلىك بىلەن دۈشمەن ئۈستىدىن غالىب كېلىپ، پاراغەتتە ئەل سورىغانلارنىڭ نىمە دېگەنلىكىنى ئاڭلا: ھەي جاھان سورىغۇچى، ئەل سوراي مەن دېسەڭ ئېھتىياتچان بول، ئېھتىيات قىلماق شەرىئەت ھۆكمىدىنمۇ بارغۇ؟ بېخۇدلۇق ئەلگە ئاپەت، ھوشيارلىق ئەلگە سائادەت كەلتۈرىدۇ. ئەلنىڭ بەختى بەگنىڭ بەختى… بەگلىكنىڭ ئاساسى تۈزلۈك، دۇرۇسلۇق
ئۈستىگە قۇرۇلغان، دۇرۇس نەرسىلەر ئىگىلىدىغان بولسا قىيامەتنىڭ قايىم بولغانلىقى شۇ. ئادالەت سۇ، ئۇ نەگە بارسا نىمەت ئۈنىدۇ، زۇلۇم ئوتتۇركى ئۇ نەدە تۈتۈن قوپورسا شۇ يەرنى قورۇتىدۇ. ئادالەتلىك خان ئىشلارنى ئادىللىق بىلەن بېجىرىدۇ، كىشىلەرنى يوقىرى، تۆۋەن، بەگ، قۇل دەپ ئايرىمايدۇ، قانۇن خەنجەر مەسىللىك بولىدۇ، ھەرقانداق دەۋانى كېسىپ، كېسىپ بېجىرىدۇ، ھۆكۈم ۋاقتىدا ھەرگىز ئىككى خىيال بولمايدۇ. تۆرۈ ئالدىدا ئوغلى بولسۇن، يېقىن تۇغقىنى بولسۇن، يولۇچى، مۇساپىر ۋە ياكى مېھمىنى بولسۇن ھەممىسى ئوخشاش. دۆلەتنىڭ ئاساسى ئادالەت، تۆرۈ چىقارغۇچى ئادىل بولسا ئاندىن ھاياتلىق بولىدۇ، ئادىل بەگلەر بىزگە شۇنى تەۋسىيە قىلغان: دۆلەتنىڭ ھۇلى ئادالەت ئۈستىگە قۇرۇلغان، ئادالەت يولى — بەگلىكنىڭ ئاساسى. شۇڭا، تۆرۈنىڭ توغرىلىقى بولغان بەگ ئادالەت بىلەن ئەلگە ھۆكۈمرانلىق قىلسا، ئاندىن تىلەك — ئارزۇسىغا يېتەلەيدۇ… ھەي بەگ، بۇ بەگلىكنى سەن ئۆزۈڭنىڭ خاھىشى بويىچە تارتىپ ئالمىدىڭ، بايات سېنى ئۆز پەزىلىتى بىلەن تاللاپ، ئەزىزلەپ بۇ بەگلىكنى ساڭا تاپشۇردى، بۇنىڭغا شۈكۈر قىل. دىلىڭنى تۈز، ئۆزۈڭنى پاك تۇتۇپ باياتقا سىغىن، خەلققە ئادىل، مېھرىبان بول، ھاۋايى — ھەۋەسلىرىڭنى ئەقىل بىلەن باسقىن، ۋۇجۇدۇڭنىڭ ساغلام بولۇشىنى خالىساڭ ھەۋەسنىڭ بوينىنى كەس… ئەقلىڭ نەپسىڭدىن غالىب كەلسە ۋۇجۇدۇڭ ئەگىرىلىكتىن خالى بولىدۇ. ھاۋا نەپسىنىڭ ھەر ئىككىلىسى دىن تاشقىرىدۇر، شۇڭا، ھەرگىز ئۇنىڭغا…
قول بولۇپ قالمىغايسەن … ھەي ئېلىڭ خەلقىنىڭ ھەممىسى ئاغرىق، ئۇلار باياتىنىڭ ساڭا تاپشۇرغان ئامانىتى، سەن ئۆزۈڭنى ئۇلارنىڭ تېۋىپى دەپ قارا، ئۇ كېسەللىرىنى ياخشى پەرۋىش قىلىپ ساقايتمىساڭ ئۇنىڭ ئوۋالى ساڭا بولىدۇ … »
ھەسەن تاۋغاچ بۇغراخانغا بۇ ئەسەر ھاياتىدا ئېرىشكەن ئەڭ قىممەتلىك سوۋغاتلاردىنمۇ، ھەتتا تاج - تەختتىنمۇ بۈيۈك بىلىندى. «تۈركىي تىل بىلەن تېخى ھېچكىم بۇنداق پاساھەتلىك ۋە كامالەتلىك ئەسەرنى يېزىپ باقمىغان» دەپ ئويلىدى ئۇ. يۈسۈپ بالاساغۇنى ئۇنىڭ نەزىرىدە ناھايىتى يۈكسەك ۋە ئالىيجاناب ئوبراز بولۇپ گەۋدىلەندى. «مەن تۈگىمەس ۋە يوقۇلماس بايلىققا ئېرىشتىم» دەيتتى ئۇ زوقمەنلىك بىلەن ئەسەرنىڭ ھەربىر سەھىپىسىگە قاراپ، مېنى مەڭگۈلۈك خەزىنەڭگە ئىگە قىلغان بۇ زاتقا ئەجىرىسىگە، ساداقىتىگە ۋە پاراسىتىگە مۇناسىپ ئورۇن بەرمەسلىك بەگلىك ئۈچۈن بىر خورلۇق» . بىراق، بۇغراخان بۇ خۇسۇستا خېلى كۆپ ئويلاندى، يۈسۈپنىڭ ئىقتىدارى قايسى ئورۇندا ئەڭ ياخشى جارى قىلدۇرۇغلى بولىدىغانلىقى توغرىلۇق باش قاتۇردى. يۈسۈپ بالاساغۇندىكى دىۋان مەھكىمىسىدە ناھايىتى ياخشى ئىشلىگەندى. دۆلەتنىڭ ئوبرازى، ئېلىگنىڭ نام - ئابرۇيى جازا مەھكىمىسىنىڭ ئىشلىرىنىڭ ياخشى باشقۇرۇلۇشىغا باغلىق، ئۇ دۆلەتنىڭ كۆز تېشى، تۆرۈ تارازىسىغا خىيانەت قىلسا ئەل خاراب بولىدۇ.
بۇغراخان يوقۇرىقىلارنى بىر قۇر كۆز ئالدىدىن ئۆتكۈزگەندىن كېيىن كۆڭلىدە بىر قارارغا كەلدى.
134
ئارقىدىن تابۇغباشىنى ھۇزۇرىغا چاقىرتتى ۋە ئۇنىڭدىن: — ئەتەبىكى تارتۇقلاش ۋە مەرتىۋىگە قويۇش ئىشى، ئورۇنلاشتۇرۇلۇپ بولدىمۇ؟ — دەپ سورىدى بۇغراخان ئەمىر كۈتۈپ تۇرغان تابۇغباشىدىن. — ئالىيلىرى، ھەممىنى ئورۇنلاشتۇرۇپ قويدۇم، شەھەرنىڭ يەتتە يېرىگە داشلار ئېسىلىپ ئوزۇققا بېرىلىدىغان ئاشقا تەييارلىق قىلىندى. ئايماقلاردىن تاللانغان پالۋانلار، چېۋەندازلار ۋە مەرگەنلەر، تۆھپىكارلار ھازىر بولدى، ئۇلارنىمۇ سارايلارغا ياخشى ئورۇنلاشتۇردۇق. جاكارچىلار شەھەر رەستىلىرىدە جاكارنى باشلىۋەتتى. پۈتۈن پۇقرالار ئالىيلىرىنىڭ ھىممىتىگە تەشەننا.
نورۇزنىڭ 9 - كۈنى. شەھەر رەستىلىرى سەھەردىنلا پاكىز تازىلىنىپ، سۇ سېپىلىپ ئېرىغدالدى. كوچا - كوچا، مەھەللە - مەھەللىدىكى كېلىن - قىزلارمو جامائەت نامازدىن يانغۇچە ئىشىك ئالدىنى چىنەدەك تازىلىشىپ، ئۆيىنى ئۆيگە، مەھەللىنى مەھەللىگە ئوخشاشتۇرۇپ يېڭى قىياپەتكە كىرگۈزدى. بامداتتىن كېيىن، ئاتلىق ۋە پىيادە جاكارچىلار شەھەر رەستىلىرىنى ئايلىنىپ ئەلگە ئامانلىق تيلەشتى، بۇغراخاننىڭ ئەدلى ئادالىتىگە، پۇقرپەرۋەرلىكىگە تەڭرىدىن رەھمەت تىلەشتى، ھەمدە ھۆدەپچىلەر: — ھەي ئەھلى جامائەت، ئۇلۇغ خاقانلىقىمىزنىڭ ئامۇخاس پۇقرالىرى، سېخى خاقانىمىز بۇغراخاننىڭ ئەمىرى، كۆكلىم بايرىمىنى كۆزىتىش مۇناسىۋىتى بىلەن كاتتا تارتۇقلاش ۋە مەرتىۋىگە قويۇش مۇراسىمى ئۆتكۈزۈلىدۇ، شەھەرنىڭ يەتتە يېرىدە جامائەتكە ئاش
135
تارتىلدۇ، ۋاقىپ بولغايسىلەر. خاقانىمىزنىڭ ھىممىتىگە دۇئا قىلغايسىلەر، ـ دەپ جاكارلىشىتى.
سەھەردىلا شەھەر قۇۋۇقلىرى داغدام ئېچىۋېتىلدى. تەرەپ ـ تەرەپتىن ئادەم ئېقىمى توققۇز قۇۋۇقتىن شەھەرگە سەلدەك ئاقماقتا ئىدى. ئادەم ئېقىمى ئوردا ئالدىدىكى كەڭرى ھېيتگاھ مەيدانىغا توپلىنىشماقتا. مۇنار ئۈستىدە ناغرا سۇنايچىلار شادلىق كۈيلىرىنى ئۆجىگە چىقارغىلى تۇردى. شوخ ساماچىلار ئۆزلىرىنى تۇتالماي گۈپۈلدەپ ساما ئۇسسۇلىغا چۈشتى. ساماچىلارنىڭ بىر ئوڭغا، بىردە سولغا ئايلىنىپ پىلدىرلاپ بىر رىتىمدا ئوينىشى بىر تەرەپتىن ئۆملۈك ۋە ھەمىدەملىكنىڭ كۈچ ـ قۇدرىتىنى نامايان قىلسا، يەنە بىر تەرەپتىن پەلەكنىڭ بىردە ئوڭ بىردە سول ئايلىنىپ تۇرىدىغان قىسمەت غىلدىركىنى ئەسلىتەتتى.
مەيداننىڭ غەرب تەرىپىگە ھېيتگاھ جامەسىگە يۆلەپ شەرققە قارىتىپ تەخت راسلانغانىدى. توققۇز قۇۋۇقنىڭ ئۈستىدىن تارتىپ ئوردا ئۆگزىلىرىگىچە ھەر خىل رەڭدىكى تۇغلار قادالغان. سەھنىگە راسلانغان تەختنىڭ ئىككى تەرىپىدە ساۋۇت ـ دۇبۇلغىلارنى كىيىشىپ، قىلىچ ـ نەيزە تۇتقان ياساۋۇللار سەپ تارتىپ تىزىلىشقانىدى. بىر ھازادا چەۋەندازلار ئارغىماقلىرىغا مىنىپ، تاللانغان ئوقياچىلار ياراغلىرىنى كۆتۈرۈشۈپ، چېلىشچىلار بەلباغلىرىنى باغلىشىپ سەھنىنىڭ ئوڭ تەرىپىدە تەق بولۇپ تۇرۇشتى.
ـ ھەي ئەھلى جامائەت، ئۇلۇغ بۇغراخاننىڭ پۇقرالىرى، تەڭرى ئەزىز كۆرگەن ۋە بىزگە باشپاناھ قىلغان ئادالەتلىك خاقانىمىز بۇغراخان ئەبۇئەلى ھەسەن
ئالىلىرى خانلىقىمىز تەۋەسىدىكى بارلىق پۇقرالارغا سالام يوللايدۇ، ـ دەپ جاكار قىلدى پېشقەدەم ئۇلۇغ خاس ھاجىپ بەگتاش.
مەيداندىكى كىشىلەر گۈررىدە تەھرەپ نەزىرىنى تەخت تەرەپكە ئاغدۇرۇشتى. ياغاچتىن قۇرۇلغان توققۇز پەلەمپەيلىك تەختنىڭ ئۈستىگە قويۇلغان كۈمۈشتىن ياسالغان ئۈچ پۇتلۇق كۇرسىنىڭ ئۈستىدە ئاسماندىن چۈشكەن پەرىشتىدەك بىر نۇرلۇق سىيما پەيدا بولدى. ئۇ شاھانە تونلارنى كىيىپ، بېشىغا ئەنەنە بويىچە ئالتۇندىن ياسالغان، زۇمرەت رەڭلىك گۆھەردىن كۆز قويۇلغان شاھلىق تاجىنى كىيىپ ھازىر بولدى. بۇغراخاننىڭ سول قولىنىڭ ئوتتۇرا بارمىقىدىكى گۆھەردىن كۆز قويۇلغان ئۈزۈكىمۇ يولتۇزدەك جولالىناتتى.
ـ شاھىمىزنى ئاللاھ ئۆز پاناھىدا ساقلىسۇن، مۇبارەك تەنلىرى ئامان بولسۇن، سەلتەنەتلىرى مەڭگۈ داۋاملاشسۇن، ـ دەپ دۇئاغا قول كۆتۈرۈشتى مەيدانغا ھازىر بولغان ئەھلى ـ جامائەت.
بۇغراخان ئۈچ پۇتلۇق كۇرسىتىن تۇرۇپ ئەھلى ـ جامائەتنىڭ سالىمىنى ئېلىپ ئالدى:
ـ ھەر قايسى يۇرت ئايماقلاردىكى ئەمىربەگلەر، ئەلەمدار ۋە قەلەمدار بەگلەر، پۇقرالارىم، كۆكلەم بايرىمىڭلارغا قۇتلۇق بولسۇن. ھەممىمىزنى تەڭرى ئۆز پاناھىدا ساقلىسۇن.
ـ ئامىن، ئامىن… ـ مىڭلىغان ئاۋازلارنىڭ «ئامىن» ساداسى ئەرشكە يەتتى.
ئۇنىڭدىن كېيىن ئۇلۇغ ھاجىپ مۇراسىمنىڭ كۈن
تەرتىپى بويىچە، چەۋەندازلار، پالۋانلار، مەرگەنلەرنى بۇغراخاننىڭ نەزىرىدىن ئۆتكۈزۈشكە بۇيرۇدى. بۇ باھادىرلار سەپ بولۇپ تەختنىڭ ئالدىدىن ھەيۋەت بىلەن ئۆتۈشتى. ئارقىدىن ئورۇنلاشتۇرۇش بويىچە، ئوقياچىلار ھالقىدىن ئوق ئۆتكۈزۈش ماھارىتىنى كۆرسىتىشتى. بىر مەيدان چېلىش ئورۇنلاشتۇرۇلۇپ، ماھارەت كۆرسىتىلدى. ئاندىن تارتۇقلاش مۇراسىمى ئۆتكۈزۈلۈپ، ھەربىر باھادىرغا بۇغراخان ئىنام قىلغان تونلار كىيگۈزۈلدى، ھەربىر پالۋانغا 50 دەرھەمدىن 100 دەرھەمگىچە ئاقچا مۇكاپات بېرىلدى.
باھادىرلار مۇكاپاتلىنىپ بولغاندىن كېيىن، ھەرقايسى ئايماقلارغا قويۇلغان، ئۆستۈرۈلگەن ۋە ئالماشتۇرۇلغان ئايماق باشلىرىنىڭ ئىسىملىرى ئوقۇپ ئۆتۈلۈپ، ئۇلارغا ئەمەلدارلىق تونلىرى كىيگۈزۈلدى.
— ھازىر بۇغراخان ئالپلىرى ئوردىغا تەيىنلەنگەن ۋە تولۇقلانغان ئەسكەرلەرنى مەرتىۋىگە قويۇش ئەمىرىنى چۈشۈردى، — دەپ جاكارلىدى خاس ھاجىپ.
بۇغراخان ئەبۇ ئەلى ھەسەن ئورنىدىن تۇرۇپ يارلىق چۈشۈردى. ئۇ بىرەيلەننى سۇباشلىققا (قوشۇن قوماندانلىقىغا)، بىرەيلەننى خەزىنىدارلىققا، يەنە بىرەيلەننى ئاشپاشلىققا تەيىنلىدى. بىر قانچە كىشىنىڭ مەرتىۋىسىنى ئۆستۈرۈپ تاشلانغانلىقىنى جاكارلىدى.
— يۈسۈپ بالاساغۇنى سەھنىگە ھازىر بولسۇن، — دەپ جاكارلىدى.
— ئۇلۇغ بۇغراخاننىڭ ئەمىرى، يۈسۈپ بالاساغۇنى
سەھنىگە ھازىر بولغاي.
بۇ جاكار بىلەن تەڭ سانجاق – سانجاق كىشىلەر بىلەن قاپلانغان ئادەملەر توپى ئارىسىدىن ئۆتۈپ مەغرۇر قەدەم تاشلاپ كېلىۋاتقان يۈسۈپكە ھەممىنىڭ دىققىتى مەركەزلەشتى. كۆزلىرىدىن ئۆمىد ۋە ئىشەنچ نۇرى چاقناپ تۇرغان، مەڭزىدىن نۇر يېغىپ تۇرغان، ياراشىملىق ساقال – بۇرۇتلىرى ئەرلىك سالاپىتىنى تېخىمۇ ئاشۇرغان ئوتتۇرا بوي بۇ ئادەم بەخت پەرىشتىسىدەك ئەل – جامائەتنىڭ ئارىسىدىن ئۆتۈپ، نەيزە – قالقانلار بىلەن ئىككى ياندا رەتلىك سەپ تارتىپ تۇرغان ياساۋۇللارنىڭ ئالدىدىن يۈرۈپ تەختكە قاراپ يېقىنلاشماقتا ئىدى. يۈسۈپنىڭ ئىككى يېنىدا تۇغ كۆتۈرگەن ئىككى مۇلازىم ھەمراھ ئىدى. ئوردىنىڭ ۋەزىرلىرى، قەلەمدار ۋە ئەلەمدار بەگلەر گىلەم سېلىنغان چوڭ سوپىدا ھازىر ئىدى. يۈسۈپ تەختكە يېقىنلاشقاندا جاكارچى خەۋەر قىلدى:
— خانىمىزنىڭ ئەمىرى بىلەن يۈسۈپ بالاساغۇنى ھازىر بولدى.
يۈسۈپ بالاساغۇنى ھەسەن بۇغراخان ئولتۇرغان تەختتىن 9 قەدەم نېرىدا توختاپ، قولىنى كۆكرىكىگە قويۇپ ئېگىلىپ سالام بەردى:
— ئالەمنىڭ باشپاناھى، ئادالەتلىك ئېلىڭگە بايات يار — يولەك بولسۇن، قوللىرى ئەمرلىرىگە تەييارمەن.
بۇغراخان ئەبۇ ئەلى ھەسەن يۈسۈپنىڭ سالىمىنى ئورنىدىن تۇرۇپ قوبۇل قىلدى.
— خانلىقىمىز ئەزەلدىن قابىلىيەت ئىگىلىرىنى قەدىرلەپ كەلگەن، ئۇلارغا تېگىشلىك ئورۇن بېرىشنى دۆلەتنىڭ مۇھىم قانۇنى قىلغان. چۈنكى، دۆلەت ساداقەتمەن ۋە قابىلىيەتلىك كىشىلەر بىلەن روناق تاپىدۇ. يۈسۈپ ساداقەتمەنلىكتە ئۈلگە، ئەقىل - پاراسەتتە ئەنمۇنە بولالايدۇ. شۇڭا، مەن ئۇنى تۆرۈ (قانۇن) ئىشلىرىنى باشقۇرىدىغان ھاجىپلىققا تەيىنلىدىم.
جاكارچىلار بۇغراخاننىڭ ئەمىرىنى يەتكۈزگەندە ئەل - جامائەت تەۋرەپ كەتتى. ئوردا ئەھلىمۇ بۇنىڭدىن ھەيران بولۇشتى.
— يۈسۈپكە ئەمەل تونى كىيگۈزۈلسۇن.
تابۇغباشى پەتىنىسقا قويۇلغان بىر قۇر زەرلىك تون ۋە ئالدى تەرىپىگە ھاجىپلىقنىڭ نىشانىنى كۆرسىتىدىغان كۆز قويۇلغان باش كىيىم قويۇلغان بىر يۈرۈش كىيىمنى ئېلىپ كەلدى. بۇغراخان تەختتىن چۈشۈپ، ئۆز قولى بىلەن يۈسۈپكە توننى كىيگۈزدى ۋە قۇچاقلاپ كۆرۈشكەندىن كېيىن، يۈسۈپنىڭ قولىدىن تۇتۇپ توققۇز پەلەمپەيلىك تەخت ئۈستىدە ئورۇنلاشتۇرۇلغان ئۈچ پۇتلۇق كۆرسىنىڭ يېنىدا ھازىرلانغان ئورۇندا ئولتۇرۇشقا تەكلىپ قىلدى.
بۇ خىل زور ئىلتپاتتىن تەسىرلەنگەن خەلق «ئامىن، ئامىن» دەپ بۇغراخانغا دۇئا قىلىشتى. بەزى ئوردا ئەھلىلەرنىڭ بۇ خىل زور ئىمتىيازغا نىسبەتەن بىر ئاز قىزغىنىشى كېلىشتى.
بۇ خاسىيەتلىك مەراسىمنى تەبرىكلەپ سوناي ۋە ناغرىچىلار ئەلەنگەمنى باشلىۋەتتى، كىشىلەر ھاياجان بىلەن ئۇسسۇل ۋە ساماغا چۈشۈپ تەنتەنە قىلىشتى.
140
مۇھىم ۋەزىپە
يۈسۈپ ئوردۇكەنتتە ھاجىپلىق ئورنىدا ئولتۇرۇپ قاراخانىيلارنىڭ يۇقىرى دەرىجىلىك مەسئۇلى سۈپىتىدە ئىشقا كىرىشىپ كەتكىنىمۇ بىر قانچە ئاي بولۇپ قالدى. ئۇ بۇ جەرياندا تۆۋەندىن داد ئېيتىپ كەلگەن نۇرغۇن پۇقرالارنى قوبۇل قىلىپ خېلى كۆپ ئەرزلەرنى تاپشۇرۇپ ئالدى. بەزىلىرىنى شەرئى مەھكىمىگە ھاۋالە قىلىش بىلەن ئۇلارنىڭ كۆڭلىنى تىنجىتتى، بەزىلىرىنى ئۆزى قول تىقىپ ئىشلىدى، بەزىلىرىنى بۈيۈك ئۇلۇغ خاس ھاجىپ ئارقىلىق بۇغراخانغا مەلۇم قىلىپ، كېڭەش بىلەن بىر تەرەپ قىلدى. ئۇ بۇغراخان تەقدىم قىلغان خانلىق ئېتى بىلەن ۋىلايەت ۋە ئايماقلارغا چۈشۈپ مەخسۇس تەكشۈرۈش ئېلىپ بېرىپ، نۇرغۇن نامۇۋاپىق ئەھۋاللارنى بايقىدى ۋە تەرتىپكە سالدى.
بىر كۈنى ھەسەن بۇغراخان قاراخان يالغۇز ئولتۇرۇپ، يۈسۈپ خاس ھاجىپ بىلەن سىردىشىشنى دىلى تارتىپ قالدى ۋە يۈسۈپ خاس ھاجىپنى خاس ئۆيىگە ئۈندىدى. يۈسۈپ خاس ھاجىپ قوۋۇقچىباشىنىڭ ھەمراھلىقىدا بۇغراخاننىڭ يېنىغا كىردى.
يۈسۈپ خاس ھاجىپ ئوردا قائىدىسى بويىچە بۇغراخانغا سالام بەرگەندىن كېيىن، ئىككى پۇتىنى جۈپلەپ، ئوڭ قولنى سول قولىنىڭ ئۈستىگە قويۇپ،
141
قول باغلاپ تۇردى. بۇغراخان يۈسۈپ خاس ھاجىپنى ئولتۇرۇشقا تەكلىپ قىلدى، بۇغراخاننىڭ خاس ئوغلانى ئورۇن راسلاپ بەردى.
— سىزنى شاھمات ئويۇنىغا بەك ماھىر دەپ ئاڭلىغانىدىم، — دېدى بۇغراخان تەبەسسۇم بىلەن، — بىر ئىككى قول شاھمات ئوينىغۇم كېلىپ قالدى.
— ئالىيلىرى، مەن نەچچە يىلدىن بېرى، شاھمات ئويناپ باقمىدىم. بۇ جەھەتتە ئالىيلىرىدىن كۆپ تەلىم ئالسام بولىدۇ.
ئاغىچە ئوغلان ئۈشكەم دەپ ئاتىلىدىغان پۇتسىز بىر كىچىك شىرەنى ئېلىپ كېلىپ بۇغراخاننىڭ ئالدىغا قويدى، ئونىڭ ئۈستىگە شاھمات تاختىسىنى قويۇپ، بىر نەقىشلىك ساندۇقچىدىن كۈمۈشتىن ياسالغان شاھمات ئۇرۇقلىرىنى ئېلىپ تىزدى. بۇغراخان يۈسۈپ خاس ھاجىپنى ئۈشكە يېنىغا كېلىشكە ئىشارە قىلدى.
شاھمات باشلىنىپ بىر قانچە ئورۇق ماڭا - ماڭمايلا بۇغراخان يۈسۈپ خاس ھاجىپنىڭ تۇرمۇشى توغرىسىدا سۆز ئېچىپ قالدى. بۇنىڭدىن بۇغراخاننىڭ مەقسەتلىك ئوينىغانلىقىنى بىلدى.
— ئويلىسام، ئالدىراشلىقتا، سىزنىڭ ئائىلە ئىشلىرىڭىزنى ئۇنتۇپلا قاپتىمەن، — دېدى بۇغراخان، قولىدىكى توپ ئۇرۇقنى تۇتۇپ تۇرۇپ، — سىزمۇ ئىشقا بەك بېرىلىپ كەتتىڭىز، بىراق بالا - چاقىلىرىڭىز يەنىلا قوز ئوردىدا. ھازىر ئىشلار خېلى ئىزىغا چۈشتى، مەن ئادەم ئورۇنلاشتۇرۇپ قويدۇم، بالا - چاقىلىرىڭىزنى ئۆردۈكەنتكە ئېلىپ كېلسۇن.
— ئالىيلىرى، ئىلتپاتلىرىغا كۆپتىن كۆپ رەھمەت، مەن مۇشۇ ئىشنى ئويلىغان، ئالىيلىرى خۇددى كۆڭلۈمگە كىرىپ چىققاندەكلا بۇ گەپنى ئېچىپ قالدىلا، — دېدى يۈسۈپ خاس ھاجىپ مەنۇنلۇقىنى ئىزھار قىلىپ، — ئەگەر شۇنداق بولسا، ئۆزۈمنىڭ بېرىپ كېلىشىگە ئىجازەت بەرسەڭ بولسا، چۈنكى بۇ ئىش خۇسۇسىدا ئالىيلىرىغا دەيدىغان يەنە بىر ئۆتۈنۈشۈم بار ئىدى.
بۇغراخان، يۈسۈپ خاس ھاجىپنىڭ كۆزىگە قاراپ، باش ئىشارىسى ئارقىلىق «نېمە ئىش ئىدى، ئېيتىسەن» دېگەن بېشارەتنى بەردى.
— بۇ ئىش مېنىڭ شەخسىي ئىشىم بىلەن مۇناسىۋەتسىز، مەن ئالىيلىرىنىڭ مەنپەئىتىنى كۆزدە تۇتۇپ، بىر ئۆتۈنۈشۈمنى تىلىمەكچى. ئالىيلىرى پاك، ساداقەتمەن ئىقتىدار ئىگىلىرىنى قەدىرلەۋاتىدۇ. نۇرغۇن ئىلىم ئىگىلىرى ئالىيلىرىنىڭ ئىلتپاتىغا ئېرىشىشكە، ئالىيلىرىنىڭ قۇللىقىنى قىلىشقا تەققەززا. بىراق، قوز ئوردۇ تاغلىرىدا ئىستىقامەت قىلىۋاتقان، ئالىيلىرىغا كېرەكلىك بىر زات بار. گەرچە ئۇ زات ئالىيلىرىغا ھەر قانچە ئۈمىد ۋە ئىشەنچ بىلەن قارىسىمۇ، ئۆز ۋاقتىدا ئوردىدىن ئازار يېگەنلىكى سەۋەبلىك، ھاياتنى تەرىك ئېتىپ، نەچچە يىلدىن بېرى، نەچچە ئونلىغان مۇخلىسلىرى بىلەن زاھىتلىق يولىنى تۇتقان. ئۇ بەك پەزىلەتلىك، دىلى ئويغاق، ئۆزىنى ياخشىلىققا ئاتىغان، ئىلىم بابىدا كامالەت تاپقان، ئۆز زامانىمىزدىكى سەرخىل كىشى ئىدى. ئەگەر ئۇ زاتنى ئېلىپ كېلىپ بىرەر مۇھىم
ئىشقا قويغان بولسىلا، بىر ئۈلۈش كۈچ بېرىتتى.
-
بۇ ئۆتۈنۈشىڭىز بەك ياخشى بولدى، مەن مانا شۇنداق ئادەملەرنى ئىزدەپ يۈرىمەن، ئادەم بىلىملىك بولسىلا بولمايدىكەن، ئەقىل - پاراسەت ۋە ساداقەتمەنلىك مۇھىم ئىكەن. ئۇ كىشىنى ئېلىپ كېلىشكە كىمنى بۇيرۇساق، ئۇ زاتنى ئېلىپ كېلەلەيدۇ؟
-
بۇ ئىشنى ماڭا تاپشۇرۇسىلا، مەن قوز ئوردىدىكى چاغدا ئۇنىڭ بىلەن بىر قانچە قېتىم پاراڭلاشقاندىم، گەرچە ھەددىم بولمىسىمۇ، قايتىپ ئەل ئىشلىرىغا تۆھپە قوشۇشنى ئۆتۈنگەن بولساممۇ ئۇنىمىغانىدى، بۇ نۆۋەت يەنىلا ئۆزۈم بېرىپ دەۋەتلىرىمنى يەتكۈزسەم، بەلكىم قوبۇل قىلىپ قالار، دېگەن ئۈمىدتەمەن. بىراق ئالىيلىرى ئۆز ناملىرىدىن بىر پارچە مۇبارەك پۈتۈك (مەكتۇپ) يېزىپ بەرسە بولسىلا، مېنىڭ مىڭ ئېغىز ئۆز ئېيتقىنىمدىنمۇ ياخشى رول ئوينايتتى.
-
ئىشنىڭ ئىلاجى شۇنداق بولىدىغان بولسا، يېزىپ بېرىي. بىراق مەكتۇپقا ھەممىنى يېزىپ بولغىلى بولمايدۇ، قالغان ئىشلارنى ئۆزۈڭىزنىڭ ماھارىتىگە تايىنىپ ھەل قىلغايسىز.
ئوغلان دەۋەت، قەلەم ۋە قەغەز كەلتۈردى. بۇغراخان پۈتۈك يېزىپ بولۇپ، ئەستايىدىل ئوراپ مۆھرىنى باسقاندىن كېيىن يۈسۈپ خاس ھاجىپقا سۇندى ۋە:
- شۇنداق بولسا، بۇ ئىشنى ئۆزۈڭىزگە تاپشۇردۇم، قانداق زۆرۈر گەپ - سۆزلەر بولسا دەپ، قىلىشقا تېگىشلىك قانداق ئىشلار بولسا قىلىپ، ئۇنى قايتۇرۇپ كېلىشكە تىرىشايسىز، بۇ گەپنى ئۆزۈڭىز چىقاردىڭىز،
ھەرگىز قۇرۇق قول قايتىپ كەلمەيسىز.
يۈسۈپ خاس ھاجىپ بۇغراخانغا سالام بەجا كەلتۈرگەندىن كېيىن، مەكتۇپنى ئېلىپ ئوردىدىن چىقتى ۋە سەپەر تەييارلىقىنى قىلىش ئۈچۈن ئوغلان كەلتۈرگەن ئاتقا مىنىپ ئۆيىگە قايتىپ كەتتى.
* * *
يۈسۈپ خاس ھاجىپ قوز ئورداغا بېرىپ ئائىلىسىدىكىلەر بىلەن ئۆز دوست - بۇرادەرلىرى بىلەن كۆرۈشتى. بىر - ئىككى كۈن قۇتلۇقلاپ كەلگەنلەرنىڭ ئايىغى ئۈزۈلمىدى. تۆتىنچى كۈنى يۈسۈپ خاس ھاجىپ ئۆزى بىلەن بىرگە كەلگەن خاس ئوغلاننى ئەگەشتۈرۈپ، زاھىت توغرۇل ئەرۇغقاشنىڭ ئىتەكگاھىغا كەلدى. ئۇلارنى توغرۇلنىڭ بىر مۇرىتى ئالدىغا چىقىپ كۈتۈۋالدى ۋە ئۇلارنى توغرۇلنىڭ يېنىغا باشلاپ كىردى.
ئىككى يىلدىن بېرى كۆرۈشمىگەن بۇ دوستلار قۇچاقلىشىپ كۆرۈشتى ۋە تىنچلىق - ئامانلىق سوراشتى، توغرۇل يۈسۈپنىڭ خاس ھاجىپ بولغانلىقىنى تەبرىكلىدى. بۈگۈندىن توغرۇلنىڭ ئۆزى تاغدا بولسىمۇ، كۆڭلىنىڭ يەنىلا ئەل - يۇرتتا ئىكەنلىكى ۋە ھەرقاچان ئەل - يۇرتنىڭ ئەھۋالىنى ئوقۇپ تۇرۇۋاتقانلىقى مەلۇم ئىدى.
- ئۆزۈم ئوردىدا بولساممۇ، ھەرقاچان سىزنىڭ غېمىڭىز كۆڭلۈمدە، بىر پۈتۈنسىز گۆھەرنىڭ ئەرزان ۋە تۆھپىسىز ئۆمرىنى بىھۇدە ئۆتكۈزۈۋاتقانلىقى قەلبىمنى
تاتلاپ كەلدى. قارسام بىرئاز جۇدەم قاپسىز، بىراق ئىرادىڭىز پۈكۈلمىگەندەك تۇرىدۇ. كۆڭۈللىرىڭىز قانداق ئۆتۈۋاتىدۇ؟
— ئادەمگە نىسبەتەن سېمىزلىك بىر ئاپەت، تەقۋادارلىقنىڭ يولى، تەننى قورۇقلىتىپ، روھنى كۈچلەندۈرۈش.
— ئەي قەدىرلىك دوستۇم، سىزنى كۆرۈپ كۆزلىرىم روشەنلەشتى، سالامەتلىكىڭىزنى كۆرۈپ دىلىم يورۇدى. بىراق، ئىشىنىڭ يەنە بىر تەرىپىمۇ بار، ھەقىقىي دىن يولى زاھىتلىق ئەمەس، بەلكى ئۆزۈڭنى نەپسىدىن كېچىپ ئەلنىڭ مەنپەئىتى ئۈچۈن جان تىكىش. ئەل سىزگە تازا موھتاج بولۇۋاتقاندا ئەلدىن ئۆزۈڭىزنى قاچۇرۇپ خىلۋەتكە كىرىۋالغىنىڭىز تەڭرى بۇنى راۋا كۆرمەيدۇ. بايات بىزگە ئىلىمنى ئەلنى روناق تاپتۇرۇش ئۈچۈن بەرگەن، ئەقىلمۇ باياتنىڭ نېمەتلىرىدىن بەھرىمەن بولۇش ۋە ئۇنى شۈكرىسىنى قىلىش ئۈچۈن ئاتا قىلىنغان. باياتنىڭ «ئى مۆمىنلەر! ئاللا سىلەرگە ھالال قىلغان پاك نەرسىلەرنى ھارام قىلماڭلار» دېگەن ئەمىردە مانا مۇشۇنداق تەركىدۇنيا بولۇش ئارقىلىق ھالالنى ھارام قىلىش نەزەردە تۇتۇلغان ئەمەسمۇ؟ بايات ئۈچۈن بەندىلەرنىڭ بىلىملىك بولۇش، نادان بولۇش، تەقۋادار بولۇش ياكى كۇپۇرلۇق بىلەن شۇغۇللىنىشنىڭ پەرقى نېمە، بەرىبىر ئۆزىنىڭ بۈيۈكلۈكىنى يوقاتمايدۇ. بىراق، تەڭرىنىڭ يولىنى تۇتۇش، باشقىلارغا ياردەم بېرىش، مەنىپەئەتلىك ئادەم بولۇش بەندىنىڭ تەڭرى ئالدىدىكى مۇقەددەس بۇرچى ئەمەسمۇ؟ تەڭرىنىڭ رەھمىتىگە
تەركىدۇنيالىق بىلەن شۈكرى ئېيتىپ بولغىلى بولامدۇ؟ زاھىت توغرۇل يۈسۈپ خاس ھاجىپنىڭ قەلبى تەپەككۈرلىرىدىن بۇ قېتىم بېكار كەلگەنلىكىنى ھېس قىلدى ۋە:
— قارىغاندا، بۇ قېتىمقى مېنى زىيارەت قىلىش مۇددىئايىڭىز باشقا ئوخشايدۇ، قەلبى ئوچۇقراق گەپلىرىڭىزنى ئېيتىقايسىز، — دېدى.
يۈسۈپ خاس ھاجىپ يېنىدىن بۇغراخاننىڭ مەكتۇپىنى چىقىرىپ ئۇنىڭغا ئۇزاتتى. زاھىت توغرۇل مۆھۈرلەنگەن خان مەكتۇپىنى قولىغا ئېلىپ، پىچىقىنى ئېچىپ مەكتۇپنى ئوقۇدى. مەكتۇپنىڭ مەزمۇنى مۇنداق ئىدى:
«سۆزۈمنى ھەممىدىن قۇدرەتلىك، تەڭدىشى يوق، يېگانە باياتنىڭ نامى بىلەن باشلايمەن. قۇدرىتى چەكسىز باياتقا مىڭ مەرتىۋە مەدھىيىلەرنى ئوقۇيمەنكى، ئۇ ئۆزۈنىڭ چەكسىز مەرھىمىتى بىلەن بارلىق جانلىقلار ئۈچۈن رىزىق بەردى، قۇدرەت-كامالى بىلەن يالغۇزنى توپىدىن يارتىپ، ئۇنىڭغا روھ بەردى، بارلىق مەۋجۇداتتىن ئەزىز ۋە قۇدرەتلىك قىلدى. ئۇنىڭ شۈكرىسىنى ئادا قىلىپ بولۇشتىن ئاجىزدۇرمىز. ئەھمىدى مەندىن سىزگە سەمىمىي سالام. يۈسۈپ خاس ھاجىپتىن تەرىپىڭىزنى ئاڭلاپ، جانابىڭىز بىلەن كۆرۈشۈش ئىستىكى قەلبىمنى ئېگىلىدى. ئاڭلىسام، زاماننىڭ ئېغىر يۈكلىرىنى يۆدەپ خىلۋەتتە ياشاۋاتىپسىز. قانداق خورلۇق ۋە ئەلەم كۈلپەتلەر سىزنى ھاياتتىن قول ئۈزۈشكە مەجبۇر قىلدى؟ ياكى تائەت ئىبادەت ئۈچۈنلا تاغقا چىقىۋالدىڭىزمۇ؟ ئەگەر كۆڭلىڭىز زاماندىن ئازار تارتىقان…»
بولسا، يېنىمغا كەلگەيسىز، مەن سىزنىڭ دىل يارىڭىزغا شىپا بولالايمەن؛ مۇبادا ئىبادەت ئۈچۈنلا تاغقا چىقىۋالغان بولسىڭىز، ئەڭ ئۇلۇغ ئىبادەت مانا مۇشۇ يەردىن تېپىلىدۇ. ئەپسۇس، مەنپەئەتسىز ئىبادەت پۈتۈنلەي بوشقا كېتىدۇ، شۇنچە زور ئەجىر قىلىپ ئىلىم تېغىغا چىقىپسىز. ئەمدى ئۇنى ئەجىر بىلەن ئورۇنلۇق جايغا ئىشلىتەلمىگىنىڭىز تۈزۈك. ئۇ يەردە ئىبادەتنىمۇ كامالىغا يەتكۈزەلمەيسىز، ئىلمىڭىزنىمۇ ئىشلىتەلمەيسىز. خىلۋەتتە قىلغان تائىتىڭىز ناماز ئوقۇماق بىلەن، روزا تۇتماقتۇ، بەلكىم. ئەگەر شۇنىڭغىلا تەمەننا قويۇپ، بايىتتىن رەھمەت كۈتمەكتە بولسىڭىز، بايىت ئۇنداق ئىبادەتنى قوبۇل قىلمايدۇ. تائەت دېگەن نام - ئاتاق ئۈچۈن قىلىنىدىغان ئىش ئەمەس، زاھىتلىق نامى ئۈچۈن تاغقا چىقىۋالغان بولسىڭىز بۇ شەيتاننىڭ دامىغا چۈشكەنلىكىڭىزدۇر. تائەت دېگەننى يوشۇرۇن ھالدا پەقەت بايىت ئۈچۈن قىلسا، ئاندىن دۇرۇس بولىدۇ. بۇ يەرگە قايتىپ كەلسىڭىز، مەن جانابىڭىزغا بايىتنىڭ رازىلىقى ۋە سىزنىڭ ئىككى دۇنيالىق سائادىتىڭىز ئۈچۈن شارائىت ھازىرلاپ بېرەي. تەڭرىنىڭ رەھمىتىگە ئېرىشمەكچى بولسىڭىز ئالدى بىلەن مۇسۇلمانلارنىڭ بەختىنى كۆزلىگەيسىز، تەركىدۇنيالىق بىلەن دېگىنىڭىزمۇ، ئۆزىڭىزنىمۇ خاراپ قىلماقچىسىز. ئويلاپ كۆرۈڭ، ئەگەر ھەممە ئادەم ئىبادەت قىلىمەن دەپ تاغقا چىقىۋالسا، ھاياتلىق قانۇنىيىتىگە خىلاپ بولىدۇ، ئىنسان بالىلىرىنىڭ يىلتىزى قۇرۇيدۇ. تەڭرى بۇنداق ئىبادەتكە موھتاج ئەمەس، ئۆزىڭىزنىڭ بەندىلىكىنى ئادا قىلىش ئۈچۈن ئەل
ئارىسىدا ھالال ئەجرى بىلەن ياخشى نام قالدۇرغىنىڭىز تۈزۈك. بايىت بارلىق بەندىلىرى ئۈچۈن ئىككى دۇنيا ياراتتى، بىرى بۇ دۇنيا، يەنە بىرى ئۇ دۇنيا. ئۇ دۇنيادا ھەم ئىككى كوي ياراتتى، بىرىنىڭ نامى جەننەت، يەنە بىرىنىڭ نامى دوزاخ. مۇدەررىسلىك ئۆتەتكەن ئادەملەرنىڭ ھەممىسى تېرىكچىلىك ئۈچۈن بىر ئۆمۈر چاپسىمۇ، ھەتتا تائىتىنى تاشلاپ، مال-دۇنياغا كىرىپ كەتسىمۇ، يەنە بايىتنىڭ ئۆجمىقى (جەننىتى) بوش قالمايدۇ. شۇڭا، بايىت بەندىلەرگە ئىككى كۆز، ئىككى قۇلاق، ئىككى پۇت، ئىككى قول بەردى، ئۆزىڭىزدىكى مەقسەت بىرنى ئۇ دۇنياغا باقسۇن، بىرنى بۇ دۇنياغا، بىرنى ئۇ دۇنياغا باقسۇن، يەنە بىرىنى بۇ دۇنياغا دەپ. شۇڭا، توغرا يولدىن ئاداشمىغايسىز، تەڭرىنىڭ رەھمىتىدىن ئۈمىد ئۈزمەگەيسىز.
ئەي دىلى روشەن كىشى، ئەقلىڭىزنى يۈگۈرتۈپ، تەپەككۈرۈمنى ئويلىشىپ كۆرگەيسىز، بۇ مېنىڭ زورلىغىنىم ئەمەس ھەم ئۆزۈمنىڭ مەنپەئەتى ئۈچۈنمۇ ئەمەس، ئەلنىڭ مەنپەئەتى ھەم سىزنىڭ مەنپەئەتىڭىز ئۈچۈن يۇقىرىقى سۆزلەرنى قىلدىم. ئەگەر سۆزلىرىمنى توغرا تاپسىڭىز، قۇرۇق ھەۋەسنى تاشلاپ، يېنىمغا كېلىپ تۇرغايسىز.
سۆزۈمنى مۇشۇ يەردە توختىتاي، قالغان گەپنى يۈسۈپ خاس ھاجىپتىن ئاڭلارسىز، سىزنىڭ توغرا يولغا كىرىشىڭىزنى كۈتۈپ، جانابىڭىزغا سالامەتلىك ۋە ئامانلىق تىلەپ:
«ھەسەن بۇغراخان»
توغرۇل ئەروەكقاشى بوغراخاننىڭ مەكتۇپىنى ئوقۇپ، بېشىنى ئىككى تالقىنىنىڭ ئارىسىغا ئېلىپ بىر ھازا ئولتۇرۇپ كەتتى. بۇ پۇرسەتتە يۈسۈپ خاس ھاجىپ ھەقىقەت بىلەن يۇغۇرۇلغان سۆز تۇلپارىنى چاپتۇرۇپ، ئۇنىڭ روھىغا تېخىمۇ تەسىر قىلدى:
— ئۆزۈڭىزنى شۇنداق قىينىماڭ، بوغراخاننىڭ ئۈمىدى — خاھىشى سىز ئۈچۈن پايدىلىق، ئۇ سىزنىڭ ساۋابلىق ئىشلارنى قىلىشىڭىزغا سورۇن ھازىرلىماقچى، ھەق يولىغا دەۋەت قىلماقچى. مېنىڭ ئارزۇيۇممۇ شۇ. بۇمۇ سىز ئۈچۈن ياخشى پۇرسەت، بۇ دۇنيانىڭ بەخت — سائادىتىگە مۇيەسسەر بولۇپ، ياخشى نام قالدۇرۇپ كېتىش يامان ئىش ئەمەس. ئۇ دۇنياغا نېمە ئېلىپ كېتىسىز، تەڭرى ھاياتلىقىڭدا نېمە ئىش قىلدىڭ دەپ سورىسا، سەن ئۈچۈن خىلۋەتتە تائەت قىلدىم، دەپ جاۋاب بېرىمسىز، باياناتنىڭ بەندىلىرىنىڭ ئىبادىتىگە موھتاج ئەمەس ئىكەنلىكىنى بىلمەمسىز. سىزنىڭ ھەقىقىي مەنسىتىڭىز باياناتنىڭ رەھمىتىگە ئېرىشىش بولىدىغان بولسا، مۇرۇۋۋەتلىك ئىشلارنى قىلىپ، ئۇ دۇنيادىكى ئادىل تارازىدا ئېغىرراق كېلىشىڭىز كېرەك ئەمەسمۇ؟
تاخىر توغرۇل «قانداق قىلسام بولار» دەپ بېشىنى كۆتۈردى.
— ئارسالدى بولماڭ دوستۇم، — دېدى يۈسۈپ خاس ھاجىپ، — مەنمۇ باياناتنىڭ رازىلىقى ئۈچۈن، بەندىلىك قەرزىمنى ئاقلاش ئۈچۈن ياشاۋاتىمەن. نۇرغۇن ۋاقتىمىز بىھۆدە ئۆتۈپ كەتتى. ئەگەر ئىنسان ھوشىنى بۇرۇنراق تاپقان بولسا، بايات ئاتا قىلغان شۇنچە بۈيۈك ئەقىل — پاراسىتى بىلەن ئاجايىپ ئۇلۇغ مۆجىزىلەرنى بارلىققا كەلتۈرەلىگەن بولاتتى. بىراق، نۇرغۇن ۋاقتىمىزنى غەپلەت بىلەن ئۆتكۈزۈۋېتىدىكەنمىز، كېيىن ئۆكۈنگەن بىلەن ھېچقانداق پايدىسى يوق ئىكەن، مانا ھازىر يېشىمىز مەغرىبكە سۆرۈلدى. ئۆزۈن قالماي، ھاياتلىق قوياشىمىز پاتىدۇ. شۇڭا، تەۋەررۈك ھاياتىمىزدا ئەل ئۈچۈن قۇدرىتىمىز يەتكۈچە بىرەر ياخشىلىق قىلىپ، ياخشى ئىزىمىزنى قالدۇرۇپ قويالساق، يۈزىمىز بۇ دۇنيادىمۇ، ئۇ دۇنيادىمۇ يورۇق بولىدۇ.
150
شۇنچە زور تىرىشچانلىقلاردىن كېيىن زاھىت توغرۇل ئاخىرى بىر قارارغا كەلدى ۋە:
— ئانداق بولسا، سىز ھازىرچە قايتىپ تۇرغايسىز، بۇ يەردىكى ئىشلارنى ئورۇنلاشتۇرۇپ قويۇپ، بىر ھەپتىدىن كېيىن سىزنىڭ ئۆيىڭىزگە بارغاي مەن، قالغان ئىشلارنى شۇ چاغدا مەسلىھەتلىشىمىز، — دېدى.
يۈسۈپ خاس ھاجىپ بۇ ئىش بىلەن بىر ساۋابلىق ئىش قىلغانلىقىدىن سۆيۈنۈپ، زاھىت توغرۇلنى قۇچاقلاپ خوشلاشتى.
بىر ھەپتىمۇ بولۇپ قالدى، بۇ جەرياندا يۈسۈپ خاس ھاجىپ ئۆز ئوردىسىدىكى ئىشلىرىنى بىر ياقلىق قىلىپ، ئائىلىسىنى كۆچۈرۈشنىڭ تەييارلىقىنى پۈتتۈرۈۋالدى. ئايىغى ئۈزۈلمىگەن مېھماندارچىلىقمۇ يۈسۈپنى چارچىتىۋەتتى.
زاھەت توغرۇلنىڭ بەرگەن ۋاقىت مۆھلىتىمۇ توشقاندى. شۇ كۈنى يۈسۈپ خاس ھاجىپ خاس ئوغلاننى ئىككى ئات بىلەن زاھەت توغرۇلنى ئېلىپ كېلىش ئۈچۈن
151
ئەۋەتتى. ئۇلار ناماز شامدىن ئۆتكەندە كېلىشتى. يۈسۈپ خاس ھاجىپ توغرۇلنىڭ شەرىپىگە قوي ئۆلتۈرۈپ چاي بەردى، بۇ يەنە بىر تەرەپتىن يۈسۈپ خاس ھاجىپنىڭ ئۆزىنىڭ ئائىلىسىنىڭ خوشلىنىش جېيى بولدى. زاھىت توغرۇل چاچ - ساقاللىرىنى ياسىتىپ، يۈسۈپ خاس ھاجىپ ئالدىبۇرۇن تەييارلاپ قويغان بىر قۇر يېڭى كىيىمنى ئۈستىدىكى زاھىتلىق تونىنىڭ ئورنىغا ئالماشتۇردى. بۇنىڭ بىلەن ئۇ ھاياتلىق سەپىرىگە قايتىپ كەلگەندى.
رەقىبلەر تېپىلماقتا
يۈسۈپ خاس ھاجىپ ئائىلىسىدىكىلەر بىلەن توغرۇل ئەھۋاللىرىنى بىلىپ ئوردىگە كېلىپ ئىككىنچى كۈنى ھەسەن بۇغراخانغا ئىشلارنى مەلۇم قىلىش ئۈچۈن ئەتەنگەندە قوبۇلغا كىردى، ھەسەن بۇغراخان يۈسۈپنى قىزغىن كۈتۈۋالدى ۋە ئىشلارنى سورىدى. ئالدى بىلەن توغرۇلنى ئېلىپ كەلگەن - كەلمىگەنلىكىنى سورىغاندا، يۈسۈپ خاس ھاجىپ:
— ئالىيلىرى، ھەزرەتلىرى ئۇ زاتنى ئۆيىدىن چىقىشقا چاقىرغاچقا، پەرمانىغا بويسۇنۇشقا مەجبۇر بولۇپ، تەگلىپلىرىنى قوبۇل قىلدى.
— قېنى شۇنداق بولسا، ئۇنى ئېلىپ كىرىپ بىز بىلەن كۆرۈشتۈرۈگەيسىز، — دېدى بۇغراخان قىزىقىش بىلەن.
ئەسلىدە يۈسۈپ خاس ھاجىپ توغرۇلنى ئۆزى بىلەن بىرگە ئېلىپ كەلگەن بولۇپ، تاشقىرىقى ئوردىدا قويۇپ، بۇغراخانغا مەلۇم قىلىش ئۈچۈن كىرگەندى. شۇڭا، يۈسۈپ خاس ھاجىپ چىقىپ كېتىپ ھايال ئۆتمەيلا توغرۇلنى باشلاپ بۇغراخاننىڭ خاس خانىسىگە كىرىشتى. توغرۇل بۇغراخانغا سالام بەردى ۋە رەسمىي يۈسۈن بويىچە ئىككى پۇتىنى جۈپلەپ، ئوڭ قولىنى سول قولىنىڭ ئۈستىگە ئېلىپ قول باغلاپ يەرگە قاراپ تۇردى.
بوغراخان ياستۇققا يېنىچە يۆلىنىپ ئولتۇرغان يېرىدىن ئۆرە بولۇپ تەك ئولتۇردى ۋە ناھايىتى قىسقا بىر ۋاقىت ئىچىدە، توغرۇلنىڭ قىياپىتىگە بىر قۇر سەپ سېلىپ چىقتى. كۆردىكى، ياداشچۇ، ئوتتۇرا بوي بۇ ئادەمنىڭ ئانچە ئوزۇن بولمىغان كەكى ساقىلى، كۆزى ۋە يۈزىدىكى نۇرى كۆرىدى. ئادەمنىڭ ئىككى كۆزى ۋە يۈزى قەلبىنىڭ دېرىزىسى دېگەندەك، بىر ئادەمنىڭ كۆزى ۋە يۈزىگە بىر قاراش بىلەن ئۇ ئادەمنىڭ ئەقىل پارتسىتى ۋە پەزىلىتى توغرىسىدا دەسلەپكى قەدەمدە تەسىرات ئېلىش ئۈچۈن مۇھىم يۆلەنچۈك بولالايدۇ. شۇڭا، بوغراخان ئۆزىنى ئولتۇرۇشقا ئىجازەت قىلدى. يۈسۈپ بىلەن توغرۇل ئاسلانغان ئورۇندا يۆكۈنۈپ ئولتۇرۇشتى.
— مەن سىزنىڭ ئارامىڭىزنى بۇزۇپ، ئۆزىمىز قۇتۇلۇپ بولالمايدىغان بالا گىرداۋىغا سىزنى بىللە سۆرىدىم. بۇنىڭغا دىلىڭىز رازى بولامۇ؟ — دەپ سورىدى بوغراخان چاقچاق ئارلاش مەنە بىلەن.
— ئالىيلىرى، مەن زاھىتلىق يولىنىمۇ ئۆز خاھىشىم بويىچە تۇتۇپ، جەندە كىيگەن، بۇ قېتىم يەنىلا ئۆزۈمنىڭ خاھىشى بىلەن ئالىيلىرىغا كەلدىم. ھەرقانداق يولنى ئۆزى خالاپ ماڭسا ئۆزۈنلۈكى بىلىنمەيدۇ، ھەرقانداق يۈكنى ئۆز خاھىشى بويىچە كۆتۈرسە ئېغىر بىلىنمەيدۇ. ھەرقانداق ئىشقا زورلىنىپ قالسا ئىشنىڭ ئاخىرى خەيرلىك بولمايدۇ. ھەق دەۋەتنى ئېتىراپ قىلماسلىق ھاكاۋۇرلۇق بولىدۇ. مانا ئەمدى ئالىيلىرىنىڭ پەرمانىدا بولاي، شۇ ئارقىلىق تەڭرىنىڭ رازىلىقىغا ئېرىشەي.
مۇشۇ تەقلىدتە بۇ ئۈچ گىگانت شەخس بىرەر سائەت چامىسىدا پاراڭلاشتى. بۇ جەرياندا بوغراخان توغرۇل ئەرۇكقاشنىڭ پاراسەت ئۇرغۇپ تۇرغان سۆزىدىن ھەقىقەتەن ئۆزىگە لازىملىق ئىقتىدار ئىگىسى ئىكەنلىكىنى ھېس قىلدى.
— ئالىيلىرىغا مەلۇم بولغاي، ئەمر بەگلەر قوبۇلغا ھازىر بولدى.
ئىشىك ئاغىسىنىڭ يەتكۈزگەن بۇ گېپى بىلەن بۇلارنىڭ گېپىمۇ ئۈزۈلدى. يۈسۈپ بىلەن توغرۇل ئالدى بىلەن ئورنىدىن قوپۇپ سىرتقا ماڭدى، بۇ چاغدا بوغراخان:
— يۈسۈپ خاس ھاجىپ، توغرۇلغا شەرقـى ھويلىدىن ئۆي ئاجرىتىپ قويۇڭ، قوبۇلدىن كېيىن ئوغلان-سىزىلەرنى باشلاپ بارسۇن، ئېلباشى خانلىق ئاتلىرىدىن بىرنى جابدۇپ بېرىدۇ. قالغان ئىشلارنى سىزگە تاپشۇراي، توغرۇل ئەرۇكقاشى زاھىتلىق تونىنى سالغاندىن كېيىن ئەمدى ئۆي-ئۇچاقلىق بولسۇن، — دەپ كۈلۈپ كەتتى.
يۈسۈپ خاس ھاجىپ «خوپ» دەپ كۈلۈپ كەتتى، ئۆزىگە ئەگىشىپ توغرۇلمۇ يەرگە قاراپ تەبەسسۇم قىلدى ۋە ئۆيدىن چىقماق بولۇشتى. بۇ ۋاقىتتا بوغراخان:
— توغرۇل جانابلىرى، سىزمۇ بۈگۈنكى قوبۇلغا قاتناشايسىز، — دەپ قوشۇپ قويدى. توغرۇل «خوپ» دەپ قوبۇل قىلدى.
ئوردىنىڭ ئادىتى بويىچە ھەر كۈنى چاي ۋاقتىدىن كېيىن، ئوردا ئەھلى خانغا كۆرۈنۈش قىلاتتى. بۇ جەرياندا
مۇھىم ئەمىر - پەرمانلار بولسا يەتكۈزۈلەتتى، ئەمىر بەگلىرىنىڭ مەلۇماتلىرى، ئالدىنقى بىر كۈن ئەمەل ئىچىدە بولۇپ ئۆتكەن ئەھۋاللاردىن خاننى ۋاقىپلاندۇرۇپ تۇراتتى.
ئوردىنىڭ قوبۇلخانىسى خوتەننىڭ ئۇتتاشتەك زىلچىلىرى سېلىنغان، تورۇسى ئاساجۇپ قىلىپ يېپىلغان، تاملار ئاق گەج بىلەن شۇنداق چىرايلىق نەقىش ئىشلىنىپ زىننەتلەنگەن قوبۇلخانىدا قاراخانىيلارنىڭ يۇقىرى - تۆۋەن ئەمىر بەگلىرى ئۆز تەرتىپى بويىچە ئورۇن ئېلىپ قەشقەرنىڭ توقۇمىچىلىرىنىڭ قولىدىن چىققان گۈللۈك يىپەك رەختتىن ئىشلەنگەن يەكتەكلەرنىڭ ئۈستىدە بوغراخاننىڭ قوبۇلنى كۈتۈپ ئولتۇرۇشقانىدى. بۇ چاغدا يۈسۈپ خاس ھاجىپ بىلەن توغرۇل ئەرۇققاشى خان ئۆيىدىن چىقىپ قوبۇلخانىغا كىرىشتى. ئەمىر بەگلىرىنىڭ ھەممىسى ئورنىدىن تۇرۇشۇپ سالاملاشتى، يۈسۈپ خاس ھاجىپ بىلەن توغرۇل ئۇلار بىلەن بىر-بىرلەپ قول ئېلىشىپ كۆرۈشۈپ، تىنچ - ئامانلىق سوراشتى. ئەمىر بەگلىرى يۈسۈپ خاس ھاجىپ بىلەن بىرگە قوبۇلغا كىرگەن يوچۇن كىشىگە بىر ئاز ھەيرانلىق بىلەن قاراپ قېلىشتى. چۈنكى، ئۇنىڭدا ئەمەل - مەرتىۋىنى ئىپادىلەيدىغان ھېچقانداق بىر ئالامەت كۆرۈنمەيتتى. كىيىملىرىمۇ قانچە سالاپەتلىك ئەمەس ئىدى. بۇ ۋاقىتتا قورۇقچىبېشى كېلىپ توغرۇلنى مۇۋاپىق بىر ئورۇنغا ئېلىپ كېلىپ ئولتۇرۇشقا تەكلىپ قىلدى. ئۇ ئورۇن ئۇلۇغ ئۆگىنىڭ يېنىدىكىلا ئورۇن ئىدى. بۇ ئىش ئەمىرلىرىنى تېخىمۇ ھەيران قالدۇردى.
156
— خان ئالىيلىرى قوبۇلغا كىردى! — دەپ مەلۇم قىلدى جاكارچى.
— خان ئالىيلىرىغا باياتىن سالامەتلىك ۋە ئوزۇن ئۆمۈر تيلەيمىز، — دەپ ئورنىدىن تۇرۇشۇپ قول باغلاپ سالام قىلىشتى ئەمىر بەگلەر.
ھەسەن بوغراخان بەگلىك تونلىرىنى كىيىپ ئوچۇق - يورۇق ۋە جوشقۇنلۇق بىلەن كېلىپ تەختتىن ئورۇن ئالدى:
— ئەمىرلىرىم، سالامەتمۇ سىلەر، ئەل - يۇرت تىنچ - ئامانمۇ؟
— ئەھۋالى باياتىنىڭ رەھمىتى، ئاندىن قالسا ئالىيلىرىنىڭ ئادالەتلىك قانۇنى ۋە سېخىي قولىنىڭ بەرىكىتىدە ئەل - يۇرت تىنچ - ئامان، بودۇن (خەلق) ئالىيلىرىنىڭ شەپقىتىگە دۇئا قىلماقتا.
يۇقىرىقى رەسمىيەت تاماملانغاندىن كېيىن ھەسەن بوغراخان ئەمىرلىرىنىڭ ئولتۇرۇشىغا ئىجازەت بەردى. ئارقىدىن ئۇلۇغ خاس ھاجىپ:
— ئوردىغا يېڭىدىن كىرگەن توغرۇل ئىبنى تارخان ئەرۇققاشى يارلىق ئاڭلىغاي، — دېدى. توغرۇل ئورنىدىن تۇرۇپ، بوغراخانغا يۈزلىنىپ، «خوپ» دەپ قول باغلاپ تۇردى.
— مەن توغرۇل ئىبنى تارخان ئەرۇققاشىنى يانداش ئۆگىلىك ئورنىغا قويمەن، — دەپ يارلىق بەردى بوغراخان، — كۆڭلىنى توختىتىپ، ئەل ئۈچۈن تۆھپە يارىتىشىنى ئۈمىد قىلىمەن.
— ئالىيلىرىغا رەھمەت، تەڭرى بۇيرۇسا چوقۇم
157
ئۈمىدلىرىنى ئاقلايمەن.
بۈگۈنكى قوبۇل بىر قانچە بەگلەرنىڭ مەلوماتنامىسى ۋە بۇغراخاننىڭ بەرگەن جاۋابى بىلەن ئاخىرلىشىپ ھەر قايسى بەگلەر خىزمەتلىرىگە كىرىشىپ كېتىشتى، بىراق توغرۇلنىڭ يانداش يابغۇ سۈپىتىدە ئوردىدا كىرگەنلىكى ۋە ئۇنىڭ توغرى يولنى تۇتۇپ زاھىتلىق قىلىۋاتقان زات ئىكەنلىكى، ئۇنى زورمۇ زور ئوردىغا كەلتۈرگەنلىكى توغرىسىدا بەزى مۇتەئەسسىپ بەگلەرنىڭ كۆڭلىدە نارازىلىق قوزغالدى. بولۇپمۇ ئوردا ئىچىدە خېلىلا نوپۇزغا ئىگە بولۇپ تۇرۇۋاتقان سەئىد موللادى دەپ تونۇلۇپ مەلۇم ئىمتىيازغا ئىگە بولغان بىر تەبىقە بار ئىدى. گەرچە ئۇلارغا قاراخانىيلارنىڭ ئەنئەنىۋى ئادىتى بويىچە ئۆز نەسەبىدىن بولمىغان ھەرقانداق تەبىقە قانچىلىك ئىقتىدارلىق ۋە ئىمتىيازلىق بولغان تەقدىردىمۇ ھاكىمىيەت ئىشلىرىغا ئارىلاشتۇرماسلىق قائىدىسى بويىچە ئوردىدا كونكرېت بىرەر ۋەزىپىگە قويۇلمىغان بولسىمۇ، دىنىي جەھەتتىكى تەسىرى يۇقىرى بولغانلىقى سەۋەبلىك ئۇلارنىڭ چوڭ ئۆلىمىسى مۆتەز ئىبنى ئابباس قوبۇلغا ۋە ئوردا كېڭەشلىرىگە قاتناشتۇرۇلاتتى. بۈگۈنكى قوبۇلدا ئۇ ئادەممۇ بار ئىدى. زاھىت توغرۇل ئەروقغاشنىڭ خىلوۋەتتىكى ئىبادىتىدىن قوزغىتىلىپ، ئوردىغا ئېلىپ كېلىنىشىنى ئۆزلىرى ئۈچۈن ۋە تەقۋادارلىق يولىنى تۇتقان تەقۋادار زاھىتلارغا نىسبەتەن بىر خەۋپ ھېس قىلىپ تېپىرلاپ كەتتى.
ئىشنىڭ كېيىنكى يۈزلىنىشى ھەقىقەتەنمۇ سەئىد لەرنىڭ ئىرادىسىنىڭ تەۋرىشىدىن چىققىلى تۇردى.
كىتابخانلارغا مەلۇم بولغاندەك، سوپىلىق ئىدىيىۋى ئېقىمى 9-ئەسىرلەردىن باشلاپ ئوتتۇرا ئاسىيادا پەيدا بولغان. 11-ئەسىرلەردىن باشلاپ قاراخانىيلارنىڭ مەركىزىي شەھەرلىرىگە سىڭىپ كىرىپ، بەلگىلىك دەرىجىدە تەسىر كۆرسىتىشكە باشلىغان. بۇ ئىدىيىۋى ئېقىم ئىسلام يېپىنچىسىنى يېپىنىپ، ئىسلام بايرىقىنى كۆتۈرۈپ ئوتتۇرىغا چىققان چاغدا، ئۇلارنىڭ ئىسلام دىنىنىڭ ئوبرازىغا نۇقسان يەتكۈزىدىغان، ماھىيەت بورمىلانغان، ھاياتلىق قانۇنىيىتىگە مۇخالىپ كېلىدىغان زىيانلىق تەرەپلىرىنى كىشىلەر دەسلەپكى چاغلاردا تازا ھېس قىلالمايتتى. شۇنىڭ بىلەن بۇ ئېقىم ناھايىتى تېز ئارىلىقتا بىر قانچە سۈلۈكلەرگە بۆلۈنۈپ، ئۆزىنىڭ تەرغىباتلىرىنى كەڭ كۆلەمدە بازارغا سېلىپ، كىشىلەرنى بۇ دۇنيانىڭ مەشغۇلاتلىرىدىن قول ئۈزۈپ، پەقەتلا تەڭرى يادى بىلەنلا بولۇش، بۇ دۇنيادىن قول ئۈزۈشكە دەۋەت قىلىشتى.
يۈسۈپ خاس ھاجىپ ئۇلارنىڭ ماھىيىتىنى ئەڭ نازۇك تەرەپلىرىگىچە بايقىغان بولغاچقا، ئۇ «قۇتادغۇبىلىك» ئەسىرىنىڭ ئۈچتىن ئىككى قىسمى مەزمۇنى مانا شۇ تەتۈر ئېقىمنى چەكلىشىكە قاراتقانىدى.
يۈسۈپ خاس ھاجىپ ئوردىغا كىرگەندىن كېيىن بۇغراخانغا زاھىتلىقنىڭ دۆلەتكە ئېلىپ كېلىدىغان خەۋپ-خەتەرلىرىنى ئەمەلىي پاكىتلار بىلەن چۈشەندۈرۈش ۋە ئۇلارنى ئەمەلىي چەكلەش ئۈچۈن مۇئەييەن ئىمتىيازغا ئىگە بولدى. زاھىت توغرۇل ئەروقغاشنى ئوردىغا ئېلىپ كىرىش يۈسۈپنىڭ پىلانىنىڭ بىر قىسمى ئىدى. ئەمدى ئۇ ئىشنى قانۇنىي يول بىلەن
چەكلەش پىلانىنى تۈزۈۋاتاتتى. بۇ خەۋەرنى ھېس قىلغان سەئىدلەر ئىشنى بۇغراخاننى قەتل قىلىش يولى بىلەن ئورۇنداش ئۈچۈن مۇتەئەسسىپ ئابباس خوجىنى بۇغراخاننىڭ ھۇزۇرىغا كىرگۈزدى.
— ئالىيلىرى، خوجا مۇتەئەسسىپ ئابباس، ئالىيلىرى بىلەن كۆرۈشۈشنى تەلەپ قىلىپ ئورداغا كىرىپتۇ، — دەپ خەۋەر قىلدى، قورۇقباشى.
ھەسەن بۇغراخان بىرئاز ئويلانغاندىن كېيىن، ئىجازەت بەردى. تۈنۈردەك سەللە ئورىغان، يۈزى سوزۇنچاق، كۆزلىرى قورقۇنچاق بۇ ئادەم يوتقان ئىشلەنگەن مەھلە چاپىنىنى كىيىپ ئىچكىرىگە كىردى ۋە قول باغلاپ بۇغراخانغا سالام بەردى. بۇغراخان ئۇنى ئولتۇرۇشقا ئىشارە قىلدى.
— ئالىيلىرى، جانابلىرى ئىسلام دۆلىتى قاراخانىلارنىڭ خاقانى، ئىسلام دىنىنىڭ سادىق مۆمىنى، شۇڭا بىز سەئىد ئەۋلادى ھەزرەتلىرىنى چەكسىز ھۆرمەت قىلىمىز، — دەپ سۆز باشلىدى خوجا مۇتەئەسسىپ ئابباس، — جانابلىرىنىڭ بوۋىلىرى ئابدۇلكېرىمخان ئىسلام دىنىنى قوبۇل قىلغاندىن كېيىن قان كېچىپ ئىسلام ئاچقان. شۇنىڭدىن باشلاپ قاراخانىلارنىڭ بارلىق خاقانلىرى ئىسلام دىنىنى بۇ زىمىندا زور دەرىجىدە راۋاجلاندۇردى، ھازىر ئالىيلىرىنىڭ «قۇرئان كەرىم» نىڭ يولىنى تۇتۇپ ئادالەت بىلەن ئىش سوراۋاتقانلىقىنىڭ بەرىكاتىدىن ئىسلام دىنى تېخىمۇ گۈللەپ ياشناۋاتىدۇ. ئەپسۇسكى، بەزىلەر دىننىڭ يولىنى كولاپ، ئاللانىڭ يولىنى تۇتۇپ، تەقۋادارلىق مەقامىغا كىرگەن زاھىتلارنى
160
ئاللا بۇيرۇغان خىلۋەتتە خالى ئىبادەت قىلىش يولىدىن يالتايتىپ، بەندىنىڭ خىزمىتىنى قىلدۇرۇش ئۈچۈن قايتۇرۇپ كېپتۇ. بۇ تەقۋادار زاھىتلارغا بىر تەھدىت بولدى. ئۇلارنىڭ خىلۋەتتە ئىبادەت قىلىپ ئالىيلىرىغا دۇئا قىلىپ تۇرۇشى ئەلۋەتتە پايدىلىق ئىدى، ئالىيلىرىنىڭ ئۇلارنى قوللاشلىرى چوڭ ساۋاب بولاتتى، ئەگەر ئۇلارغا كۆڭۈل ئازادلىق بولمىسا ئاللانىڭ غەزىپىنى كەلتۈرۈپ قويىدىغان ئىش بولىدۇ.
— بەس، جانابى خوجا، بۇ ئىشلاردىن مېنىڭ تولۇق خەۋىرىم بار، — دەپ ئېتىراز بىلدۈردى ھەسەن بۇغراخان بىر ئاز تېرىكىپ، — ھەقىقىي دىن يولى تەركىدۇنيالىقمۇ؟ ھەقىقىي ياخشى ئادەم كىم، دىننىڭ يولىنى كولىغان ئادەم كىم؟ ئەلنىڭ دەردىگە دەرمان بولىدىغان ئادەم ھەقىقىي ياخشى ئادەم. ئەل ئۈچۈن ھېچقانداق مەنپەئىتى بولمىغان ئادەم قانداقمۇ تەقۋادار ئادەم بولسۇن؟! تەڭرىنىڭ تارازىسىدا ئىككىلا ئادەم بار. بىرى، تەڭرىنىڭ رازىلىقى ئۈچۈن ياخشى ئەمەل بىلەن ئۆمۈر ئۆتكۈزگەن ئادەم؛ يەنە بىرى، ئەلنىڭ مەنپەئىتىنى ئۇنتۇغان ۋە ئۆزىنىڭ مەنپەئىتى ئۈچۈنلا كەتكەن چاپقان ئادەم. ئالدىنقىسى تەڭرى نەزىرىدىمۇ، ئەلنىڭ نەزىرىدىمۇ رەھمەتكە مۇناسىپ؛ كېيىنكىسى تەڭرىنىڭ ئالدىدىمۇ، ئەلنىڭ ئالدىدىمۇ ئۆلۈك ھېسابلىنىدۇ.
— ئالىيلىرى، بۇ دۇنيا دېگەن بىر كۆلگە، ئۇ ئۆزىنىڭ ۋاقىتلىق گۈزەللىكىگە جەلىپ قىلىپ، ئەبەدىي پالاكەتكە ئېلىپ بارىدىغان مەكرىدۇر. بىزىمۇ، تەختۇ تاجىمۇ ئاللانىڭ ئالدىدا ھېچقانداق قىممەت ۋە مەرتىۋىگە
161
ئېگە ئەمەس، ئەمەلىيەتتە ئۇ بىر يوقلۇق. يوقلۇققا كۆڭۈل بېرىش ئەخمەقلىقتۇر.
ھەسەن بۇغراخان بۇ خوجىنىڭ بۇ ئەپسۇسلىرىدىن يۈسۈپ خاس ھاجىپنىڭ پاراسىتىگە يەنە بىر قېتىم قايىل بولدى. ئۆز ئىچىدە «يا رەببىم، بولار ھەقىقەتەن تولىمۇ خەتەرلىك كىشىلەر ئىكەن، بولارغا مۇناسىپ تەدبىر قوللىنىش لازىم ئىكەن» دېگەنلەرنى كۆڭلىدىن ئۆتكۈزدى - دە، قەتئىيلىك بىلەن گەپنى بۆلدى:
— جانابى خوجا، دۆلىتىمىزنىڭ ئۆزىگە ياراشا مۇستەھكەم قانۇن - تۈزۈمى بار، ياخشىسى سىلەر دۆلەتنىڭ ئىشلىرىغا ئارىلاشماڭلار. ئۆزۈڭلارنىڭ ئىبادىتىڭلارنى قىلىپ تۇرۇڭلار. كىشىلەرگە يوقىرىقىدەك تەركىدۇنيالىق ھەققىدىكى تەرغىباتلارنى قىلىشىڭلارغا بولمايدۇ. ئەگەر شۇنداق بولىدىغان بولسا، بىز باشقىچە تەدبىر قوللىنىمىز.
بۇغراخاندىن بۇنداق زەربە يېيىشىنى خىيالىغىمۇ كەلتۈرمىگەن خوجىنىڭ كۆزلىرى ئالىيىپ، ساقاللىرى تىترەپ كەتتى. ئۇ كۆڭلىدە «بۇغراخاننىڭ بېشىنى بۇرىغان يۈسۈپ دېگەن مۇرتەت» دەپ ئويلىدى - دە، يۈسۈپنىڭ قاراخانىلاردىكى نۇپۇزىنى تەۋرىتىپ قويغانلىقىغا قاتتىق ئۆچۈمەنلىكى كەلدى.
«قۇتادغۇبىلىك» ئەل ئارىسىدا
يۈسۈپ خاس ھاجىپ ئوردۇكەنتكە كېلىپ دۆلەتتە مۇھىم ئورۇننى تۇتقاندىن كېيىن، ئۇ باش چۆكۈرۈپ كېچىنى كۈندۈزگە ئۇلاپ ئىشلىدى. بۇ جەرياندا ئۇ ئۆزىنىڭ خىزمەت دائىرىسى بويىچە يوقىرى - تۆۋەن قاتلاملار بىلەن قويۇق ئارىلىشىپ يېزا - قىشلاقلارنى ئارىلاپ دېھقان - چارۋىچىلارنىڭ ھال - ئەھۋالىنى ئىگىلىدى؛ سودىگەرلەرنىڭ تىجارەت جەھەتتىكى ئەھۋالى، ئۇچراۋاتقان قىيىنچىلىقلىرىنى ۋە تەلەپلىرىنى ئاڭلىدى؛ شەھەر رەستىلىرىدىكى دۇكانلار، قول - ھۈنەرۋەنلەر بىلەن سۆھبەتلەشتى، ئۇلارنىڭ ھال ئەھۋالىغا يەتتى. پۇقرالارنىڭ يوقىرى - تۆۋەن ئەمەلدارلارغا بولغان پىكىرلىرىگە قۇلاق سالدى. ئەمىر - پەرمانلارنىڭ ئىجراسىنى تەكشۈردى. ئۇ ئوردىدىكىلەر بىلەنمۇ ناھايىتى سەمىمىي، دوستانە مۇناسىۋەتنى ساقلايتتى. شۇڭا، ئوردىدا ئىچى ۋە سىرتىدا يۈسۈپنىڭ ئابرۇيى بارغانسېرى يوقىرى كۆتۈرۈلدى.
غايە باشقا، رىياللىق باشقا، نىيەت باشقا، ئىمكانىيەت باشقا، ئارزۇ باشقا، ئۇنى ئەمەلگە ئاشۇرماق يەنە باشقا ئىش دېگەندەك يۈسۈپ ئۆزىنىڭ غايىسىنى ئىشقا ئاشۇرۇش ئۈچۈن بار ئىمكانىيەتلەردىن پايدىلانماقتا ئىدى. بىراق، ئۇنىڭ ئالدىدا تۇرغان تۈرلۈك توساقلار، قازمۇ
قارىشلىقلار، ئەدەبىي جەھەتتىكى توقۇنۇشلار، بىر قىسىم بەگىلەرنىڭ ئەمەل – مەنسەپ تەمەسىدە قىلىۋاتقان قۇۋلۇق – شۇملۇقلىرى ئۇنىڭغا خېلىلا بېسىم بولۇۋاتقان بولسىمۇ، ئۆزى توغرىسىدا ئويلىشىشمۇ ۋاقىت چىقىرالمايتتى. ئۇ قانچە توغرا سۆزلۈك، ئوچۇق – يورۇق، قەتئىي ۋە دۇرۇس نىيەتتە بولغانسبېرى بىر قىسىم پۇرسەتپەرەسلەرنىڭ پىتنە – پاساتىغا نىشان بولۇپ قالغانىدى. پەرىشتىگىمۇ يامان كۆز بىلەن قارىسا شەيتان بولۇپ كۆرۈنىدۇ، دېگەندەك، يۈسۈپ بەزى تەمەخور، ھەسەتخور، كۆرەلمەس بەگىلەرنىڭ كۆزىگە قادالغان مىخ بولۇپ قالغانىدى.
«قۇتادغۇبىلىك» تېز ئارىدا ھەسەن بۇغراخاننىڭ ئورۇنلاشتۇرۇشى بىلەن ئوردىدىكى داڭدار خەتتاتلار تەرىپىدىن بىر قانچە نۇسخا كۆپەيتىلىپ، بىر نۇسخىسى ئوردا كۇتۇپخانىسىغا قويۇلدى ۋە ئوردا ئەمەلدارلىرىنىڭ چوقۇم كۆرۈپ چىقىشىغا تاپشۇرۇلدى. بىر نۇسخىسى ئوردا مەدرىسىدىكى چوڭ مۇدەررىسكە تاپشۇرۇپ، شاھزادىلەرنى «قۇتادغۇبىلىك»نىڭ روھى بويىچە تەربىيەلەپ، ئوردىنىڭ تەرتىپ – قائىدىلىرى، دۆلەت باشقۇرۇش تەدبىرلىرىنى ئۆگىتىشكە تاپشۇرۇلدى. يەنە بىر نۇسخىسىنى يۈسۈپ خاس ھاجىپ ئۆزىنىڭ ئانا مەكتىپى «ساجىيە مەدرىسى»گە تەقدىم قىلدى. بۇ نۇسخا چەت ئەللىك ئوقۇغۇچىلار تەرىپىدىن ھەر خىل يوللار بىلەن كۆچۈرۈلۈپ، دۇنيانىڭ ھەر قايسى جايلىرىغا چىقىپ شەرق دۇنياسىدىكى خېلى كۆپ دۆلەتلەرنىڭ شاھلىرىنىڭ قولىغا چۈشۈپ، ئۇلارغا دەستۇر بولدى.
ساجىيە مەدرىسىدىكى مۇدەررىسلەر «قۇتادغۇبىلىك»نى ھاكىمىيەت باشقۇرۇش ئىلمى سۈپىتىدە دەرسلىك قىلىپ ئوقۇتۇشقا باشلىغانىدى، بۇنىڭ بىلەن دۆلەت ئىچى ۋە سىرتىدىكى ئوقۇغۇچىلار ئارىسىدا بەزى پىرىنسىپال مەسىلىلەردە بەس – مۇنازىرە ئوتتۇرىغا چىقتى. مۇدەررىس ئالىملارنىڭمۇ تونۇشى ئوخشاش ئەمەس ئىدى. ئوردا ئىچىدىكى يوقىرى – تۆۋەن ئەمەلدارلاردىن قولغا ئېلىپ ئوقۇپ، بۇ بۈيۈك بىلىم خەزىنىسىدىن ھەيرەتتە قالغان بولسا؛ يەنە بىر قىسىم مۇتەئەسسىپ كۈچلەر، ھەسەتخور ئەمەلدارلار ۋە سەيدانىڭ پىتنە – پاسات تېرىشىغا دەستەكچى بولۇپ بەردى. يۈسۈپ خاس ھاجىپ ئوردىدا بولۇۋاتقان ماختاش، ئالقىشلاردىنمۇ، قارغاش ۋە تەنسىلەردىنمۇ خەۋەردار ئىدى، بىراق بۇ گەپ – چۆچەكلەرگە پىسەنت قىلمىدى.
يۈسۈپ خاس ھاجىپنىڭ بىر ئوغلى ياقۇپ ساجىيە مەدرىسىدە ئوقۇيتتى. ئۇ بۈگۈن بۈيۈك ئوغلى ساجىيەدىن شۇنداق خۇشال ھالدا قايتىپ كەلدى. ئۇ قولىدا يىپەك شايلىغا ئورالغان بىر نەرسىنى دادىسىغا ئۇزاتتى.
— دادا، ئەسەرىڭيزنىڭ پارسچە نۇسخىسى تارقىتىلىپتۇ، — دېدى ئۇ.
يۈسۈپ خاس ھاجىپ ئوغلىنىڭ قولىدىن شايلى بولاقنى ئېلىپ قارىدى ئۇ ھەقىقەتەن «قۇتادغۇبىلىك»نىڭ پارسچە تەرجىمىسى ئىدى. بىراق مۇقاۋىدا «شاھنامەئى تۈرك» دېگەن ماۋزۇ قويۇلغانىدى. يۈسۈپ خاس ھاجىپ مەمنۇنلۇقنى ياكى ئەجەبلىنىشنى بەلگىلىك بولمايدىغان بىر خىل ھېسسىيات بىلەن ئوغلىغا قارىدى ۋە:
— ھەر ئېلگە بارسا باشقا - باشقا لەقەب بىلەن ئاتىلىۋاتىدۇ، بىراق يامان ئاتاقتا ئاتالغىنى يوق، — يۈسۈپ خاس ھاجىپ قولىدىكى ئىرانچە تەرجىمىسىدىكى «قۇتادغۇبىلىك»نى بىر قۇر كۆرۈپ چىققاندىن كېيىن، — ئەپسۇسكى، كۆچۈرگۈچىلەرمۇ ۋە تەرجىمانلارمۇ مەسئۇلىيەتسىزلىك قىلىپ قويۇۋاتىدۇ، — دەپ قويدى.
— ھەقىقەتەن «قۇتادغۇبىلىك» ھەر خىل يوللار بىلەن قايسى پادىشاھلىققا ۋە قايسى ئىقلىمغا يېتىپ بارسا ئەسەرنىڭ غايەت ئۆزلۈكى ۋە پېشقەدەملىكى كۆزلىرىدىن ھەرقايسى ئەللەرنىڭ شاھلىرى ۋە ئالىملىرى ئۇنى قوبۇل قىلىشىپ، ھەربىرى ئۆزىگە ئۆز خاھىشى بويىچە تۈرلۈك ئات ۋە لەقەب بەرگەنىدى: شەرقلىقلەر «ئەدەبۇلمۈلۈك» ( «شاھلارنىڭ ئەدەپ - قائىدىلىرى» ) دەپ ئاتىغان بولسا، ماچىن مۈلكىنىڭ ھېكىملىرى «ئەينۇل مەملەكە» ( «مەملىكەتنىڭ دەستۇرى» ) دەپ ئاتاشقان. مەشرىقلىقلار «زىنەتۇلئۇمەرا» ( «ئەمىرلەر زىننىتى» ) دەپ نام بېرىشكەن. يەنە بەزىلەر «پەندنامەئى مۈلۈك» ( «پادىشاھلارغا نەسىھەت» ) دەپ ئات قويۇشقان. يۈسۈپ خاس ھاجىپ بۇ ئۇچۇرلاردىنمۇ ۋاقىپ بولۇپ تۇرغانىدى.
— دادا، — دېدى ياقۇپ يۈسۈپ خاس ھاجىپنىڭ بويىغا ئېسىلىپ تۇرۇپ، — بىز بۈيۈك ئوقۇۋاتقان «قۇتادغۇبىلىك»تىكى خېلى كۆپ مەسىلىلەر ھەققىدە مۇھاكىمە قىلىشتۇق، باش مۇھەررىر بىلەن ئەدەبىيات ئوقۇتقۇچىلىرىنىڭ كۆز قارىشىدىمۇ بەزى زىتلىقلار بار ئىكەن. ئوقۇغۇداشلارنىڭ چۈشىنىشىدىمۇ بەزى زىددىيەتلەر بار.
يۈسۈپ خاس ھاجىپ قىزىقىپ ئوغلىغا قارىدى ۋە دەۋاتقان دېگەندەك بېشىنى يەڭگىل لىڭشىتىپ قويدى.
— دادا، ئوقۇغۇداشلار ئارىسىدا مۇشۇ بېيىتنىڭ مەنىسى توغرىسىدا خېلى كۆپ تالاش - تارتىشلار بولدى:
بۇ دۇنيانىڭ پەزلى بىر، قۇسۇرى مىڭدۇر، قانداق ئۆتكۈزسە كىشى ئۇ شۇنداق بولۇر.
قانداق ياشاش بەندىنىڭ ئىختىيارىدىمۇ ياكى باياتنىڭ ئىلكىدىمۇ؟ بۇ قاراشنى بەزى ئوقۇغۇداشلار ئەسلى ياراتمىش ئىرادىگە خىلاپ دەپ قاراشتى.
— بالام، — دېدى يۈسۈپ خاس ھاجىپ، — دۇنيادا يول كۆپ، بىراق ئەڭ توغرا يول پەقەت بىرلا بولىدۇ. ئادەم قانداق ياشىسا ئۇنىڭ نەتىجىسى شۇنداق بولىدۇ. بۇغداي تېرىغان ئادەم بۇغداي ئورىدۇ، تېرىق تېرىغان ئادەم تېرىق ئالىدۇ، تېرىق تېرىپ بۇغداي ئورۇيدىغان ئىش يوق. سەن شۇنداق بىر ھەقىقەتنى بىلىشىڭ كېرەككى، بايات ھەربىر ئادەمنىڭ ۋۇجۇدىغا بىر بۈيۈك ئىقتىدارنى مۇجەسسەم قىلغان. ئۇنى پەقەت زور تىرىشچانلىق ۋە كۆپ مۇشەققەت چېكىش ئارقىلىقلا بايقىغىلى ۋە جارى قىلدۇرغىلى بولىدۇ. ئەگەر ئادەم تىرىشمەيدىغان، ئىزدەنمەيدىغان بولسا، تېرىلمىغان ئېتىزدەك ھېچقانداق ھوسۇل بەرمەيدۇ، ئۆزىنىمۇ بايقىيالماي بۇ ئالەمدىن كېتىدۇ.
يۈسۈپ خاس ھاجىپ، يۇقىرىقى بېيىتنىڭ مەنىسىنى
ئوغلىغا يۇقىرىقى تەرەزدە شەرەلەپ بەرگەندىن كېيىن، سۆزىنى مۇنۇ ھېكمەتلەر بىلەن تۈگەتكەنىدى:
- دۇنيانىڭ ماھىيىتى بىر، بالام، چۈشەنچە مىڭ خىل بولىدۇ، ھاياتلىق بىرلا بولىدۇ، لېكىن، ياشاش كۆپ خىل بولىدۇ. كۆرمىدىڭمۇ كىتاب بىر، لېكىن نامى كۆپ خىل بولۇۋاتىمامدۇ، - ياقۇپ بۇ سېلىشتۈرۈمدىن كۈلۈپ كەتتى، يۈسۈپمۇ مېھرىبانلىق بىلەن تەبەسسۈم قىلدى ۋە، - بىلىش چوڭقۇرلاشقانسېرى ماھىيەتكە شۇنچىلىك يېقىنلاپ بارىدىغان گەپ بالام.
ياقۇپ گەپنىڭ تېگىنى چۈشەندى. يۈسۈپ خاس ھاجىپ يۇقىرىقى بېشارەت ئارقىلىق ئوغلىغا ئالەمنىڭ ماھىيىتىنى ئېگىلەش ئۈچۈن بىلىشنى چوڭقۇرلىتىشقا ئىشتىراك قىلغانىدى.
ئوردىنىڭ ئارقا ھويلىسى ھەردەمخانا ھېسابلىناتتى. بۇغراخاننىڭ چوك خاتۇن ۋە كىچىك خاتۇنلىرى، شاھزادە ۋە مەلىكىلەر شۇ يەردە تۇراتتى. بۇ ھويلا ناھايىتى ئازادە باغ بىلەن تۇتىشىپ كەتەتتى. باغنىڭ ئوتتۇرىسىدا زۈمرەتتەك سۇ بىلەن تولدۇرۇلغان ئىككى تاناپ كەلگۈدەك كۆل بار ئىدى. باغدا مېۋىلەرنىڭ نەچچە يۈز خىل تۈرلىرى تېپىلىپ بولاتتى. باغدىكى چوك قېرى ئۈرۈك شاخلىرىغا سەگەنچۈكلەر سېلىنغان بولۇپ، مەلىكە ۋە كېنىزەكلەر چۆرقىرىشىپ ئويناشاتتى. كۆل بويىدا قەپەسلەرگە سولانغان بۇلبۇل، تومۇچۇق، كەكلۈك كەبى
نەغمىچى قۇشلار شۇنداق خوش ناۋا بىلەن سايراشماقتا ئىدى. ئۈلارنىڭ پەرىيادى ئەتراپتىكى يەنە نۇرغۇن ئەركىن قۇشلارنىمۇ ئۆزلىرىگە جور قىلىپ سېھرىلىك بىر نەغمىچىلەر قوشۇنىنى ھاسىل قىلغاندەك تۈرلۈك نەغمىلەرنى ئەۋجىگە چىقىرىپ كىشىنىڭ دىلىنى ئاچاتتى.
كۆلنىڭ غەرب تەرىپىدە بۇغراخان ئۈچۈن مەخسۇس ھازىرلانغان بىر خان سۇپىسى بولۇپ، ئۇ يەر ناھايىتى ياسداق تۆشەك قىلىپ راسلانغان چىمەنلىقلار بىلەن تېخىمۇ شاھانە زىننەتلەنگەنىدى. بۇ بۇغراخاننىڭ ياز، تومۇز ئىسسىقلىرىدىكى ئارامگاھى ئىدى. ئارامگاھنىڭ يېنىدىكى سوپا ئۈستىگە گىلەم سېلىنغان، گىلەم ئۈستىگە ئىشكەم قويۇلغان بولۇپ، بۇ ئادەتتىكى چاغلاردا، بۇغراخاننىڭ ئاساسلىق تائاملاردىن باشقا ئىشتەي ئېچىش غىزاسى، مېۋە - چېۋە، چاي ۋە شاراب ئىچىش ئۈچۈن ئىشلىتىلەتتى. بۇنداق چاغلاردا بۇغراخان ئادەتتىكى ئازادە كىيىملىرىنى كىيىپ، كۆڭۈل ئازادىلىك بىلەن ئارام ئالاتتى.
بۈگۈن بۇغراخان بىر مۆتىۋەر زات بىلەن بىرگە بۇ يەرنى ئارامگاھ قىلدى. ئۈلار كۈمۈشتىن ياسالغان شاھمات ئۇرۇقلىرىنى تيزىۋېلىپ، شۇنداق ئىشتىياق بىلەن سىردىشماقتا ئىدى. ئوغلان ئۈلارنىڭ ئالدىغا كۈمۈش پەتنۇسلاردا يېڭى پىشقان توغاچ، ئۈرۈك قاتارلىق مېۋىلەردىن كەلتۈردى.
- ئوغلۇم، بۇ مۆتىۋەر كىم بولىدۇ؟ - دەپ سورىدى مېۋىلەرنى قويۇپ قايتىپ كەتكەن ئوغلىدىن 50
ياشلاردىكى باغ كۆزىتىچىسى.
— بۇ زات خاقانىمىزنىڭ ئەڭ ئىشەنچلىك سىرداشلىرىدىن بولىدۇ، — دېدى ئونىغا ئاستا چۈشەندۈرۈپ، — ئىسمى يۈسۈپ، ھاجىپلىق مەرتىۋىسى بىلەن ئوردىنىڭ مۇھىم ئىشلىرىنى ئۈستىگە ئالغان. نۇرغۇن ئېسىل ئەسەرلەرنى يازغانىكەن. ئۆزى تولىمۇ كىچىك پېئىل ئادەم.
— ئۆزىمۇ ئەجەبمۇ قاملاشقان، ئوچۇق چىراي ئادەمكەن، — دەپ زوقلانغانلىقىنى ئىپادىلىدى باغ كۆزىتىچىسى.
بۇغراخان بىلەن يۈسۈپ خاس ھاجىپ بۈگۈن ئەتىگەنلىك قوبۇلدىن كېيىن، بۇغراخاننىڭ تەلىپى بىلەن باغقا كىرگەندى، چۈشلۈك غىزا ۋاقتىغىچە ۋاقىتنىڭ قانداق ئۆتكەنلىكىنى بىلمەي پاراڭلاشتى.
— يۈسۈپ خاس ھاجىپ، سىز بۇنىڭدىن كېيىن ئۇلۇغ خاس ھاجىپنىڭ ئىشلىرىنى ئۈستىڭىزگە ئېلىپ ئىشلەپ تۇرغايسىز، — دېدى بۇغراخان پاراڭنىڭ تېمىسى دۆلەت ئىشلىرىغا يۆتكەلگەندە، — ئۇلۇغ خاس ھاجىپ ياشتا چۆكۈپ قالدى، ئۇنىڭ ئۈستىگە كېسەلمەن بولۇپ قاپتۇ، مەن ئۇنىڭغا ئېيتىپ قويدۇم. ئۇمۇ سىزنىڭ بۇ خىزمەتنى قىلىشىڭىزنى خالايدىكەن.
— ئالىيلىرى، بۇ ئىلتىپاتلىرىغا رەھمەت، ئوردىدا ياشتا چوڭ، ئوردىدا ئىشلەنگەن ۋاقتى ئۇزۇن كىشىلەر خېلى بار. شۇلاردىن ئويلىشىپ باقمىدىلىمۇ، — دېدى يۈسۈپ خاس ھاجىپ سەمىمىيلىك بىلەن، — مەن ئۈچۈن ئورنىمنىڭ تۆردە بولۇشى ياكى پەگاھدا بولۇشىنىڭ قانچە
چوڭ پەرقى يوق، مەن ھەرقانداق ئورۇندا بولاي، يەنىلا ئويلايدىغىنىم ئالىيلىرىنىڭ مەنپەئىتى. ئەل ئۈچۈن ئۆزۈمنىڭ بۇرچۇمنى ئادا قىلىش مېنىڭ بىردىنبىر مەقسىتىم.
— بۇنى بىلىمەن، سىز ئوردىدا ئىچىدىكى بەزىلەرنىڭ ھەسەت قىلىپ پىتنە-پاسات تېرىشىدىن ئېھتىيات قىلىۋاتسىز، — دېدى بۇغراخان يۈسۈپنىڭ يارلىقىدىن ئۆزىنى قاچۇرۇۋاتقانلىقىنىڭ سەۋەبىنى پاراسەت بىلەن بايقىۋېلىپ، — ھەقىقەتەن ياش چوڭايغانسېرى باشنىڭ ئاغرىقىمۇ چوڭ بولىدۇ، ئورۇن چوڭايغانسېرى بېسىممۇ كۈچلۈك بولىدۇ. ئاڭلىسام كۈندۈزى ئوردىنىڭ ئىشلىرى بىلەن بولسىڭىز كېچىسى ئىجادىي ئىشلار بىلەن بولۇپ، ناھايىتى ئاز ئارام ئالىدىكەنسىز. سالامەتلىكىڭىزنى ئاسرىمىساق بولمايدۇ. ئادەم ساغلام بولغاندىلا ئاندىن ئىشلارنى ئۈنۈملۈك قىلىش ئىمكانىيىتىگە ئىگە بولىدۇ. ئۆزۈڭىزنىڭ ئورنىغا ياراملىق بىررەر كىشىنى ئويلىشىپ قويغايسىز. رەسمىي يارلىقنى ئوردىدا كېڭىشىدىن كېيىن ئاندىن توختىتىشنى ئويلاۋاتىمەن.
— ئالىيلىرى، ئۆمۈر ئادەمگە باقمايدىكەن، — دېدى يۈسۈپ چار ساقىلىنى تۇتاملاپ سىلاپ قويۇپ، — چاچ-ساقالغا چۈشكەن ھەر بىر تال « ئاق » ئادەمگە بېشارەت بېرىپ «ھەي ئادەم ئۆمرۈڭ ئاز قالدى، كېرەكلىك ئىشلىرىڭنى ئورۇنداشقا تىرىش» دەيدىكەن، — يۈسۈپ خاس ھاجىپ سۆزلەۋېتىپ شاھمات ئۇرۇقلىرىنى ئىشارە قىلدى، — ئالىيلىرى، بىزنىڭ ئورنىمىز يۇقىرىدا بولسۇن، تۆۋەندە بولسۇن، خۇددى شاھمات تاختىسىدىكى پىچكىلاردەك
ئىكەن.
ئالىيلىرى قارىسىلا، گەرچە ھەربىر قورۇق كۆمۈشتىن ياسالغان بولسىمۇ، بىراق ئۇلارنىڭ دەرىجىسى، مەرتىۋىسى ئوخشاش ئەمەس. تاختا ئۈستىدە ئىككى شاھ بىردىنلا بىر - بىرىگە دۈشمەن بولۇپ سەپ تۈزۈپ دەھشەت قارىشلاشتى. ھەربىر شاھنىڭ تەقلىدىن ۋەزىرلىرى، ئاتلىرى، لەشكەرلىرى بار. توغرا، ئۇدۇل يۈرگۈزگۈچى ۋەزىرلىرى، ئەگرى يۈرگۈزگۈچى پىللىرىمۇ بار. مانا بۇ ئىككى تەرەپ دۈشمەنلىشىپ ئۆستۈنلۈك تالىشواتقان قەلبكە ئوخشايدۇ. بىر تەرەپ يەنە بىر تەرەپنى مەغلۇپ قىلىپ غالىبلىق تۇغىنى قاداش ئۈچۈن ھەر خىل ھىيلە - مىكىرلەرنى ئىشلىتىشىدۇ. بىر تەرەپ لەشكەرلىرىنى مۇداپىئە قىلىش ئۈچۈن قورغانلارنى بېكىتسە، يەنە بىر تەرەپ بۇ قورغانلارنى بۇزۇش ئۈچۈن تەدبىر ئويلايدۇ. شۇنداق قىلىپ ئىككى ئوتتۇرىدا ئاجايىپ پاراسەتلەر ئىشقا سېلىنىدۇ، ھەممە تەدبىرلەر ئىشقا سېلىنىپ بىر - بىرىنى يۈتۈۋېلىش قەستىدە بولۇشىدۇ، ھەتتا شاھزادە پۇرسەت يېتىپ پۈتۈن قارشىلىقلارنى بۈسۈپ يول ئېچىپ، بارلىق مۇساپىنى بېسىپ شاھ دادىسىنىڭ ئورنىنى باسماق بولىدۇ تېخى. بۇ سوقۇشتا بەزىدە ئاجىز پىيادە، يالغۇز ئۆزىلا قەھرىمانلىق بىلەن پۈتۈن بىر قوشۇننى مەغلۇبىيەتكە يۈزلەندۈرەلەيدۇ. شاھ بولسا يۈرۈشتە روھچىلانسىمۇ، پەرىزەنتلىكنىڭ ھەتتا بەزىدە پىيادىچىلىكىمۇ بولالمايدۇ. شاھ پەقەت ئەتراپىنى مۇستەھكەم مۇداپىئە قىلىۋاتقان كۈچلۈك قوشۇنى ۋە قورال - ياراغلىرى بىلەنلا مەۋجۇتلۇقىنى قوغلار قالالايدۇ، -
يۈسۈپ شاھمات تاختىسىدىكى شاھنى مۇداپىئە قىلىۋاتقان يۇقىرى - تۆۋەن دەرىجىلىك ئۇرۇقلارنى بىر - بىر كۆرسىتىپ، سۆزىنى داۋاملاشتۇردى، - بۇ تەسۋىرى ئوخشىتىشلار ھەسەن بۇغراجاننى ھەقىقەتەن بىر جەڭگاھقا باشلاپ كىرىۋاتقاندەك تۇيغۇ بەردى، - بىراق ھەرقانداق ئىشنىڭ ئايىغى بولىدۇ، بىرى غەلىبە قىلسۇن، يەنە بىرى مەغلۇپ بولسۇن، بۇ پەقەت ۋاقىتلىق ئالدى - كەينىلىك پەرقلىدىنلا ئىبارەت. ئەگەر شاھمات ئويۇنچۇقى ئىككى تەرەپ، «بەس ئەمدى ئويۇن مەغلۇپ بولسۇن» دەپ ئويۇننى يىغىشتۇرۇشنى نىيەت قىلغاندا، نە مەغلۇپ بولغىنى بولسۇن، نە غالىبلىرى بولسۇن ئوتتۇرىدىكى پەرق پۈتۈنلەي كۆتۈرۈلۈپ ھەممىسى يوققا چىقىدۇ. ئالدىنقى خەۋپ، دۈشمەنلىك، مەنتىقلىق، تەرتىپ - قائىدە ۋە ھىيلە - مىكىرلەردىنمۇ ئەسەرمۇ قالمايدۇ. چۈنكى، بۇنى ئوينىغۇچى ئۈچۈن ئويۇن تۈگىشى بىلەنلا ئۇلار ئارىسىدا ھېچقانداق ئاداۋەتمۇ، ئىززەت - ئېتىبارمۇ قالمايدۇ. شاھمات ئۇرۇقلىرى ساندۇقچىغا تۆكۈلگەندە، ھەتتا «شاھ» تېگىدە قېلىپ «پىيادە» بولسا شاھنىڭ ئۈستىگە چىقىپ قېلىشى مۇمكىن. شۇڭا، ئالىيلىرى، بۇ دۇنيادا قالىدىغىنى شەكىل ئەمەس مەنە دۇر، ئادەمنىڭ قىممىتىمۇ شەكلىدە ئەمەس مەنىدە. نۇرغۇن شاھلار بۇ دۇنياغا كېلىپ سەلتەنەت سۈرۈپتۇ. بەزىلىرى ياخشى نام بىلەن كەتتى، ئۇلارنىڭ نامى ھازىرغىچە ئەۋلادتىن - ئەۋلادقا داۋاملىشىپ كېلىۋاتىدۇ. بەزىلىرىنىڭ يامان نامى قالدى، ئەۋلادتىن - ئەۋلادقا قارغىشقا، لەنەتكە نىشان بولۇپ كېتىشتى. ئالىيلىرى، ئۆزلىرىنىڭ يۈكسەك پەزىلەت ۋە ئادالەت بىلەن ئەل سوراپ ئېلىمىزنىڭ شۆھرىتى قەد كۆتۈرۈشى
ئۈچۈن مۇستەھكەم ئاساس سالدىلا. بۇ شان - شەرەپنى مەڭگۈ داۋاملاشتۇرۇش ئۈچۈن، ئاۋۋال ئوردىدىكى يۇقىرى - تۆۋەن ئەمەلدارلارنىڭ نىيىتى دۇرۇس بولۇشى، دۈشمەنلىشىش، ھەسەت ئوتلىرىغا تەدبىر سۈيى بىلەن تاقابىل تۇرۇشلىرى كېرەك. خاقانلىقىمىز تارىخىدا يۈز بەرگەن بىر قانچە قېتىملىق پاجىئەلەرنىڭ ساۋاقىنى قوبۇل قىلىپ، ھوشىيارلىقىمىزنى ئاشۇرۇشلىرى لازىم. ئوردىدىكىلەرنىڭ نەپسى تەمەسىدە يانغان ھەسەت ئوتلىرى پۈتۈن ئەلنى خاراب قىلىشقا يارايدىكەن ئەمەسمۇ. شۇڭا، بەزىلەرنىڭ ئەمەل مەنپەئەت تەمەسى بولسا، مەلۇم جەھەتتە ئۇلارنىڭ تەمەسىنى قاندۇرۇپ، ئەل قىلىش؛ بەزىلەرنىڭ نىيىتى مۇكاپاتلىنىش، ماختىلىشتا بولسا مۇكاپاتلاپ، ماختاپ ئاغزىنى ئېتىش لازىم بولىدۇ. ھازىرقى ئەھۋالدا ئۇلۇغ خاس ھاجىپنىڭ ئورنىنى تەمە قىلىۋاتقان بىر قانچەيلەن بار. شۇنداق ئەھۋالدا بۇ ئورۇننى مەن ئىگىلىۋالسەم، ئوردىدا بەزى دۈشمەنلىك، پىتنە - پاساتنىڭ تېرىلىشىگە سەۋەب بولۇپ قېلىشىم مۇمكىن.
يۈسۈپ خاس ھاجىپنىڭ يۇقىرىقى دانا پىكىرلىرى ھەسەن بۇغراخانغا ناھايىتى چوڭقۇر تەسىر قىلدى، ئۇ يۈسۈپ خاس ھاجىپنىڭ يۈكسەك پەزىلىتىدىن تولىمۇ سۈيۈنۈپ كەتتى. شۇ چاغدا ئۇنىڭ كاللىسىدا يەنە بىر مۇھتەرەم زاتنىڭ پىكرى يادىغا كېلىپ: «ئالىيجاناب ئادەملەرنىڭ ئوي - پىكىرلىرىمۇ ئوخشاش بولىدىكەن» دېگەن بىر پىكىر چاقماقتەك كاللىسىدىن ئۆتتى. ھەسەن بۇغراخان كاللىسىغا كەلگەن ئۇ ئۇلۇغ زاتنىڭ پىكرىنى چىقارمىدى. بىراق، ئۇ مۇبارەك زاد نەمۇنە سۈپىتىدە
174
بۇغراخانغا ئەۋەتكەن قامۇس يادىغا كەلدى - دە، ئۇنى يۈسۈپ خاس ھاجىپنىڭ كۆرۈپ بېقىشىغا بېرىشنى ئويلاپ، خاس ئوغلاننى چاقىردى:
-
سەن كىرىپ، كۇتۇپخانىدا ھېلىقى ئۈچ جىلدلىق «دىۋانۇ لۇغەتىت - تۈرك» دېگەن كىتابنى ئېلىپ چىققان، - دەپ بۇيرۇدى بۇغراخان ئوغلانغا.
-
ئالىيلىرى، مەھمۇد قەشقەرى بىلەن ئالاقىلىشىدىكەن ئوخشىماملا، - دېدى يۈسۈپ خاس ھاجىپ ھاياجان بىلەن.
-
شۇنداق، ئۆتكىنى پاجىئەدە، ئۇ شو كىتابنى يېزىش ئۈچۈن سەپەرگە چىقىپ كەتكەن ئىكەن. شۇنىڭ خاسىيىتى بىلەن سۈيىقەستتىن ئامان قالغان. شۇ چىقىپ كەتكەنچە مانا ھازىرغا قەدەر ۋەتىنىگە قايتىپ كېلەلمەي يات ئەللەردە كۈن ئۆتكۈزۈۋاتىدۇ. مەن بولسام، ئۇ تاغىمنى قايتىپ كېلىشكە ئۈندەپ خەت يازغانىدىم. چۈنكى، ياشىنىپ قالدى ئەمەسمۇ؟! بىراق، ئۇنىڭ خىيالىدا ئەمەل - مەنسەپ دېگەن نەرسىلەر يوق ئىكەن. ئۇ پۈتۈن ھاياتىنى ئىلىمگە ئاتىۋېتىپتۇ. ئۇ جاۋاب ئۈچۈن باغداتقا بارغان ئەلچىلەردىن ئۆزىنىڭ ئۈچ جىلدلىق تەڭداشسىز بىر قامۇسى بىلەن، بىر پارچە خەت ئەۋەتىپتىكەن. خەتتە يەنە بىر مەزگىلدىن كېيىن قايتىش نىيىتىنىڭ بارلىقىنى ئېيتىپتۇ.
-
ئالىيلىرى، مانا ئۇ كىتاب، - دېدى ئوغلان ئېلىپ چىققان كىتابنى ئىككى قوللاپ بۇغراخانغا سۇنۇپ. بۇغراخان قولىغا ئېلىپ، يۈسۈپ خاس ھاجىپقا سۇندى. يۈسۈپ خاس ھاجىپ خۇددى ئاۋايلىمىسا چېقىلىپ
175
كېتىدىغان نازۈك گۆھەرگە قول سۇنغاندەك شۇنداق ئېھتىيات بىلەن قولىنى سۇنۇپ «تۈركى تىللار دىۋانى» نى قولىغا ئالدى.
-
مەن بالاساغۇندىكى چاغلىرىمدا مەھكىمە ئىشى بىلەن بىر قېتىم ئوققا بارغانىدىم، — دېدى، يۈسۈپ خاس ھاجىپ قولىدىكى كىتابنى بىر قۇر ۋاراقلاپ كۆرگەندىن كېيىن، — شۇ يەردە بىر داڭلىق قوشۇقچىدىن مەھمۇد قەشقەرىنىڭ شۇ يەردە بىر قانچە كۈن تۇرغانلىقىنى ئۇقتۇم. بىراق، مەن بارغاندا قۇچۇ، بەشبالىق، ئىلىغا ئۆتۈپ ئۇ يەردىن قىرغىزلار ئىلكىگە بارماقچى بولۇپ يۈرۈپ كەتكەنىكەن.
-
ئادەم دېگەن ئۇ شۇنچىلىك ئىرادىلىك بولىدىكەن. ئۆمرىنىڭ 20 يىلىنى مانا مۇشۇ كىتاب ئۈچۈن سەرپ قىلىپتۇ. بۇ جەرياندا 15 يىل سەپەر مۇشەققىتىنى چېكىپ، نەچچە مىڭ پېرسىخ يول يۈرۈپتۇ. شۇنداق قىلىپ مەڭگۈلۈك بىر قىممەتلىك خەزىنىنى بارلىققا كەلتۈرۈپتۇ. شۇڭا، ئۆمرىنىڭ ئاخىرلىرىدا ئارامخۇدا تەتقىقاتنى قىلسا، مەن يارلىق ئىمكانىيەتلىرىنى يارىتىپ بېرىي دېگەنمەن.
بۇ سۆھبەت چۈشكىچە داۋاملاشتى. ئۇنىڭغىچە ئاشپاشى كېلىپ چۈشلۈك غىزانىڭ ۋاقتى بولغانلىقىنى ئۇقتۇردى. بۇغراخان يۈسۈپنى بىرگە غىزالىنىشقا تەكلىپ قىلىپ، خان ئۈچۈن مەخسۇس تەييارلانغان داستىخانغا باشلاپ ماڭدى.
ھېكمەت ئۇستازى
بىر قانچە كۈندىن بېرى قاراخانىيلار پۇقرالىرى بۇ يېڭى ئوردا كېڭىشىگە تولىمۇ ئۈمىدۋارلىق بىلەن قاراواتاتتى. جاكارچىلار شەھەر رەستىلىرىدە جاكار سېلىپ بۇ يېڭى ئوردا كېڭىشىدە قاغاننىڭ بۇغراخاننىڭ كۆپ مېھر-شەپقىتىگە ئېرىشىدىغانلىقى توغرىسىدا جار سالدى. قاغاندىن چىققان دانىشمەن ئۇستاز جارچى يۇرت ئايلىنىپ ئاتۇشنىڭ مەشھەت بازىرىغا كەلدى. دۈشەنبە بازار ئادەملەر تىقما-تىقما ئىدى. يۇرت-يۇرتلاردىن كەلگەن تاۋاپچىلار، يېتىمچىلار كۆپ يىغىلىدىغان سۇلتان سۇتۇق بۇغراخاننىڭ مەقبەرىسى جايلاشقان بۇ جاي جاكارنىڭ ئۈنۈمى ئەڭ تېز بولىدىغان ئورۇن ئىدى. يەنە بىرى، ھەرقايسى ئەللەردىن كەلگەن سودىگەرلەرمۇ، سەيياھلارمۇ بۇ يۇرتتا چۈشمىي ئۆتمەيتتى. شۇڭا، بۇغراخاننىڭ سېخىيەتنى نامايان قىلىش كىشىلەرگە ئەدلى-ئادالەتنىڭ خاسىيىتىنى ئۇقتۇرۇشتا، شاھنىڭ نام-ئاتىقىنى باشقا ئەللەرگە تارقىتىشتا ياخشى رول ئوينايتتى.
- ئەي ئەھلى جامائەت، ئاڭلىمىدىم، ئېشىتمىدىم دېمەڭلار، بۇ قېتىم ئوردىدا چوڭ كېڭەش بولماقچى، بۇغراخان كېڭەشتە بەزى قانۇنلارغا ئۆزگەرتىش كىرگۈزمەكچى، ئادالەتلىك شاھىمىز بودۇننىڭ غېمىنى يەيدۇ، ئۇنىڭغا باياتىن ئۇزۇن ئۆمۈر تىلەڭلار.
شاھىمىزنىڭ بېشى ئامان بولسا، ئاۋامدا غەم – قايغۇ بولمايدۇ، — جاكارچى بويىغا ئېسىۋالغان ناغرىنى توگۈلدىتىپ چالغىنىچە، بۇ يەردىن يەنە قوزغالدى. ئۆتۈنگىچە، يەنە بىر ياقتىن ئاۋامدىن چىققان دانىشمەن ئۇستاز ھېكمەتتىن جار سېلىپ بۇ سەھناغا ھازىر بولدى.
— زامان ئۆتەر، كىشى تويماس، ئادەم بالىسى مەڭگۈ قالماس، زورلۇق — زومبۇلۇق ئىشىكتىن كىرسە ئىنساپ ۋە قائىدە — يوسۇن تۈڭلۈكتىن چىقىدۇ. خالايىق، ئىنساپ بىلەن ياشاپ قائىدە — يوسۇنلۇق بولايلى، تويماس نەپسىمىز ئۈچۈن ئۆزىمىزگە ئۆزىمىز زورلۇق قىلمايلى. ئاگاھ بولۇڭلاركى، قەيەردە ئىنساپ تۈگىسە، شۇ يەردە زورلۇق — زومبۇلۇق باش كۆتۈرىدۇ. قەيەردە زورلۇق — زومبۇلۇق باش كۆتۈرسە، شۇ يەردە خارلىق بولىدۇ. خالايىق شاھلارغا ئىنساپ تىلەيلى، شاھلاردىن ئادالەت تىلەيلى. ئىككى بوغرا تىكىشسە، ئارىدا كۆكۈيۈن يەنجىلىدۇ.
ئەتراپتىن كىشىلەر يىغىلىشىپ غوژمەك بىر سورۇن ھازىر بولدى. ئوتتۇرىدا بۇ ئاقساقال پەرىشتىدەك بوۋاي ھېكمەت سۆزلەيدى. بۇ ئۇستازنىڭ قولىدا بىر دەستەك بار ئىدى، دەستەككە «ھېكمەت ئۇستازى» دېگەن ئۇيغۇرچە خەتلەر يېزىلغان، دەستەككە ھەم بۇغراخاننىڭ تامغىسى بېسىلغانىدى.
— ئۇيغۇرلاردا زامان — زامانلاردىن بېرى داۋاملىشىپ كېلىۋاتقان بۇ ئەنئەنە ئاۋامنىڭ ھېكمەت مەكتىپى بولۇپ، ياشاشنى، ھاياتنىڭ قانۇنىيەتلىرىنى ئۆگىتىدىغان،
تارىختىكى ئاچچىق تەجرىبە – ساۋاقلارنى ئەسلىتىپ ساۋاق بېرىدىغان، ئاۋامنى ئادالەتنى ھىمايە قىلىشقا، قانۇنغا رىئايە قىلىشقا ئۈندەيدىغان، ئىتتىپاقلىق، ئىناقلىقنى تەكىتلەيدىغان، بۆلۈنۈش، پارچىلىنىشنىڭ، زۇلۇم ۋە زالالەتنىڭ مىللەتكە ئېلىپ كېلىدىغان ئاپەتلىرىنى ئاگاھلاندۇرىدىغان، نادانلىقنىڭ زىيانلىرىدىن ئاگاھلاندۇرۇپ بىلىمنىڭ خاسىيىتىدىن تەربىيەت قىلىدىغان، ئائىلىنىڭ ئىناقلىقى، كىشىلىك مۇناسىۋەت، ئەخلاق — پەزىلەت توغرىسىدا نەسىھەتلىرى قىلىدىغان ھەقسىز سەييارە مەكتەپ ئىدى. ھەربىر يۇرت ۋە ئايماقلاردا ئوقۇمۇشلۇق ئۇستازلار «ھېكمەت ئۇستازى» لىققا تەكلىپ قىلىناتتى. يەرلىك مەھكىمىلەردىن ئۇلارغا مەلۇم مىقداردا مائاش بېرىلەتتى ۋە بەزى ئىمتىيازلاردىن بەھرىمەن بولاتتى، ھەتتا ئۇلار شۇ يۇرت ۋە مەھەللىنىڭ ئۆلىماسى ھېسابلانغاچقا ئايرىم ۋاقىتلاردىمۇ نۇرغۇن كىشىلەر كېلىپ ئۆزى دۇچ كەلگەن قىيىن مەسىلىلەر ھەققىدە سوئال سوراپ مەسلىھەت ئېلىپ كېتەتتى. شۇڭا، كىشىلەر بۇ ھېكمەت ئۇستازلىرىغا شۇنداق ئەقىدە ۋە ھۆرمەت قىلاتتى.
سۇلتان سۇتۇق بۇغراخاننىڭ مەقبەرىسىنىڭ ئالدى خېلى كەڭرەك سەھنا ئىدى، جۈمە ۋە دۈشەنبە بازار كۈنلىرى «ھېكمەت ئۇستازى» بۇ يەرگە كېلىپ ھېكمەت سۆزلەيتتى. باشقا چاغلاردا باشقا مەھەللىلەردە پائالىيەت قىلاتتى، گەرچە ئاتمىش ياشلارغا كىرىپ قالغان بولسىمۇ، شۇنداق جۇشقۇن ۋە سۆزمەن ئۇستاز بۈگۈنمۇ يەنە بىر قىممەتلىك ھېكمەت كىتابىنى ئاچىدىغاندەك ئىدى، ئۇ
ئۈچىسىدىكى ئاق كۆڭلىكىنىڭ ئۈستىدىن باغلىۋالغان قارا بەلباغقا سول قولىنىڭ باش بارمىقىنى سېلىپ تۇرغان، قولىنى نۇتقا ماسلاشتۇرۇپ ھاۋادا ھېلى ئۇيان، ھېلى بۇيان پۇلاڭلىتىپ سۆزلىمەكتە ئىدى.
— ھەي خالايىق، چىن ۋە توغرا ئىش قانداق بولىدۇ؟ چىن ۋە توغرا ئىش دەپ مۇنداق كىشىلەرنى ئاتىساقلار بولىدۇ: ئۇنداق ئادەمنىڭ تىلى بىلەن دىلى بىردەك بولىدۇ، ئىچى تېشىدەك، تېشى ئىچىدەك بولىدۇ؛ چىن ۋە توغرا ئىش يۈرىكىنى ئالقىنىغا ئېلىپ قويۇپ، ئىنسانلار ئارىسىدا ئويالماي يۈرەلەيدىغان ئەردۇر. قېرىنداشلار، ئارىمىزدىكى ئەڭ ئەسكى ئادەمنىڭ كىم ئىكەنلىكىنى ئېيتىپ بېرەيمۇ؟ جاھىل، بەدخۇي ئادەم؛ يالغانچى، تۆھمەتخور ئادەم؛ ھۈنەرسىز، پەزىلەتسىز ئادەم؛ ھاياسىز، بېخىل ئادەم ئادەملەرنىڭ ئەڭ تۆۋىنىدۇر. ھەي خالايىق، سىلەرگە خاتىرجەم ۋە بەختلىك ياشاشنىڭ يولىنى دەپ بېرەيمۇ؟ ئاگاھلاندۇرۇشۇم بولسۇنكى، غاپىل ياشىمىغىن، ئۆمۈر بوستانلىقى مەنسىز ئىشلار ئۈچۈن خازان قىلما؛ توغرا بول، دۇرۇس يولدىن ھەرگىز قايتما ۋە ئاداشما. توغرا يول مۇراد — مەقسەتكە يەتكۈزىدۇ. ئەلگە مېھرىبان كۆيۈمچان بول، ھەرگىزمۇ ئەلگە ئاسىلىق قىلمىغايسەن. كۆڭلۈك بىلەن تىلىڭنى روس تۇتۇپ ئاللاغا توبە، غەمنى ئاز قىلىپ، كۆپرەك ئىبادەت قىلىپ ياخشىلىق تىلە. جىددىيلەشكەندىمۇ تەمكىن بول، غەزەپلەنگەندىمۇ مۇلايىم بول، ھەرگىزمۇ ئۆلۈمنى ئۇنتۇپ قالما، ئەسلىڭنى ئۇنتۇپ قالما؛ دۇنيادا ھېرىسلىق قىلىپ ئۆزۈڭنى بولغىما، بۇ دۇنيا قالىدۇ، بىراق ھەممىمىز بۇ
دۇنيادىن كېتىمىز. بېشىڭغا ھەر بالا كەلسە ئېگىلمەي كۆتۈرگىن، ئاللانىڭ ھۆكمىگە رازى بول. راست سۆزلە، ۋەدەڭ چىن ۋە ئىشەنچلىك بولسۇن، ئوچۇق چىراي، شىلىق سۆزلىك، ئەزگۈ قىلىقلىق بول. شۇنداقلا زامان ساڭا كۈلۈپ باقسىمۇ، بەخت كېلىپ ئىشىكىڭنى قاقتىمۇ، كىشىلەرنىڭ ئەيىبىنى ئاچماي يوشۇر، ئۆزۈڭنى ئەگەر يولدىن توس. ئۆزۈڭگىلا پايدىسىنى كۆزلىمە، خەلقنىڭ مەنپەئىتىنى كۆزلە، چۈنكى سېنىڭ مەنپەئىتىڭ خەلقنىڭ مەنپەئىتى ئىچىدە بولىدۇ. خەلققە ئېغىرىڭنى كۆتۈرتمە، خەلقنىڭ ئېغىرىنى سەن كۆتۈرگىن. مال - دۇنيارىڭ بولسا ئۆزۈڭنىڭ پايدىسى ئۈچۈن سەدىقە قىلىپ خەلقنى سۆيۈندۈر. ئادەمنىڭ ئەڭ ئېسىلى ئەل ئۈچۈن ئۆز جېنىنى پىدا قىلىپ، ئۇلۇغ ساۋاب تاپىدۇ — ھېكمەت ئۇستازى سۆزلەپ مۇشۇ يەرگە كەلگەندە، قارىسا ئۆزىنى چەمبەر سىمان قورىۋالغان ئادەملەر نەچچە رەت — نەچچە رەت بولۇپ كەتكەنىدى، بەزىلەر كۆرەلمەي ھە دەپ كەينىدىن بوينىنى سوزۇشاتتى — خالايىق، ئالدىراش ئىشلار بارلار كەتسەڭلارمۇ بولىدۇ، ئەگەر ئالدىرىمىساڭلار ئالدىدىكىلەر ئولتۇرۇپ ئاڭلاڭلار، كەينىدىكىلەرگە ئىمكانىيەت يارىتىپ بېرىڭلار. ھېكمەت ئۇستازىنىڭ بۇ تەكلىپى بىلەن ئىككى قۇر ئادەم ئولتۇرۇشتى. ئۇ ھېكمەت دەرسىنى يەنە داۋاملاشتۇردى:
— ئادەمىيلىك نام ئىككى نەرسىدىن ئىبارەتتۇر. بىرى خەلققە مېھرىبان بولۇش، يەنە بىرى سېخىيلىق بىلەن قولىنى ئوچۇق قىلىشتۇر. ئەقلىڭ بولسا، ئەقلىڭگە كېڭەش قىلىپ باققىن، ئەقلىڭ ساڭا شۇنداق دەۋەت قىلىدۇ،
سىخي دېيىشىدۇ. ھەقىقىي سىخي كىم؟ سىخي دېگەن جىنىنى پىدا قىلىپ ئەللىك ھەققىنى ئۆتەگەن ئادەمدۇر. كۈمۈش تولاشتۇرغاننىلا ھەقىقىي سىخي دېگىلى بولمايدۇ. ھەقىقىي سىخي ھاياتىنى ئەل ئۈچۈن تەسەددۇق قىلغۇچىدۇر.
ھېكمەت ئۇستازى بۈگۈن ھەر نۆۋەتتىكىگە قارىغاندا كۆپرەك سۆزلىدى، بىراق سۆزلەنگەن ھېكمەتلىرى ھەر قېتىمدىن ئالاھىدە پەرق قىلاتتى. چۈنكى، كۆپ ھاللاردا «ئەدەپ ـ ئەردەمنىڭ بېشى تىل»، «قۇت بەلگىسى بىلىم»، «يىلان ئۆزىنىڭ ئەگرىلىكىنى بىلمەس، تۆگە بوينىنى ئەگرى دەر»، «ماختانچاق ئېشەككە يۈك بولغار»، «تەگمىگۈچە ئۆنمەس، تىلىمىگۈچە تېپىلماس»، «ھەي ئۇيغۇر، ياغاچ كەسسەڭ ئۆزۈڭ كەس، تۆمۈر كەسسەڭ قىسقا كەس» دېگەندەك ئوخشاش قىسقا ـ قىسقا ھېكمەتلەرنى سۆزلەپ چۈشەندۈرەتتى. بەزى ھاللاردا كىشىلەرنىڭ تەلىپىگە ئاساسەن سۆزلەپ بېرىتتى. بەزىدە كىشىلەر ئوردىدىكى ئىشلار، قانۇن ـ تۈزۈم، خاننىڭ خاھىشى توغرىسىدا سوئال سورايىدىغانلارمۇ بولاتتى. بۈگۈن ئارقىدىن بىرەيلەن قوپۇپ، ئۇستازدىن سورىدى:
— ئۇستاز، بۇ نۆۋەتلىك ئوردا كېڭىشىدە بىز پۇقرالارغا پايدىلىق بىرەر ئۆزگىرىشلەر بولامدۇ؟
— ھەي خالايىق، ئاللانىڭ رەھمىتى بىلەن بىز ئادالەتلىك، پاراسەتلىك خاننىڭ زامانىسىدا ياشاۋاتىمىز، — دېدى جاۋابەن ئۇستاز، — بۇ قېتىمقى ئوردا كېڭىشىدىن ئۈمىدۋار بولساق بولىدۇ. ھازىر خان ئالىيلىرىنىڭ قېشىدا دۆلەت ئۇستازى يۈسۈپ خاس
ھاجىپتەك دانا مەسلىھەتچىلىرى بار. خان ئالىيلىرى بۇ قېتىم يۈسۈپ خاس ھاجىپنى رەسمىي ئۇلۇغ خاس ھاجىپ قىلىپ تەيىنلەيدىكەن دەپ ئاڭلىدىم. شۇڭا، يۈسۈپ خاس ھاجىپقا قانۇن ـ تۈزۈمگە تۈزىتىش كىرگۈزۈش لايىھەسىنى ئىشلەپ چىقىش ھوقۇقىنى بېرىپتۇ. ئۇ مۆتىۋەر زات شەخسىيەتسىز، پۇقرانىپەرۋەر، دانا كىشى ئىكەن. مەن بۈگۈن دېگەن ھېكمەتلىرىمنىڭ كۆپىنچىسى ئاشۇ ئۇلۇغ ئۇستازنىڭ بۈيۈك ھېكمەت قامۇسى «قۇتادغۇبىلىك»تىن ئوقۇۋېلىپ يادىمدا قالغانلىرىدىن بىر تامچە. بىز خان ئالىيلىرى ۋە يۈسۈپ خاس ھاجىپنى ئاللا پاناھىدا ساقلىشى ئۈچۈن دۇئا قىلايلى، ئامىن!
— ئامىن… — خالايىقنىڭ ھەممىسى قولىنى دۇئاغا كۆتۈردى.
— ئۇستاز، سىلى دۆلەت ئۇستازى يۈسۈپ خاس ھاجىپنى كۆرسىلە، بىزلەردىن سالام دەپ قويسىلا، رەھمىتىمىزنى يەتكۈزۈپ قويسىلا، — دېدى چۆرىدەپ تۇرغانلار ئارىسىدىن ئېگىز دارازا بىر ئەر كىشى، — ئۇ زات بىز پۇقرالارنىڭ دەردىگە دەرمان بولىدۇ، نۇرغۇن ئادەملەرنىڭ ئەرز ـ دادلىرىنى قوبۇل قىلىپ ئادالەت بىلەن ھەل قىلىپ بېرىدۇ. ئۇستاز رازىلىق بەردى.
ئۇستازنىڭ نۇتقى تۈگىگەندىن كېيىن ھېلىقى دارازا ئەر ئەتراپىدىكىلەرگە ناھايىتى قىزغىن پاراڭ سېلىپ بەرگىلى تۇردى:
— بۈلتۈر ئوردىدا، بەگلىك ئورۇنلاشتۇرۇشى بىلەن ئوردىغا چېپىشقا باردىم، دەڭلا، ئەييۇھەنناس، بۇ يەرگە كېلىپ كەتكەن ئادەم، كۆسەندىن،
ئودۇندىن، ئوچتىن، سەمىزكەنتتىن (سەمەرقەنتتىن) ھەتتا قوجۇ، بەشبالىقلاردىن كاپىر ئۇيغۇرلارمۇ پالۋانلىرىنى ئەۋەتكەن ئىكەن ئەمەسمۇ؟!
— سېنى شۇ كاپىر ئۇيغۇرلارنىڭ پالۋىنى يەر چىشلەتكەن ئىكەنتۇغۇ؟ — دەپ چاقچاق قىلدى بىرىلەن.
— سەن مېنىڭ ياتقىنىمنى دېمەي، ئاتقىنىمنى دېمەيسەن، — دېدى بەستلىك بۇ ئادەم بىرئاز تېرىكىپ، — دۇنيادا يىقىلمايدىغان نوچى يوق، ئەمما مەن ئۇنى ئەمەس، مانا شۇ چېلىش سەۋەبلىك ئۆتكۈزگەن كېلىشمەسلىكنى دېمەكچىمەن، — ماڭا ئىككىنچى كۈنى نۆۋەت كەلدى. ئارقا - ئارقىدىن بىر ئىككىنى ئاتتىم. ئۈچىنچى قېتىمدا يەنە بىر سېمىز كاتتىلىك ئۆزىنى چاغلىماي سەكرەپ چۈشۈپ قالدى. قان قىزىپ تۇرغاندا ئىشى باشقىدە. ئەتراپتا لەك مىڭ، لەك مىڭ ئادەم ھۆۋ توۋلاپ تۇرسا، شۇنىڭ بىلەن تەڭرى بىر غايىۋانە كۈچ بەردىمۇ ئۇقمايمەن، تۇتقانچە يەرگە قوزۇق قاققاندەك قېقىۋەتپىتمەن ئەمەسمۇ، شۇنىڭ بىلەن ئۇ چىدىماس ئورنىدىن تۇرالماي ۋايۋايلاپ ياتمامدۇ. بىر چاغدا ئۇنى كۆتۈرۈشۈپ سورۇندىن ئېلىپ چىقىپ كەتتى. شۇنىڭ بىلەن مەن بالاغا قالدىم. ئۆتۈنۈپ تۇرساممۇ چوڭ قازىنىڭ ئالدىغا ئېلىپ باردى. ئۇ قازى، سەن ھېلىقى سېمىز كاتتىلىك ئادەمنىڭ بېلىنى تۇشتۇۋەتپىسەن، ئۇنى ئەملەش ئۈچۈن كەتكەن چىقىمنى سەن تۆلەيسەن، ئەگەر بېيىپ بولۇپ قالسا، ئۆمۈرۋايەت ئۇنىڭ ھالىدىن خەۋەر ئالىسەن، دەپ پىچىپ قويدى. مۇشۇمۇ ئىشمۇ بولدۇمۇ دەڭلار، بۇيان با، بۇيان با، يېنىمدا
184
بار گەپنى بېرىپ ئۆيگە بېرىپ كېلەي دېسەم ئۇنىمايدۇ. ئاخىر بىرىلەن ماڭا يۈسۈپ خاس ھاجىپقا ئەرز سۇنۇشۇمنى ئېيتتى، تۆت تەڭگە بېرىپ، راسا كېلىشتۈرۈپ ئەرز يېزىپ بەردى. تەلىيىمگە بىر كۈنى نۆۋەت بىر دەۋا ئىشى ئۈچۈن مەھكىمىگە چىقتى. يېنىدا توغ كۆتۈرگەن بىر قانچە ياساۋۇللىرى بار، ھېلىقى ئادەمگە قارىساقلار ھەم ھەيۋەتلىكلەر، ھەم سۆيۈنۈپ كېتىسىلەر. شۇنداق شورلۇق، ئەمما شۇنداق قاملاشقان، مەن ئارقىسىدىنلا كىرىپ مەھكىمە ئىچىدىلا ئەرزىمىنى يۈسۈپ خاس ھاجىپقا سۇندۇم. يېنىدىكى مۇلازىمدىن بىرى قولۇمدىكى ئەرزىمنى ئېلىپ يۈسۈپ خاس ھاجىپقا بەردى. ئۇ ئەرزنى بىر قۇر كۆرۈپ چىقىپ يېنىمغا كەلدى:
— ئورۇنۇڭدىن تۇرە، نوچى دېگەن مۇنداق تىزلانمايدۇ، — دېدى ئۇ كۈلۈپ تۇرۇپ، چوڭ ئەمەلدارلارنىڭ بىزدەك قارا بۇدۇنلارنىڭ ئالدىدا ئاشۇنداق مېھرىبانلىق بىلەن كۈلگىنىنى كۆرۈپ باققانلىقلار بارمۇ، — ساڭا ئۆۋال قىپتۇق، بۇ پائالىيەتنى بىز ئورۇنلاشتۇرۇپ، ئۆڭدىن كېلىپ چىققان ئىشنى باشقا ئادەمگە يۈكلەپ قويسا، بولمايدۇ، — دېدى. كېيىن قازىغا چېلىشىشتا ھەر خىل ھادىسىلەر بولىدۇ، بۇنداق ئىشلاردا پالۋانلارنى گۇناھقا ھۆكۈم قىلىپ قويساك، كىممو چېلىشىشقا جۈرئەت قىلىدۇ، بۇ ئىشنى ئوردا ئۈستىگە ئالىدۇ، — دېدى شۇنىڭ بىلەن قازى ئامالسىز مېنى قايتىپ كېتىشىمگە ئىجازەت بەردى.
— ئۇنى دېسەڭلار، ئۆتكەن قېتىم، — دەپ سۆز قىستۇردى يەنە بىرىلەن، — بۇغراخان بىلەن ئاشۇ زات
185
ئارتۇشقا چىقىپ سۇتۇق بۇغراخاننىڭ قەبرىسىنى تاۋاپ قىلىپ قايتاشدا بىر قانچە ئادەم ئەرىز سۇنغانىكەن. ھەممىسنىڭ ئەرىزى توغرا، ئادىل ھەل قىلىپ بېرىپتۇ. تېخى بىر زالىم پارىخور ئەمەلدارنى جازالاپتۇ. ئاشۇ بەگلىرىمۇ ئالدىدا تىزلىنىپ تۇرالايدىغان ھوقۇق بار ئادەملەر ئىكەن — ھە بولار.
— يۈسۈپ خاس ھاجىپ دېگەن بۇ ئادەم بەك يامان ئوخشايدۇ، — دېدى يەنە بىر كىشى، — تېخى بۇغراخان ۋە ئۇنىڭ بالا — چاقىلىرى گۇناھ قىلسىمۇ ئوخشاشلا جازالىنىدۇ، — دەپتۈرمىش.
تۆھمەتنىڭ ئالدى — كەينىدىكى ئىشلار
كەچ، كۆز باغلانغان چاغ. بەگتاش ھاجىپنىڭ قوشقاناتلىق دەۋازىسىنىڭ ھالقىسى شاراڭلىپ ئۇرۇلدى. ئۇنىڭ خىزمەتچىسى چىقىپ ئىشىكنى ئاچتى. ئىشىك ئالدىدا ئىككى كىشى تۇراتتى، ئۇنىڭ بىرى بېشىغا بادام دوپپا، ئۈستىگە خېلى ئېسىل رەختتىن تون كىيگەن، قولىدا كۈمۈش ساپلىق قامچا تۇتقان ھالدا تۇراتتى. يەنە بىرى، بېشىغا كىر بولۇپ كەتكەن ئاق بۆك، ئۈستىگە ماتادىن تىكىلگەن كۆڭلەك ۋە كەڭ پۇشقاقلىق تامبال كىيگەن، پۇتى يالاڭ ئاياغ ئىدى، ئۇ قولىدا بېگىنىڭ ئېتىنىڭ چۇلۋۇرىنى تۇتقانچە ھاسىراپ — ھۆمۈدەپ تۇراتتى.
— بەگتاش ھاجىپ جاناپلىرى ئۆيدە بارمۇ؟ — سورىدى بەگ سۈپەت كىشى.
— سىلە كىم بولىلا، — دەپ سورىدى ئۆيدىن چىققان مۆلازىم.
— مېنىڭ كىملىكىمنى سورىماي، گېپىمگە جاۋاب بەر، — دېدى ئېيىپ بەگ، شو زامان قولىدىكى قامچا بىلەن ھېلىقى مۆلازىمنىڭ يۈز تەرىپىگە تاسىلدىتىپ بىرنى ئۇرۇۋەتتى، — موشۇ كەمەدە چاكارلارمۇ ھەددىدىن
ئېيتىشواتىدۇ، دېسە.
ئايۇپ بەگ ئىجازەتنى كۈتمەيلا ئۈسۈپ ئۆيگە كىردى. پېشايۋانلىق ياسىداق ھويلىنىڭ سوپىسىدا بەگتاش ھاجىپ بىلەن سەيىدخان خوجا تونۇردەك سەللىسىنىڭ ئاستىدا ئېسىلىپ قالغاندەك، مۆكچىيىپ ئولتۇرۇپ گۈڭگۈرلىشىپ پاراڭلىشىۋاتاتتى. ئايۇپ بەگ ئۇلار بىلەن كۆرۈشۈپ، سوپا ئۈستىگە چىقىپ ئولتۇرۇپ بولۇپلا كايىپ كەتتى:
-
بەگ بەگدەك، چاكار چاكاردەك بولغاننى كۆرگەن. مۇشۇ كەمىدە چاكارلارمۇ ئادەمگە گۈللىنىدىغان بولۇۋالدى، سېنى كىم بېقىۋاتىدۇ، دەپ كۆرگۈلۈكنى كۆرسىتىپ قويۇپ تۇرسا، ئاندىن ھەددىنى بىلەتتى.
-
جانابى سەيىد خوجا، بۇ كىشى مېنىڭ قېينىنىم بولىدۇ، - دەپ تونۇشتۇردى بەگتاش ھاجىپ، ئايۇپ بەگنى تونۇشتۇرۇپ.
-
بىزگىمۇ ئوردىدا پۇت قويغۇدەك جاي قالىمىغىلى تۇردى، - دېدى سەيىد خوجا ھەسرەتلىنىپ، - يۈسۈپنىڭ بىدئەت كىتابى بېشىمىزغا بالا بولغىلى تۇردى، بىز پەيغەمبەر ئەۋلادلىرىنىمۇ نەسىبى يات دەپ چەتكە قېقىۋاتىدۇ.
-
بۇ قېتىم ئوردىدا كېڭەشكىنىدە يۈسۈپنى تولۇق خاس ھاجىپلىق مەرتىۋىسىگە رەسمىي تەيىنلەيدىغان ئوخشايدۇ، - دېدى بەگتاش ھاجىپ، - مەنمۇ خان جەمەتىدىن تۇرسام، ئوتتۇز يىل ئوردىدا جان كۆيدۈرۈپ ئىشلىگەن تۇرسام، شۇ بىدئەت كىتابى بىلەنلا مېنىڭ ئۈستۈمگە چىقىپ مىنگىلى تۇردى ئۇ.
-
جانابلىرى سىلى يۈسۈپتىن ئىقتىدار جەھەتتە ۋە
188
نەسىب جەھەتتە ھېچقانداق قالغۇچىلىكلىرى يوققۇ، - دەپ سۆز ئارىلىدى ئايۇپ بەگ، - ئۇ يازغان قوشۇقنى سىلىمۇ يازغانغۇ، خان ئالىيلىرىنى ئۇ قانداق قىلىپ ئىندەككە كەلتۈرۈۋالدىكىنە.
-
يالغۇز ئاتنىڭ چېڭى چىقمايدۇ، ئوردىمۇ بىزنىڭ تەرىپىمىزنى ئالىدىغان ئادەملەر خېلى بار. بىز گېپىمىزنى بىر قىلىپ، خان ئالىيلىرىغا ئەھۋالنى مەلۇم قىلايلى، - دېدى بەگتاش ھاجىپ، - ھازىر ئوردىمۇ ئەل ئارىسىدىمۇ يۈسۈپنى «دۆلەت ئۇستازى» دېگەن گەپ تارقاپ كېتىپتۇ. بۇ خان ئالىيلىرى ئۈچۈنمۇ بىر ھاقارەت. ئۇ ئۆز ھەددىنى بىلمەي «خان ئۇستازى، دۆلەت ئۇستازى» دېگەن نامنى ئالسا، دۆلىتىنى ئاتاققا خان ئالىيلىرى، ئەمەلىيەتتە يۈسۈپ باشقۇرغان بولۇپ قالمامدۇ.
-
تۆرۈ (قانۇن) ئالدىدا ھەممە ئادەم باراۋەر، دەپتۇ. خان ئالىيلىرى بىلەن ئاشۇ زەڭگى قۇللارمۇ تەڭ بولۇپ قالامدۇ، بۇ تېخىمۇ ھەددىدىن ئاشقانلىق - دە، - دېدى ئايۇپ بەگ ئالقىنىنى گىلەمگە ئۇرۇپ تۇرۇپ.
-
سەيىد خوجا، گەرچە قاراخانىيلار يۈرگۈزۈۋاتقان قانۇن ئىسلام دىنىنى يادرو قىلغان قانۇن ئىكەنلىكىنى، ئىسلام ئەقىدىسىدە ئاللانىڭ قانۇنى ئالدىدا ھەممە ئادەم باراۋەر ئىكەنلىكىنى ئېنىق بىلىسىز، ئايۇپ بەگنىڭ سۆزىگە باش لىڭشىتىپ تەستىقلىدى ۋە ئايۇپ بەگنىڭ سۆزلىرىنى تېخىمۇ گەۋدىلەندۈرۈپ مۇنداق دېدى:
-
پەيغەمبىرىمىز: ياخشى چۈش ئاللا تەرىپىدىن بولىدۇ، يامان چۈش شەيتاندىن دېگەن بولسىمۇ، يۈسۈپ
189
تەپ تارتماي ئادەم ئۆزى قانداق بولسا، چوش شۇنداق بولىدۇ، دەپتۇ.
— بۇ گەپلەر بىلەن ئىش پۈتمەيدۇ، ئازراق تارازىغا توختايدىغانراق بىرەر ئىشنىڭ يولىنى قىلماي، بۇ گەپلەرنى كۆتۈرۈپلا خان ئالىلىرىنىڭ ئالدىغا كىرگىلى بولمايدۇ. بىز ئىشنى باشقا ياقتىن توغرىلايلى، — دېدى بەگتاش ھاجىپ ئاۋازىنى بىر ئاز پەسەيتىپ، ئالدىغىراق مۆكچەيدى، قالغان ئىككىيلەنمۇ باشلىرىنى يېقىن قىلىپ كېلىشتى. بىر ھازادىن كېيىن باشلىرىنى كۆتۈرۈشۈپ، كۈلۈشۈپ كېتىشتى.
— ئۆز كۆزۈمچە دانا تەدبىر ھېسابلىغان بۇ ئىشنى سوغا چىلاشتۇرساق، ئوردا ئۈچۈن نەچچە يۈز مىڭ دەرەەم زىيان بولىدۇ، — دەپ پېخىرلىنىپ كەتتى ئايۇپ بەگ.
— شۇنداق بولسا بۇ ئىشنى ساڭا ئورۇنلاشتۇردۇق، ھەرگىزمۇ چاتاق چىقىپ قالمىسۇن، — دەپ جېكىلىدى بەگتاش ھاجىپ.
ئەتىسى سەھەر بامدات نامىزىدىن بۇرۇن، ئەل تۆمۈر يالۋاچنىڭ دەرۋازىسىنىڭ ئالدىدا بەگتاش ھاجىپنىڭ ئۆي خىزمەتچىسى پەيدا بولۇپ، ئېھتىيات بىلەن ئىشىكنى قاقتى. ئۆي ئىچىدىن بىرەيلەن چىقىپ ئىشىكنى ئاچتى.
— كىمنى ئىزدەيسىز؟
— ئەل تۆمۈر يالۋاچ ئۆيدە بارمۇ؟ — دەپ سورىدى ھېلىقى مۇلازىم.
— بار، ئەمدى تۇرغان تاھارەت ئېلىۋاتىدۇ غۇ دەيمەن، ئەگەر جىددىي گەپ بولسا ماڭا دېسىلە، مەن دەپ قوياي.
— ئۆزى بىلەن كۆرۈشمىسەم بولمايتتى، خاپا بولماي دەرھال خەۋەر قىلغان بولسىلا، مەن دەرھال قايتىمسام بولمايدۇ، — دېدى ئۇ كىشى.
ئۆي خىزمەتچىسى كىرىپ كېتىپ، بىر دەمدىلا چىقىپ ئىشىك قاققۇچىنى ئۆيگە كىرىشكە تەكلىپ قىلدى ۋە ياندىكى شام يېقىللىق ئۆيگە باشلىدى. كىرىپ ئولتۇرۇشقىلا ئەل تۆمۈر ئۆيگە كىردى:
— ھوي، ئاتامكەنسىزغۇ، نېمىش بولدى، سەھەردە كېلىپ قاپسىزغۇ؟ — دېدى ئەل تۆمۈر يالۋاچ.
— ئۇكام، بىر ئىش بار ئىدى، سىزنى خەۋەرلەندۈرۈپ قوياي دەپ خەتەرگە قارىماي كەلدىم، ھېلىقى ئايۇپ بەگ دېگەن زالىم بىلىپ قالسا مېنى ئۆلتۈرۈۋېتىدۇ، — دەپ جىددىيلەشكەن ھالدا ئاخشام بەگتاش ھاجىپ بىلەن سەيىد خوجا، ئايۇپ بەگلەرنىڭ قىلىشقان بەزى گەپلىرىنىڭ قۇلىقىغا كىرىپ قالغانلىرىنى مەلۇم قىلىپ مۇنداق دېدى:
— كېيىن ئۇلار باشلىرىنى بىر يەرگە ئېلىپ كېلىشىپ، نېمىلەردىندۇر كۈبۈرلىشىدۇ. نېمە بىلەن تۈزگەنلىكىنى بىلمىدىم، بىر يامان سۇيىقەست پىلانلىۋاتقانلىقنى كۆڭلۈم تۇيدى. ھە دېسە، يۈسۈپ خاس ھاجىپنىڭ يامان گېپىنى قىلىشتى، ئۇنى كۆزدىن يوقىتىمىز دېگەندەك گەپلەر بولۇندى، سىز ئۇ ئادەمنى بىز دەك ئاجىزلارغا باشپاناھ ئادەم دەپ بەرگەنتىڭىز. شۇڭا، نېمىلا بولسۇن، سىزنى ئاگاھلاندۇرۇپ قوياي دەپ كەلدىم.
ئەل تۆمۈر يالۋاچ بۇ خەۋەردىن، ئۇلارنىڭ بىرلىشىپ
يۈسۈپ خاس ھاجىپقا بىرەر سۈيقەست پىلانلاۋاتقانلىقىنى جەزملەشتۈردى. بىراق، زادى قانداق يول بىلەن رەزىل قولىنى سۇندىغانلىقىنى ئۇقمايتتى. بەگتاش ھاجىپ بۈگۈن ئەتەنگىلا ئىشنى باشلىغانىدى.
ئەتەنگىلا قوبۇل ۋاقتىدىن بۇرۇن، بەگتاش ھاجىپ قاراخان بوغراخاننىڭ ئالىيلىرى بىلەن كۆرۈشۈش تەلەپىنى ئېيتتى. قاراخان بوغراخانغا خەۋەر قىلىنغاندىن كېيىن، ئىجازەت بىلەن بوغراخاننىڭ ھۇزۇرىغا ئىككى پۈكلۈنۈپ كىرىپ كەلدى. بوغراخانمۇ ئونى خېلى ئوچۇق - يورۇق قوبۇل قىلدى ۋە ئولتۇرۇشقا تەكلىپ قىلدى.
- ئالىيلىرى، نەدىمۇ مەندە خاتىرجەم ئولتۇرغۇدەك ئاراملىق بولسۇن، پۈتۈن خىيالىم ئالىيلىرىنىڭ غېمىدە، - دەپ سۆز باشلىدى بەگتاش ھاجىپ. بوغراخانمۇ بىرئاز ھەيرانلىق بىلەن «ھە» دېگەندەك ئولتۇردى، - ئوردىدىكى ۋە ئوردا سىرتىدىكى ئەلەمدار ۋە قەلەمدار بەگلىرىنىڭ خاتىرجەملىكى بۇزۇلدى. ئەلمۇ تەشۋىش ۋە پاراكەندە بولۇپ كېتىۋاتىدۇ. ئەلەمدار، قەلەمدار بەگلەر دۆلىتىمىزنىڭ تۈۋرۈكى ئىدى، بىراق ئۇلارنىڭ مەنىيىتى زىيانغا ئۇچراۋاتىدۇ. بەگ بىلەن قۇلنىڭ پەرقى بولمىسا، پۇقرالارنىڭ خورلىكى ئۆسۈۋالدى. ئۇلار باج - سېلىق تاپشۇرۇشتىن باش تارتىپ بەگلەر بىلەن قارشىلىشىۋاتىدۇ، ئالىيلىرى.
گەپنىڭ تېگىنى بىرئاز پەملىگەن بوغراخان ياندۇرۇپلا سورىدى:
-
ھاجىپ، گەپنى ئېنىقراق ئېيتسىلا، نېمە گەپ بۇ؟!
-
يۈسۈپ ئۆزىنىڭ تەربىيىسىنى ئالغان بەزى بەگلەر پۇقرالار بىلەن ئوردىنى دۈشمەنلەشتۈرۈپ قويۇۋاتىدۇ، ئوردىنى زىيان تارتتۇرۇش ھېسابىغا ئۆزلىرىنى بېيىتىۋاتىدۇ. كۆرۈنۈشتە پۇقرالارغا ياخشىچاق بولۇپ، ئەمەلىيەتتە ئالىيلىرىنى يامان كۆرسىتىۋاتىدۇ، - دېدى بەگتاش.
-
بەگلەرنىڭ ۋەزىپىسى پۇقرالارنى ئۆزلىرىگە چوقۇندۇرۇش ئەمەس، بەلكى شۇ پۇقرالارنىڭ خىزمىتىنى قىلىش، شۇ پۇقرالارنىڭ تەربىيىسى ئېلىش، پۇقرالارنىڭ تەربىيىسى ئېلىشنى يامان دېگىلى بولمايدۇ، ھاجىپ. دۆلىتىمىز ئۆلى پۇقرالار بىلەن پۇختىلىنىدۇ.
-
ئالىيلىرى ئىش ئۇنداق ئاددىي ئەمەس، - دېدى سۆزىنى تېخىمۇ پەسەيتىپ، - يۈسۈپ خاس ھاجىپنىڭ تەكلىپى بىلەن ئۆتكەندە نەچچە ئون سودىگەرگە ئوردىدىن پۇل چىقىرىپ، يۆلەش تەدبىرى ئەمەلىيەتتە، ئۇلارنىمۇ، ئوردىنىمۇ زىيان تارتتۇرۇپ، شۇ ئىش بەدىلىگە ئۆزى نۇرغۇن مەنپەئەت ئالغانىكەن. ھازىر ئۇ سودىگەرلەردىن نەچچىسى، بۇ ئىشنىڭ سىرىنى ئاشكارىلاپ قويدى. يۈسۈپ خاس ھاجىپنىڭ، ھەربىر سودىگەرگە ئوردىدىن مەلۇم مىقداردا مەبلەغ چىقارتتۇرۇپ بېرىش بەدىلىگە نەچچە مىڭ دىنار پارا يېگەنلىكى توغرىسىدا گەپ - سۆز بار. ھازىر نۇرغۇن سودىگەرلەر زىيان تارتىپتۇ، ئوردىنىڭ پۇلى قايتۇرالغۇدەك ئەمەس، شۇنداق بولغاندا، بۇ ئىش ئوردىنى نۇرغۇن زىيانغا سۆرەيدىغان ئىش ئەمەسمۇ؟!
بوغراخان يۇقىرىقى گەپلەرنىڭ تېگىگە بىرئاز غەرەز ئارلاشتىغىنىنى پەملىدى.
يوشۇرۇنغانلىقنى ھېس قىلغان بولسىمۇ، لېكىن ئۇنىڭ پارىخورلۇق توغرىسىدىكى سۆزلىرى بىرئاز دىققىتىنى تارتىپ قويدى. شۇڭا، بەگتاش ھاجىپنى چىقىپ تۇرۇشقا بۇيرۇق بەردى. بۇ چاغدا قوبۇل ۋاقتىمۇ بولۇپ قالغانىدى.
قوبۇلدىن كېيىن بۇغراخان يۈسۈپ خاس ھاجىپنى يالغۇز ئېلىپ قېلىپ سۆزلەشتى.
يۈسۈپ خاس ھاجىپ قائىدە بويىچە بۇغراخانغا سالام بېرىپ قولىنى تاشلاپ تۇرە تۇردى. بۇغراخان بىرئاز تۇرغۇن كۆرۈنەتتى.
— يۈسۈپ خاس ھاجىپ، بەزىلەر مەبلەغ چىقىرىپ سودىگەرلەرنى يولغا سېلىش توغرىسىدا بەزى نورمالسىزلىقلارنىڭ بارلىقى توغرىسىدا ئىشارەت قىلىپ كىرىپتۇ، — دەپ گەپ ئاچتى بۇغراخان، — مەن شۇ ئىشنىڭ راست ـ يالغانلىقىنى دەلىللەش ئۈچۈن سىزنى چاقىرتتىم. ئاڭلىسام، سودىگەرلەر زىيان تارتتۇق دەپ ئەسلى دەسمايە پۇلنىمۇ قايتۇرماپتۇغۇ؟ بۇنى ئوردىدىكىلەرگە قانداق چۈشەندۈرۈش مۇمكىن؟!
يۈسۈپ خاس ھاجىپ ئىشنىڭ تېگى ـ تەكستىنى بىرئاز چۈشەنگەندەك بولدى ۋە تەكىنلىك بىلەن ئەھۋالنى چۈشەندۈردى:
— ئالىيلىرى، بۇنىڭدىن خاۋاتىرلىق مەسىلە، مەن ھەرقاچان ئۇلارنىڭ ئەھۋالىنى ئىگلەپ تۇرۇۋاتىمەن، بەزىلەر بەلكىم ئالدىراپ كەتكەن ئوخشايدۇ، ھەرقانداق ئىشنىڭ نەتىجىسىگە ۋاقتى كەلگەندىن كېيىن باھا بېرىش مۇمكىن. ئالىيلىرى بىلىدۇ، قويغا بىر پارچە ناننى بېرىپلا 194
قۇيرۇقۇنى تۇتۇپ باقسا بولمايدۇ. بىرى، بىز باجنى كەچۈرۈم قىلغان كىشىلەردىن، ئەگەر باج ئالماقچى بولغان بولساقمۇ ئۇلار باج تاپشۇرالمايتتى، ئەگەر مەجبۇرلىساق زۇلۇم قىلىپ قوياتتۇق — دە، ئۇلار پۈتۈنلەي ۋەيران بولاتتى. تاقاقلىق دۇكانلاردىن قانداق قىلىپ باج ئالغىلى بولسۇن. ھازىر ئۇلار خېلى تىرىلىپ قاپتۇ. كۈزدە ئۇلار تېگىشلىك باجنى تاپشۇرالايدۇ. ئالدىنقى يېرىم يىلدىكى كەملىكنى كۈزدە تولۇقلاپ كەتكىلى بولىدۇ. سودىگەرلەرگە كەلسەك، ئۇلارنىڭ بەزىلىرى ئەل ئارىلىپ تىجارەت قىلىۋاتىدۇ، يىل ئاخىرىدا ئۇلار تاپقان تاپاۋىتىنىڭ ئۈچتىن بىر قىسمىنى خەزىنىگە تاپشۇرۇدۇ، ئەگەر تاپشۇرمايدىغان بولسا، ئۇلار مەبلەغدىن ئايرىلىپ قېلىپ ئۆزىنى ئۆزى ۋەيران قىلىدۇ.
— يۈسۈپ خاس ھاجىپ بۇ ئىشتا يەنە بىر نازۇك بىر ئىش توغرىسىدا تۆھمەتكە ئۇچرىغانلىقىدىن خەۋىرى يوق ئىدى. ئەسلىدە بۇ ئىشنىڭ تېگى مۇنداق ئىدى.
يۈسۈپ خاس ھاجىپ يىل بېشىدا بۇغراخانغا مۇنداق ئىككى تۈرلۈك تەكلىپ بەرگەنەيدى. بىرى، ئوردىدىن چۈشۈرۈلگەن باج — سېلىقنى ھەر تۈتۈن بېشىغا چېچىشنىڭ مۇۋاپىق ئەمەسلىكى، پىلنىڭ يۈكىنى ئېشەككە كۆتۈرەلمەيدىغانلىقى، شۇڭا بايلار كۆتۈرۈدىغان يۈكنى ئوتتۇراھاللارغا، ئوتتۇراھاللار كۆتۈرەلەيدىغان يۈكنى نامراتلارغا يۈكلەپ قويغاندا ئاخىرقى ھېسابتا ھەر ئىككىسى ۋەيران بولىدۇ، ئادەم ۋەيران بولسا دۆلەتمۇ ئۆزى بوشايدۇ، دۆلەتنىڭ بايلىقى ئەمەلىيەتتە ئەلنىڭ بايلىقى بىلەن ئۆلچىنىدۇ. شۇڭا، باج ـ سېلىقنى قارىغۇيۇق [Footer] 195
ئەمەس، بەلكى شۇ كىشىلەرنىڭ كۆتۈرۈش كۈچىگە قاراپ ئىشلىنسىا، ئۇ چاغدا نامراتلار ئازراق ئۆزىنى ئوڭشىلىش پۇرسىتىگە ئېرىشسە ئوتتۇراھاللىققا يېتىدۇ، ئوتتۇراھال تۇرمۇشتىكىلەر ئازراق تىنچلىش پۇرسىتىگە ئېرىشسە ئۇلار بېيىيدۇ، نەتىجىدە ئەل بېيىپ روناق تاپىدۇ، دېگەن مەزمۇندا مەسلىھەت بەرگەنىدى. يەنە بىر تەكلىپى، بىر قىسىم سودىگەرلەرگە ئۆزىنى ئوڭشىلىش پۇرسىتىنى بېرىش ئۈچۈن مەلۇم شەرت بىلەن ئوردا مەلۇم مىقداردا پۇل ئاجرىتىپ ئۇلارنى يۆلەش، بەزى چوڭراق سودىگەرلەرگە ئوردا مەبلەغ چىقىرىپ تاپاۋىتىنىڭ ئۈچتىن بىر قىسمىنى ئوردىغا تاپشۇرۇش شەرتىنى قويۇش تەكلىپىنى بەرگەنىدى. بوغراخان يۇقىرىقى تەكلىپلەرنى ئورۇنلۇق كۆرگەن بىلەن، بەزى ئىشلارنى قانۇنغا كىرگۈزۈپ، ئوردا كېڭىشىدە ئوتتۇرىغا قويۇش ئارقىلىق يۈرگۈزگۈلى بولىدىغانلىقى، سودىگەرلەرگە مەبلەغ چىقىرىپ بېرىش ئىشنى ئويلىنىشقا بولىدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويۇپ، دەسلەپكى قەدەمدە سىناق ئۈچۈن ئوردۇكەنتتىكى بىر قىسىم دۇكانلار، كاسىپلارنىڭ دۇكاننى ئېچىشىغا ياردەم قىلغان، بىر قانچە سودىگەرلەرگە ئوردىدىن مەلۇم مىقداردا مەبلەغ قوشۇپ، ئۇلارنىڭ سودا ئىشلىرىنى كېڭەيتىشكە قولايىلىق يارىتىلغانىدى.
بىراق، بىر ياخشى ئىشنىڭ يەنە بىر يامان تەرىپى بار دېگەندەك، بۇ ئىش سىناق تەرىقىسىدە يولغا قويۇلغاندىن كېيىن، بەزى پۇرسەتپەرەس سودىگەرلەر ۋە كاسىپلار ئوردىدىن ئۆزلىرى ئۈچۈنمۇ قەرز پۇل ئاجرىتىپ بېرىش، باجنى كەچۈرۈم قىلىش تەلەپ قىلىپ تۇرۇۋالغانىدى.
196
بۇنداق يولسىز تەلەپ، يوللۇق چۈشەنچە بىلەن قانائەتلىندۈرۈلگەن بىلەن، ئوردىنىڭ ئالدىنقى يېرىم يىللىق خەزىنىە ھېسابىدىن خېلىلا پۇل چىقىم قىلىنىپ كەتكەنىدى، مانا بۇ ئىش بەگتاش ھاجىپلارنىڭ يۈسۈپكە تۆھمەت قىلىش ئۈچۈن ئوينايدىغان ئويۇنى ئۈچۈن ئوبدانلا سەۋەب بولۇپبەرگەنىدىى.
بوغراخان يۈسۈپ خاس ھاجىپنى چاقىرىشتىكى ئەسلى مەقسىتىنى ئاشكارىلىدى. ئۇ ئىشنى تېخىمۇ ئەتراپلىق دەلىللەپ بېقىش نىيىتىگە كېلىپ، يۈسۈپ خاس ھاجىپنىڭ قايتىشىغا ئىجازەت بەردى.
شونىگدىن ئۈچ كۈن ئۆتكەندىن كېيىن، ئەل تۆمۈر يالۋاج ئوردىغا كېلىپ يۈسۈپ خاس ھاجىپ بىلەن كۆرۈشۈپ بىر ئىشنى مەلۇم قىلدى.
— جانابلىرى، ئوردىدىكى بەزىلەر سىلىگە ئورا كولاش ئۈچۈن بەزى سۈيىقەستلەرنى پىلانلىغانكەن، بۇ ئىش توغرىسىدا بەگتاش ھاجىپنىڭ ئۆيىدىكى خىزمەتكار بولۇق ئاكام ماڭا بۇ ئىشنى مەلۇم قىلىپ قويغانىدى، — ئەل تۆمۈر يالۋاج ئەتراپىغا قاراپ قويۇپ يېنىدا ئېھتىياتلىق زۇلپىقارنىڭ دەستىسىنى چىڭ تۇتقان ھالدا سۆزىنى داۋاملاشتۇردى، — مەن ئۈچ كۈندىن بېرى، بۇ ئىشنىڭ تەكتىنى بىلىش ئۈچۈن ئەھۋال ئىگىلىدىم، بىراق تېخى تولۇق ئاساسقا ئېرىشەلمىدىم. ئەتەنگەن ئولتۇرسام، بولۇق بىر ئوغلى مېنى ئىزدەپ ئۆيۈمگە كېلىپتۇ. ئونىڭ دېيىشىچە ئايۇپ بەگ بولۇق ئاكامنى ئاياغچىلىق قىلدۇك دەپ، ئېلىپ قويۇپ، ئۇرۇپ پۇت - قوللىرىنى چىگىۋېتىپتۇ ۋە قەرز قىلساق تۆلىمىسەڭ - سى
197
قورقۇتۇپتىمەن، — دەپ تەھدىت ساپتۇ.
— ئو ئادەمنىڭ قېشىڭىزغا كەلگەنلىكىنى قانداق بىلىپ قاپتۇ، — دەپ سورىدى، يۈسۈپ خاس ھاجىپ ئەل تومۇر يالۇئاچتىن. ئۈچ كۈن بۇرۇن بۇغراخاننىڭ ئۆزىنى چاقىرتىپ ئېيتقان ئىشلار بىلەن بۇ ئىشنىڭ باغلىنىشى بارلىقىنى ھېس قىلىپ.
— مەن، بۇ ئىشنى ئۇققاندىن كېيىن، كۆڭلۈم تويغاندەك، ئۆتكەن قېتىم ئوردىدىن پۇل بېرىلگەن بەزى سودىگەرلەرنى ئىزدەپ باردىم. بۇ جەرياندا ئايۇپ بەگنىڭ شۇ يەرلەردە توغرى مۇشۈكتەك قاتراپ يۈرگەنلىكىنى كۆردۈم، ئۆمەر مېنىڭ ئۇ سودىگەرلەر بىلەن كۆرۈشكەنلىكىمنى كۆرۈپ قىلىپ گۇمان بىلەن بولۇق ئاكىنى شۇنداق قاتتىق قورقۇتۇپتۇ.
— بولدى، بۇ ئىشتىن خەۋەر تاپتىم، — دېدى يۈسۈپ خاس ھاجىپ ئىشەنجلىك ھالدا، — سىز بېرىپ بولۇق ئاكىنىڭ بالىلىرىنى ئەرىز قىلىشقا ئورۇنلاشتۇرۇڭ. مەن ئاغىچى بەگنى سودىگەرلەرنىڭ قېشىغا ئەۋەتىپ ئەسلى ئەھۋالنى ئېيتىشقا مەجبۇرلايلى.
ئىككى كۈن ئۆتكەندىن كېيىن، ئاغىچى بەگ بۇغراخان ھۇزۇرىغا كىرىشكە ئىجازەت سورىدى. بۇغراخان ئاغىچى بەگنىڭ كىرىشىگە ئىجازەت بەردى.
— ئەسسالامۇ ئەلەيكۇم، ئالىيلىرى، بايات تەنىلىرىنى ساق، ئۆمۈرلىرىنى ئۇزۇن قىلسۇن، پىتنە — پاساتچىلارنىڭ زىيانكەشلىكىدىن ساقلىسۇن، — دەپ ئالاھىدە تەكەللۇپ بىلەن سالام قىلدى.
— ئىجازەت، — دېدى بۇغراخان ئاغىچى بەگ[Footer] 198
ئولتۇرۇشقا تەكلىپ قىلىپ.
— ئالىيلىرى، تۈنۈگۈن، بەگتاش ھاجىپنىڭ ئۆيىدىكى خەزىنىدار بولۇق دېگەن كىشىنىڭ بالىلىرى مەزلۇم مەھكىمىگە ئەرىز سۇنۇپتۇ. ئايۇپ بەگ ئو كىشىنى ئايغاقچىلىق قىلدىڭ دەپ قاتتىق قورقۇتۇپتۇ. بۇ ئىشنىڭ ئارقىسىدا بەزى ئويۇنلار بار ئىكەن. مەن يۈسۈپ خاس ھاجىپنىڭ ئورۇنلاشتۇرۇشى بىلەن ئوردىدىن مەبلەغ ياردەم بېرىلگەن بىر قانچە سودىگەرلەر بىلەن كۆرۈشۈپ، ئايۇپ بەگنىڭ نېمە ئىش تاپشۇرغانلىقى توغرىسىدا راست گەپ قىلىشنى، بولمىسا ئوردا مەبلىغىنى قايتۇرۇۋالدىغانلىقىمىزنى ئېيتىپ قىستىدىم. ئۇلارنىڭ بەزىلىرى، بۇ ئىشتىن خەۋەرسىز ئىكەن، ئايۇپ بەگ بىلەن مۇناسىۋىتى ناھايىتى ياخشى بېرىلەن، ئايۇپ بەگنىڭ، ئۆنۈڭغا ئوردا مەبلىغىنى قانداق ئېرىشكەنلىكى توغرىسىدا سورۇشتۇرۇپ كېلىپ قالسا، يۈسۈپ خاس ھاجىپقا پارە بېرىش ئارقىلىق ھەل قىلدىم، دەپ گۇۋاھلىقتىن ئۆتۈشكە كۆندۈرۈپتۇ ۋە ئۆنۈڭغا يەنە بىر ھەسسە مەبلەغ كۆپەيتىپ بېرىشكە ۋەدە قىلىپتۇ، بەزىلەرنى ئوردا مەبلىغىنى قايتۇرماي ئارقىغا سۈرۈشكە قۇترىتىپتۇ.
ئاغىچى بەگنىڭ بۇ مەلۇماتىدىن بۇغراخاننىڭ چىرايىدا غەزەپ بولۇتلىرى پەيدا بولدى. تېرىكىپ ئورنىدىن تۇردى ۋە:
— چوقۇم بۇ ئىشنىڭ تەگىنى ئېنىقلاپ چىقىش كېرەك، — دېدى.
بىر ھەپتىدىن كېيىن ئايۇپ بەگ ۋە بەزى سودىگەرلەر ياسائۇل مەھكىمىسىگە كەلتۈرۈلۈپ سوراق قىلىندى.
ئايۇپ بەگ بۇ ئىشتا بەگتاش ھاجىپنىڭ قولى بارلىقىنى قەتئىي تەن ئالماي تۇرۇۋالدى. بىراق، بۇغراخان بۇ ئىشنىڭ پەردە ئارقىسىدىكى رىياسەتچىسى بەگتاش ھاجىپ ئىكەنلىكىنى ئاللىقاچان ھېس قىلغان بولسىمۇ، ئوردىدا كېڭىشىدە باشقىچە ھەل قىلىنىشىنى ئويلاپ، بىرئاز كېچىكتۈرۈپ قىلىش نىيىتىگە كەلدى. ئايۇپ بەگ تېگىشلىك جازاغا تارتىلدى، ھەم بولۇق ئاكىغا خېلى زور مىقداردا تۆلەم تۆلەشكە ھۆكۈم چىقىرىلدى.
ئوردا كېڭىشى
بىر ئايدىن بۇيان قاراخانىيلارنىڭ مەركىزىي ئوردىسى بۇ قېتىم ئۆتكۈزۈلىدىغان ئوردىدا كېڭىشىنىڭ تەييارلىقى ئۈچۈن ئالدىراش بولۇپ كەتتى. ھەرقايسى مەھكىمىلەر ئوردىدا كېڭىشىگە قويىدىغان تەكلىپ لايىھىسى، كۆرۈلگەن مەسىلىلەر، تەلەپ ۋە ئېھتىياجلىرى توغرىسىدا تەييارلىققا چۆشۈپ كېتىشتى. قاراخانىيلارنىڭ ھەرقايسى ۋىلايەت ۋە يېزا - قىشلاقلىرىدا، كىشىلەرنىڭ ئاغزىدا بۇ قېتىمقى كېڭىشى توغرىسىدا پاراڭلار بولۇۋاتاتتى.
بۇغراخان يۈسۈپ خاس ھاجىپقا بۇنىڭدىن كېيىنكى دۆلەتلىك پىلان، قۇرۇلۇش پىلانلىرى، قانۇن - تۈزۈم ھەققىدىكى تولۇقلىما پىكىر، دۆلەت رەھبەرلىرى ۋە ھەرقايسى قاتلاملاردىكى يۇقىرى، تۆۋەن ئەمەلدارلارغا قويۇلىدىغان تەلەپلەر، ئىقتىسادىي قۇرۇلما، ئەدەپ - ئەخلاق، مائارىپ، تەلىم - تەربىيە ئىشلىرى توغرىسىدا كونكرېت پىكىر لايىھىسىنى يېزىپ چىقىشنى تاپشۇردى. يۈسۈپ خاس ھاجىپ كېچە - كۈندۈز پۈتۈكچى مەھكىمىدىكى بىر قانچە پۈتۈكچىلەرنى ئىشقا سېلىپ كېڭىشىنىڭ تەييارلىقىنى قىلدى.
قاراخانىيلارنىڭ ھاكىمىيەت باشقۇرۇش ئەنئەنىسىدە قەدىمدىن داۋاملىشىپ كېلىۋاتقان «ئوردا كېڭىشى» تۈزۈمى بار ئىدى. بۇ كېڭىشى بىر يىلدا ئۈچ قېتىم،
بەزى جىددىي ئەھۋاللاردا يىلدا بىر قېتىم ئۆتكۈزۈلۈپ، مۇھىم ھاكىمىيەت ۋە قانۇن - تۈزۈم مەسىلىلىرى كېڭەش قىلىناتتى. ئوردادا ئەمەلدارلارنىڭ قالدۇرۇلىدىغانلىرى قالدۇرۇلۇپ، يېڭىدىن مەرتىۋە قويۇلىدىغانلىرى قويۇلاتتى. بۇ قېتىم ئۆتكۈزۈلىدىغان ئوردا كېڭىشى يۈسۈپ خاس ھاجىپ ئوردىغا كەلگەندىن بۇيانقى تۇنجى قېتىملىق كېڭەش ئىدى. بولۇپمۇ بۇ قېتىمقى كېڭەشتە يۈسۈپ خاس ھاجىپنىڭ ئوينايدىغان رولى ناھايىتى مۇھىم ئورۇندا تۇراتتى.
بۈگۈن ئوردا كېڭىشىنىڭ بىرىنچى كۈنى. قاراخانىيلارنىڭ دەۋلەت كاتتىلىرىنىڭ ھەممىسى دېگۈدەك تاشقى ئوردىغا جەم بولۇپ، ئوڭ سولدا ئىككى رەتتىن بولۇپ سەپراس تۇرۇشتى. ھەربىر ئەمەلدار ئۆزلىرىنىڭ ئەمەل تونلىرىنى كىيىشىپ، بۇيرۇق بەلگىسى ئورۇن مەرتىۋە بويىچە ئورۇنلاشتۇرۇلۇشىغا ئاساسەن ئۆز جايلىرىدىن ئورۇن ئېلىشتى.
ـ ئۇلۇغ شاھىمىز ئەبۇ ئەلى ھەسەن بۇغرا قاراخان ئالىيلىرى ئوردىغا قەدەم تەشرىپ قىلدى، ـ دەپ جاكارلىدى جاكارچى.
ئەمەلدارلار دەرھال ئۆزلىرىنى تۈزەشتۈرۈپ، قول باغلاپ تۇرۇپ بۇغراخانغا ئامانلىق ۋە ئۇزۇن ئۆمۈر تىلەيدىغانلىقىنى بىلدۈرۈشتى.
ـ ئەسسالامۇ ئەلەيكۇم، ئەمىرلىرىم، ئەل يۇرت تىنچ ئامانمۇ، خەلقنىڭ تۇرمۇشى پاراۋانمۇ؟
ـ ئۇلۇغ باياتنىڭ چەكسىز رەھمىتى، ئالىيلىرىنىڭ ئادالىتى بىلەن ئەل سوراقلىقلىرىنىڭ خاسىيىتى بىلەن
202
ئەل - يۇرت تىنچ - ئامان، خەلقنىڭ تۇرمۇشى پاراۋان خەق ھەر قاچان ئالىيلىرىنىڭ تىنچ - ئامانلىقى، ئۆمۈرلىرىنىڭ ئۇزۇن بولۇشىنى تىلەپ دۇئا قىلماقتا.
قائىدە بويىچە ئامانلىق سورۇشۇش تۈگىگەندىن كېيىن بۇغراخان ئەمىرلىرىنى ئولتۇرۇشقا ئىجازەت بەردى. ئۆزى ئۈچ پۇتلۇق شاھ كۇرسىدا ئولتۇردى. بۇ چاغدا ئۇلۇغ خاس ھاجىپ سەپتىن ئالدىغا چىقىپ، قاراخانىيلارنىڭ ئوردا كېڭىشىنىڭ باشلانغانلىقىنى جاكارلىدى ۋە بۇغراخاننىڭ ئەمىرىنى كۈتىدىغانلىقىنى ئۇقتۇردى.
بۇغراخان تەختتىن تۇرۇپ قىسقىچە سۆز قىلدى:
ـ ئەمىرلىرىم، پەيغەمبىرىمىز مۇھەممەد مۇستاپا سەللە للاھۇ ئەلەيھى ۋەسسەللەم «كېڭەش قىلماق ھەرقانداق ئىشنىڭ ئەمى (شىپاسى)» دېگەنىدى. سىلەر مېنىڭ كۆرەر كۆزۈم، ئاڭلايدىغان قۇلىقىم، سۆزلەيدىغان ئاۋازىم، تۇتۇم ھەم قولۇم. بۇ قېتىمقى كېڭەش ھەربىر ئەمىر بەگلەرنىڭ ئۆزۈنىڭ ئەقىل - پاراسىتىنى، ئەلگە بولغان ساداقىتىنى نامايان قىلىدىغان بىر پۇرسەت. دەۋلىتىمىزنى قۇدرەت تاپتۇرۇپ، ئەلنى بېيىتىش، ئەلگە خاتىرجەملىك ۋە پاراۋانلىق ئاتا قىلىش ئارقىلىق تەختنىڭ قوللىشىغا، پۇقرالارنىڭ رازىلىقىغا ئېرىشىش ئۈچۈن يەنە نۇرغۇن ئىشلارنى قىلىشقا توغرا كېلىدۇ. مەن سىلەردىن دۇرۇس نىيەت بىلەن، ھەرقانداق پىكىر - تەكلىپلىرىنى، ياخشى مەسلىھەتلىرىنى ئوتتۇرىغا قويۇشۇپ، ئورتاق كېڭىشىشلەرنى ئۈمىد قىلىمەن. بۇ قېتىم كېڭەشتىن بۇرۇن مۇنداق بىر ئىشنى قىلىپ بولۇپ، ئاندىن رەسمىي…
203
كېڭەشنى باشلايمىز.
— خاقانلىقىمىز ئەزەلدىن خىزمەت كۆرسەتكەنلەرنى تارتۇقلاپ، گۇناھ قىلغانلارنى جازالاپ كەلگەن. ئۇلۇغ خاس ھاجىپ بەگتاش ئوردىدا توغرا 50 يىل خىزمەت قىلدى. بۇ جەرياندا بۇ ئادەم نەپسى خاھىشىغا ئەگىشمەي، ئەل ئۈچۈن پۈتۈن ھاياتىنى سەرپ قىلدى. مەن ئۇلۇغ خاس ھاجىپتىن پۈتۈنلەي رازى، ھازىر بۇ ئادەم ياشىنىپ قالدى، تەن سالامەتلىكىمۇ ياخشى ئەمەس، شۇنىڭ ئۈچۈن، ئۆزۈنىڭ ئۆتۈنۈشىگە ئاساسەن، ئۇلۇغ خاس ھاجىپلىق ئىشىنى يۈسۈپ خاس ھاجىپ ئۈستىگە ئالىدۇ. ئۇلۇغ خاس ھاجىپ بەگتاش ئۆمۈر بويى يەنىلا ھازىرقى ئىمتىيازىدىن بەھرىمەن بولىدۇ. ھازىر ئۇلۇغ خاس ھاجىپ ۋەزىپىسىنى يۈسۈپ خاس ھاجىپقا رەسمىي ئۆتكۈزۈپ بەرسۇن.
بۇغراخاننىڭ ئەمىرىگە ئاساسەن ئۇلۇغ خاس ھاجىپ مۆھۈرنى ۋە تۇغ ئەلەملىرىنى يۈسۈپ خاس ھاجىپقا ئىككى قوللاپ ئۆتكۈزۈپ بەردى. يۈسۈپ خاس ھاجىپقا شۇ مەيداننىڭ ئۆزىدىلا ئۇلۇغ خاس ھاجىپلىق تونى كىيگۈزۈلدى. ئەمىرلەرنىڭ ھەممىسى شاھ ئالىلىرىنى ۋە يۈسۈپ ئۇلۇغ خاس ھاجىپنى قۇتلۇقلاشتى.
بۇغراخان ۋەزىپە ئۆتكۈزۈۋېلىش مۇراسىمى تاماملانغاندىن كېيىن، تەختكە بېرىپ ئولتۇردى ۋە ئالدىدىكى خوشخۇيلۇقتىن ئەسەرمۇ قالماي، قوشۇملىرى تۈرۈلۈشكە باشلىدى. ئەمىرلەر بىرئاز ساراسىمىگە چۈشتى. شۇ ئەسنادا بۇغراخان ئەمىر قىلدى:
— بەگتاش ھاجىپ ئەمىرگە قۇلاق سالسىلا.
بەگتاش ھاجىپ «خوپ ئالىلىرى» دەپ سالپىيىپ قول باغلاپ تۇردى.
— سىلى ياشتا چوڭىيىپ قالدىلا، شۇنداقتىمۇ شۈكرىنى ئۇنتۇپ كەتتە — پاسات تېپىپ نەپسىلىرىگە چوغ تارتتىلا. بەگلەرنىڭ ئۆزئارا ئىتتىپاقلىقى ئېلىنىڭ بەختى. شەخسىي مەنپەئەت ئۈچۈن يامان ئويلاردا ۋە يامان كويلاردا بولسا، ئەلگە زور بالايىئاپەت ئېلىپ كېلىدىغان ئىش بولىدۇ. تارىختا كۆپلەگەن پاجىئەلەر قارشى ئوردىدا ئەھلىنىڭ ئۆزئارا قارىشلاشقانلىقىدىن كېلىپ چىققان. بىر نەپسىنىيەتچى بەگنىڭ نەپسى خاھىشى پۈتۈن ئەلنى قانغا پاتۇرۇشقا يارىغان. بۇنداق ساۋاقلارنى بارلىق ئەمىرلەر ھەرگىز ئۇنتۇپ قالماسلىقى كېرەك.
— خان ئالىلىرىنىڭ دانالىقىغا ئاپىرىن، — خان ئالىلىرىنىڭ سۆزى بەرھەق، — ئەمىرلەرنىڭ ھەممىسى بىردەك ئاۋاز قوشۇشتى.
— بەگتاش ھاجىپ قۇلاق سالسىلا، يېقىندىن بۇيان بەزى بولمىغۇر ئىشلار بولۇپ ئۆتتى. مەن سىلىنىڭ ئوردىدا ئۇزۇن مەزگىل ئىشلىگەنلىكلىرىنى نەزەرە تۇتۇپ، ئۇ ئىشلارنى سۈرۈشتۈرۈپ ئولتۇرمىدىم. بۈگۈندىن باشلاپ، ئارام ئېلىپ قالسىلا، يەنىلا بەزى نامۇناسىپ ئىشلار سادىر بولۇپ قالسا، مەن ھەرگىز يۈز خاتىرە قىلمايمەن.
— ئالىلىرىغا رەھمەت، — دېدى بەگتاش ھاجىپ ۋە ئوردىدىن چىقىپ كەتتى.
بۇغراخان يۇقىرىقى تارتۇقلاش بىلەن مۇكاپاتلاشنى مەقسەتلىك ھالدا كېڭەش يىغىنىنىڭ ئالدىغا
ئورۇنلاشتۇرغاندى. بۇ قېتىمقى كېڭەشنىڭ تۇتۇقلۇق بولۇشى، ئەمىرلىرىگە ئىلھام ۋە ساۋاق بولۇشتا بەلگىلىك رول ئوينايتتى.
ئۈچ كۈنلۈك كېڭەش ئىنتايىن قىزغىن كەيپىياتتا ئۆتتى. باش ۋەزىر، سۇ بېشى، قاپۇقبېشى، ئاغچى، يوغروش، يانچۇ، كۆك ئايۇق، چاۋلى بەگ، تېگىن بەگ، چاغرى بەگ، ئىنانچ بەگ ۋە ھەرقايسى ۋىلايەتلەردىن كەلگەن بەگلەر ئۆز دائىرىسىدىكى ئىشلاردىن مەلۇمات بېرىشتى.
يۈسۈپ ئۇلۇغ خاس ھاجىپ ئەمىرلىرىنىڭ مەلۇماتلىرىدىن بۇ قېتىم ئوتتۇرىغا قويۇلىدىغان قانۇن - تۈزۈم لايىھەسىگە بەزى مۇھىم مەزمۇنلارنى قوشتى. بۇ لايىھە پۈتكەندىن كېيىن بۇغراخاننىڭ كۆزىدىن كەچۈرۈپ چىقىشىغا تاپشۇرۇلدى.
ھەر قېتىمقى كېڭەشتە پەقەتلا بۇغراخانغا بولغان مەدھىيە سۆزلىرى «ئالىيلىرىنىڭ شەپقىتى بىلەن ھەممە ئىشلار كۆڭۈلدىكىدەك، پۇقرالار تىنچ - ئامان، تۇرمۇشلىرى پاراۋان، ھەرقاچان ئالىيلىرىغا ھەمدۇسانا ئېيتىپ ئۆمۈرلىرىنىڭ ئۇزۇن، سەلتەنەتلىرىنىڭ مەڭگۈ بولۇشى ئۈچۈن دۇئا قىلىشماقتا» دېگەنگە ئوخشاش قېلىپلىشىپ قالغان سۆزلەر بىلەن چەكلىنىدىغان، ياكى بولمىسا ئەھۋال ئېيتىپ قىيىنچىلىقلىرىنى مەلۇم قىلىدىغان ئەمىرلەر، كۆڭلىدىكى پىكىرلىرىنى جۈرئەت بىلەن قويۇشقا مەجبۇر بولدى. بۇغروش بەگ ئاۋامنىڭ ئارزۇ - ھالىنى، تۆۋەندىكى ھاكىم - بەگلەرنىڭ زورلۇق - زومبۇلۇقلىرىنى پاش قىلدى، بۇنىڭدىن كېڭەشكە
قاتناشقان ھاكىم بەگلەرنىڭ كۆڭلىدە جىن بارلىرى بىرئاز تىترەيدى. كۆك ئايۇق سۇ قۇرۇلۇشى توغرىسىدا خېلى ئەتراپلىق مەلۇمات ۋە لايىھەنى ئوتتۇرىغا قويدى. سۇ بېشى ئەسكىرىي تەمناتنىڭ كەمچىللىكى توغرىسىدا پىكىرلىرىنى ئوتتۇرىغا قويدى. بەزى ھاجىپلار قاتناشنى راۋانلاشتۇرۇش، ئۆزئارا ئالاقىنى تېخىمۇ جانلاندۇرۇش، ئۆتەڭلەرنى كېڭەيتىش، يول تاختىلىرىنى يېڭىلاش، يوللاردىكى قاراقچىلارنى تازىلاش ئۈچۈن چېرىكلەرنى كۆپەيتىش توغرىسىدا تەكلىپ بەردى. شۇنداق قىلىپ ھەر «ئېچىققا» مەسئۇل بولغان بەگلەر ئازدۇر - كۆپتۇر پىكىر قىلغاندىن كېيىن، بەزىلىرىنىڭ پىكىر - تەكلىپلىرىدە خېلى يېڭىلىقلار ۋە پايدىلىق ئىجادىي پىكىرلەرنىڭ بارلىقى بايقالدى. پۈتۈكچى بۇ پىكىرلەرنى قالدۇرماي پۈتۈپ تۇردى. يۈسۈپ ئۇلۇغ خاس ھاجىپ بەگلەردىن چۈشكەن پىكىرلەرنى ئېلىپ، بەزى لايىھەلەرنى تولۇقلاش ۋە تۈزىتىش كىرگۈزۈش ئۈچۈن ئېلىپ كەتتى.
كېڭەشنىڭ ئىككىنچى كۈنى. يۈسۈپ ئۇلۇغ خاس ھاجىپ، باش ۋەزىر بىلەن كاللىنى بىر يەرگە كەلتۈرۈۋالغاندىن كېيىن، ئوردىدا دائىمىي تۇرۇشلۇق ئەمىرلەردىن سۇبېشى، كۆك ئايۇق، يوغروش قاتارلىق يۇقىرى دەرىجىلىك ئەمىرلەر باش قوشۇشۇپ، يۈسۈپ ئۇلۇغ خاس ھاجىپ تۈزۈپ چىققان قانۇن - تۈزۈملەر ھەققىدە بىر يەرگە كېلىشتى. ئاخىرىدا بۇغراخاننىڭ كۆزىدىن كەچۈرۈپ چىقىشى ئۈچۈن تاپشۇرۇلدى. چۈنكى، بۇ قانۇن - تۈزۈملەر خان مۆھرىنى باسقاندىن كېيىن خانلىق ئەمىرى سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا قويۇلاتتى. بۇغراخان بۇ
لايىھەنى تولۇق كۆرۈپ چىققاندىن كېيىن، بۇ قانۇن لايىھەسىگە خانلىق مۆھرىنى بېسىپ تەستىقلەندى.
كېڭەشنىڭ ئۈچىنچى كۈنى بۇغراخان رىياسەتچىلىكىدە ئوردا كېڭىشى داۋاملاشتى. يۈسۈپ ئۇلۇغ خاس ھاجىپ بۇغراخان نامىدا ئەمىر-پەرمانلارنى ئوقۇپ چىقتى. پەرماننىڭ بېشىدا ئەمىرلەر بىلەن پۇقرالارنىڭ ئوتتۇرىسىدىكى مەسىلىلەر خېلى كەسكىن قويۇلغانىدى.
«قارا بودۇن ئەمىربەگلەر ئۈچۈن، ئەمىربەگلەرنىڭ مەنپەئىتى ئۈچۈن ياشىمايدۇ. بەلكى، بىز ئەمىرلەر قارا بودۇنلار ئۈچۈن ياشايمىز. بەگلەرنىڭ مەسئۇلىيىتى ئۆزىنىڭ نەپسى ئۈچۈن كەتەن چىپىش ئەمەس، بەلكى ئاللىرنىڭ مەنپەئىتى بىلەن قارا بودۇنلارنىڭ مەنپەئىتىنى بىردەك كۆرۈپ ساداقەت كۆرسىتىش. قارا بودۇن مەۋجۇت بولغانلىقى ئۈچۈن بىز مەۋجۇت… »
بۇ باغلانمىنىڭ ئاخىرىدا ئەلگە ساداقەتسىزلىك قىلىش ئەمەلىيەتتە خان ئاللىرىغا ساداقەتسىزلىك قىلىش بىلەن ئوخشاش، ئەمىربەگلەرنى بىرنىڭ ئورنىغا يەنە بىرنى ئالماشتۇرۇشقا بولىدۇ، خەلقنى ئالماشتۇرۇپ باشقا خەلققە تېگىشىشكە بولمايدۇ. ھاكىمىيەتنىڭ تۆۋرۈكى ئەمەلىيەتتە ئەمىرلەر ئەمەس، ئاشۇ قارا بودۇنلار… » ھەربىر سۆز، ھەربىر تەلەپ خېلى چىڭ تەلەپپۇز بىلەن ئوتتۇرىغا قويۇلۇۋاتاتتى. ئاخىرىدا كونكرېت قانۇن - تۈزۈم توغرىسىدىكى بۇغراخاننىڭ ئەمىرى ئوتتۇرىغا قويۇلدى.
يۇقىرى دەرىجىلىك ئەمىرلەرگە قويۇلغان تەلەپتە ئىككى مەسىلە ئالاھىدە تەسىر قىلدى، بىرى، ھاكىمىيەت
ئىشلىرىغا قويۇلىدىغان ئەمىرلەرنىڭ بىرىنچى مۇھىم شەرتى، ئەسلى نەسلى ئېرىق ۋە ئېسىل بولۇشى كېرەك ئىدى، نەسلى ئېرىقسىز بولسا ئەلگە ۋاپا قىلمايتتى، يەنە بىرى، ئەقىل - پاراسەتتە توشقان، بىلىمدە يېتىلگەن، ئەل سۆيەر بولۇشى تەلەپ قىلىنغانىدى.
بۇ قىسمىنىڭ بەلگىلىمىسىدە مۇكاپاتلاش، جازالاش ھەققىدىكى قانۇنىي ئۆلچەملەرمۇ ئېنىق ئوتتۇرىغا قويۇلغان. پۇقرالارغا زۇلۇم قىلغان ئەمىرلەرنىڭ قاتتىق جازالىنىدىغانلىقى ئوتتۇرىغا قويۇلغانىدى. بولۇپمۇ پارىخورلۇق قىلمىشلارغا بېرىلىدىغان جازا ئوتتۇرىغا قويۇلغاندا، بەزى ئەمىر - بەگلەرنى خېلىلا تەشۋىشكە سالدى.
بۇ قىسمىدىكى قانۇن لايىھەسىدە بۇرۇنقى توققۇز بېشىغا قويۇلىدىغان سېلىقلار، يوقىرى، ئوتتۇرا ۋە تۆۋەن دەپ پەرقلەندۈرۈپ قويۇشقا ئۆزگەرتىلدى. ھەربىر ئەمىرنىڭ كونكرېت ئىش تەقسىماتى بەلگىلەندى. قايسى ئېچىقتىن مەسىلە كۆرۈنسە شۇ مەسئۇل بولىدىغانلىقى تەلەپ قىلىندى.
بۇ قىسمىدىكى تۈرۈ بەلگىلىمىسىدە ناھايىتى نۇرغۇن كونكرېت مەسىلىلەر ئوتتۇرىغا قويۇلۇپ كېڭەش ئەزالىرىنىڭ پىكرىگە سۇنۇلدى.
ھەممە تەلەپلەرگە ئەمىرلەر ئۈن - تىنسىز پىسەنت قىلىنغانىدى، پەقەت «قانۇن ئادەمنىڭ قانۇنى، دۆلەتنى قانۇن - تۈزۈم بىلەن باشقۇرۇش كېرەك، قانۇن - تۈزۈم بۇزۇلسا، دۆلەتنىڭ تۆۋرۈكى يىقىلىدۇ، تۆرۈ (قانۇن) ئالدىدا ھەممە ئادەم خۇددى تاغاقنىڭ چىشىدەك باراۋەر
بولىدو، قانون ئالدىدا بەگ ۋە قول دەپ ئايرىلمايدۇ» دېگەن ئىبارەتلەر ئوقۇلغاندا بەزى ئەمىرلەر بىر - بىرىلەرگە قارىشىپ غودۇڭشىپ كەتتى. بۇنى سەگەكلىك بىلەن بايقاغان بۇغراخان ئورنىدىن تۇرۇپ:
— بىز تەڭرىنىڭ يولىنى تۇتۇۋاتىمىز، تەڭرىنىڭ ئادىل قانۇنى ئالدىدا ھەرگىزمۇ مەرتىۋە، نەسەب، مىللەت سۈرۈشتۈرۈلمەيدۇ، بەلكى ياخشى - يامانلىقلار ئۆلچىنىدۇ. ئەگەر قانون تەڭ - باراۋەر بولمىسا ئونى قانون دېگىلى بولمايدۇ، — دېدى.
بۇغراخاننىڭ بۇ قاتتىق تەلەپپۇزى بىلەن قىستۇرغان سۆزى بىلەن ئەمىرلەر «خان ئالىيلىرى ئادىلدۇر» دەپ قوللۇق بىلدۈرۈشتى.
بۇ قېتىمقى كېڭەش ئۈچ كۈن داۋام قىلىپ ئاخىرلاشتى. ئەمەلىيەتتە بۇ يۈسۈپ ئۇلۇغ خاس ھاجىپنىڭ «قۇتادغۇبىلىك» ئەسىرىدىكى قانون - تۈزۈم ھەققىدىكى تەلەپ ۋە تەۋسىيەلىرىنىڭ رەسمىي قانون سۈپىتىدە يولغا قويۇلۇشى دەپ قاراشقا بولاتتى.
كېڭەش ئاخىرىدا بەزى ئەمىر بەگلەر سەپلەندى، بەزى ھاكىم بەگلەر ئالماشتۇرۇلدى.
بۇ قېتىمقى قانون پەرمانلار جارچىلار ئارقىلىق ئايماق - ئايماقلارغا ئۇقتۇرۇلدى، مۇھىم يول ئېغىزلىرىغا پەرمان سۈپىتىدە چاپلاپ پۈتۈن ئەلنى بۇ قېتىمقى كېڭەش يىغىنى توغرىسىدا خەۋەردار قىلدى، خەلق بۇ قېتىمقى كېڭەشتە ئوتتۇرىغا قويۇلغان ئەمىر - پەرمانلار، قانون - تۈزۈملەردىن ناھايىتى رازى بولۇشتى ۋە قول كۆتۈرۈشۈپ بۇغراخانغا دۇئالار قىلىشتى.
210
ھايات ئۆزىنىڭ ئىزىغا چۈشكەندەك، خەلق تىنىم تاپماي ئۆزىنىڭ ئىشلىرى بىلەن مەشغۇل بولماقتا ئىدى. ئەلدە زۇلۇم - سىتەملەر خېلى زور دەرىجىدە چەكلەندى، مەخسۇس نازارەتچى بەگلەر تۈۋەنگە چۈشۈپ پۇقرالاردىن ئەھۋال ئىگىلەپ تۇردى. مۇھتەسىپلەرنىڭ رولىمۇ جارى بولۇپ، ھاراق - شاراب ئىچىش، قىمار ئويناشقا ئوخشاش يامان ئىشلارنى ئۆنۈملۈك چەكلەيدى.
ئەلدە قانون - تۈزۈم تۇراقلاشتى، تىنچلىق خەلقنىڭ كۆڭلىگە ياقتى. بىر - ئىككى يىل ئۆتكىنەندە خەلقنىڭ تۇرمۇشىدا خېلى زور ئۆزگىرىش بولدى. ئېشەكلىكلەر ئاتلىق بولدى، بىر - ئىككى تۆگىلىك ھارۋىلار بەش - ئالتى تۆگىلىك ھارۋىلارغا ئايلاندى، بازار رەستىلىرىمۇ ئاۋاتلىشىپ خەلقنىڭ يۈزى گۈلدەك ئېچىلدى. چارۋا - ماللار يايلاقلارغا پاتماي قالدى.
يۈسۈپ ئۇلۇغ خاس ھاجىپ بۇنداق زور ئۆزگىرىشتىن ھەممىدىنمۇ بەك بەخت ھۇزۇرىغا چۆمگەن ئىدى، بىراق ئۇنىڭ ئالدىدا تېخى يەنە نۇرغۇن قىيىن ئۆتكىللەر تۇرماقتا ئىدى.
211
خاتىمە
ئوردۇكەنتنىڭ ئەتياز كۈنلىرىنىڭ بىرى. تومۇزغىلار باھارنىڭ كەلگەنلىكىنى بىلىپ قىشلىق ئۇيقۇدىن ئويغىنىپ ئۇچرىلاشقا، پاقلارمۇ قىشلىق ئارامگاھلىرىدىن چىقىشىپ كۆرۈلداشقا باشلىدى؛ قۇرت - قوڭغۇزلارمۇ تىرىلىپ جانلىقلار سېپىگە قوشۇلۇپ لۆمۈلدەپ ئۆمىلەشكە باشلىدى. دەل - دەرەخلەر بېخ چىقىرىپ تەبىئەتكە يېشىل تون كىيدۈرۈش ئۈچۈن تەييارلاندى. ئۆركەز سۇلىرى ئېرىق - ئۆستەڭلەرگە سىرغىپ چۈشۈپ، ئەتيازلىق تېرىلغۇغا ئۆز ھېسسىلىرىنى قوشۇش ئۈچۈن ئېقىن سۇلارغا قوشۇلۇپ ئېرىقچىلارغا باشلانغىلى تۇردى. چارۋىچىلارنىڭ يېڭى تۆللىرى ئويناقشىپ سەكرىشىپ باھارغا تەنتەنە قىلىشماقتا. قىز - چوكانلار ئەمدى كۆكىرىشكە باشلىغان يېڭى كۆكنى پىچاقنىڭ ئۇچى بىلەن تېرىشىپ ئۆزىنىڭ ياخشى كۆرگەن كىشىلىرىگە يېڭىلىق تۇتۇشۇپ، كۆڭلىنىڭ يېتىپ كەلگەنلىكىنى ئۇقتۇرۇش ئۈچۈن زىل ئاۋاز بىلەن ناخشا ئېيتىپ بېلىقلىقلاردا كۆك تېرىشمەكتە.
كۈنلەر، ئايلار، يىللار ئۆز قانۇنىيىتى بىلەن رېتىمنى بوزماي بىر - بىرىنى قوغلىشىپ ئۆتۈۋەردى. ئىنسانلارمۇ بۇ ھاياتلىق ئۆتكىگە چۈشۈپ بىر چۈش كۆرۈپ ئويغانغاندەك، ھاياتلىق كارۋىنىنى بۇ دۇنيانىڭ مەنزىلىدىن ئۇ دۇنيانىڭ سەپىرىگە ئۇزەتتى. نۇرغۇن - نۇرغۇن نەرسىلەر ئۆزگەردى. نۇرغۇن نەرسىلەر يېڭىلاندى، پەقەت بىرلا نەرسە - ھاياتلىق كارۋىنىنىڭ ئۆزى تويمىغان ھالدا بىر مەنزىلدىن يەنە بىر مەنزىلگە يۈرۈپ تۇرۇشى ئۆزگەرمىدى. ھاياتلىق ئۆتكىگە كەلگەن نۇرغۇن - نۇرغۇن ئادەملەر قەبرە ئىچىگە كىرىش بىلەن خۇددى بۇ ھاياتلىق ئالەمگە تۆرۈلۈپ باقمىغاندەك كىشىلەرنىڭ ئېسىدىن پۈتۈنلەي كۆتۈرۈلۈپ كەتتى. ئۇلاردىن بۇ دۇنيا ئۆتكىدە چۈشۈپ ئۆتكەنلىكىدىن ھېچقانداق بىر نىشانمۇ قالمىدى. نى - نى ئوردا - قەسىرلەر ۋەيران بولۇپ كەتتى، پەقەت بىرلا نەرسە ئىنسانىيەتنىڭ ھاياتلىق كارۋىنى بىلەن ئۈزۈلۈكسىز داۋاملىشىدىكەن. يەنى ئەقىل - پاراسەت بىلەن ئەجىر - مېھنەتتىن تىكلەنگەن مەنىۋى قەسر مەڭگۈ ئۆرۈلمەيدىكەن ۋە يىقىلمايدىكەن. ئەلنىڭ قەلب سارىيىدا تىكلەنگەن ھۆرمەت مۇنارى قەلبتىن - قەلبكە ئۆتۈپ مەڭگۈ خاتىرىلىنىپ تۇرىدىكەن.
11 - ئەسىرنىڭ ئاخىرىدا ئوردۇكەنت (قەشقەر) دە تىكلەنگەن ھەيۋەتلىك مەقبەرە، ئەل قەلبىدىكى مانا شۇ خاتىرە مۇنارىنىڭ سىمۋولىدەك تەبىئەتنىڭ بىر قانچە قىش، ياز ۋە ئەتيازلىرىنى كۈتۈۋالدى. بۇ ھەيۋەتلىك مەقبەرىگە ئىشلەنگەن گۈزەل تەبىئەتتىن ئەنداز ئالغان نەقىشلەر ئەلنىڭ قەلبىدىكى چەكسىز مۇھەببەت رىشتىسىدىن توقۇلغان ھەر تۈرلۈك گۈلدەستىلىرىدىن پۈتكەندەك جۇلالىنىپ تۇراتتى. مەقبەرىنىڭ تۆت بۇرچىدىن پەلەككە قارىتىپ چىقىرىلغان تۆت چوڭ مۇنار ئەرشكە يول ئېلىشقا ھازىرلانغان گىگانتتەك تەسىرات بېرەتتى.
مەقبەرىنىڭ ئوتتۇرىسىدىن چىقىرىلغان يېشىل كاشىشلىق گۈمبەز ئاسمان گۈمبىزىگە تەقلىد قىلىنغان بولۇپ، ئالىم بىلەن ئالىمنىڭ مۇقەددەس باغلىنىشىنى سىمۋوللۇق ھالدا ئەكس ئەتتۈرۈپ تۇراتتى. مەقبەرىنىڭ بىر تەرىپىگە غەربىي تۈركىي تۇستىگە تۇرغۇزۇلغاندەك ھەيۋەتلىك تۆۋرۈكلەردىن پۈتكەن بىر مەسچىت بنا قىلىنغان، يەنە بىر تەرىپىگە بىر مەدرىسە سېلىنغانىدى. ئوتتۇرىدىكى سەينادىن شەرق تەرەپكە قاراپ ماڭغاندا ئىككى قاناتلىق چوڭ دەرۋازا ئورنتىلغان بولۇپ، بۇ دەل مەقبەرىنىڭ لەھەت ياتقان ئاخىرەتلىك سارىيى ئىدى. دەرۋازىنىڭ پېشانىسىگە قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقى ۋە ئەرەب يېزىقى بىلەن «بىسمللاھىر رەھمانىر رەھىم، يۈسۈپ ئۇلۇغ خاس ھاجىپقا ئاللاھ رەھمەت قىلسۇن» دېگەن خەتلەر ئالتۇن ھەل بىلەن ئويۇلغانىدى. بۇ مەقبەرە بىنا قىلىنغىنى ھەش-پەش دېگۈچە ئون نەچچە يىل بولۇپ قالغان بولسىمۇ، لېكىن قىشمۇ ياز بۇ ئۇلۇغ تەقۋادار زاتنىڭ مەقبەرىسىگە زىيارەت ۋە تاۋاپ قىلىش ئۈچۈن كەلگەن كىشىلەرنىڭ ئايىغى ئۈزۈلمەيتتى. ئۇلارنىڭ ئارىسىدا تۆۋەن قاتلامدىكى تارىخچى (دېھقان)، چارۋىچىلاردىن تارتىپ، كاسىپ، ھۈنەرۋەن ۋە سودىگەرلەرگىچە، يۇقىرى تەبىقسىدىن خاندان تارتىپ، باشقا ئوردا ئەمەلدارلىرىغىچە كېلىپ تىلاۋەت قىلىپ، دۆلەت ئۇستازى، ئەلىمنىڭ ئەڭگۈزارى تەقۋادار ئالىم يۈسۈپ ئۇلۇغ خاس ھاجىپقا بولغان سېغىنىشىنى ئىپادىلىشەتتى، تەڭرىدىن ئۇنىڭغا چەكسىز مېھرىبانلىقنى ۋە ئۇلۇغ ئەجىر تۆھپىسىگە يارىشا ئىنام بېرىشنى تيلەيتتى.
بۈگۈن بۇ مەقبەرە يەنە بىر پەرىشتە سۈپەت ئەزىز مېھماننى كۈتۈۋالدى. چاچ ۋە ساقىلى ئاپئاق ئاقىرىپ كەتكەن، بىراق خېلىلا تېمەن تۇرغان، كۆزلىرىدىن تېخى نۇر كەتمىگەن قامەتلىك 85 ياشلاردىكى بۇ مېھمان بېشىغا كەمچەت قاملىق تۇماق، ئۈچىسىدا كالتە ياقىلىق نەقىشلىق كەمزۇل كىيگەن ئىدى، پۇتىدا زەرپۇل دەپ ئاتىلىدىغان تۈركچە ئۆتۈك بار ئىدى. ئۇ كىشى بىر ياش ئوغلاننى ئۆزىگە ھەمراھ قىلغانىدى. ئۇ مەقبەرىگە كىرىپ ئۇدۇل بېرىپ ئىككى قاناتلىق دەرۋازا ئىچىدىكى لەھەت ئۆيىگە كىردى ۋە قەبرىنىڭ شەرق تەرىپىگە سېلىنغان جايناماز ئۈستىدە يۈكۈنۈپ ئولتۇردى. شۇنداق بىر سۆزۈك، لەرزىلىك ۋە جاراڭلىق ئاۋاز بىلەن خەتمە قۇرئان ئاۋازى ئاڭلاندى. بۇ خەتمە قۇرئان ئاۋازى مەدرىسىدىكى تالىپلارغا خۇددى ئەرشتىن چۈشكەن ئاۋازلاردەك سېزىم پەيدا قىلىپ، مەدرىسىدىن چىقىپ لەھەت ئۆيىنىڭ ئىشىكىدە خەتمە قۇرئاننى ئاڭلاپ تۇرۇشتى. خەتمە قۇرئان قىلىنىپ بولغاندىن كېيىن دۇئاغا قول كۆتۈرۈشتى ۋە خېلى ئۇزۇن دۇئا قىلغاندىن كېيىن ھېلىقى پەرىشتە سۈپەت مېھمان بىلەن ئوغلان ئورۇنلىرىدىن تۇرۇشۇپ چىقتى. شۇ ئەسنادا مەقبەرىنىڭ شەيخى پەيدا بولدى. ئۇ 55، 56 ياشلار چامىسىدىكى چارساقال ئادەم ئىدى. ئۇ تاۋاپقا كەلگەن مېھمانلار بىلەن قىزغىن كۆرۈشتى. ئۇ، بۇ ئۆلىمانىڭ كىم ئىكەنلىكىنى بىلمىسىمۇ، بىراق تالىپلارنىڭ ئۆيۈلۈشۈۋالغانلىقى ھەم ئۇ كىشىنىڭ پاكىز چىرايى ۋە ئۈستىبېشىدىكى كىيىم-كېچەككە قاراپ ھۆرمەتلىك بىر مۆتىۋەر ئىكەنلىكىنى پەملەپ قىزغىنلىق تىلىيەتتى.
سوردى:
— قەدەملىرى قۇتلۇق بولسۇن ئەزىز مېھمان، — دېدى شەيخ ھۆرمەت بىلەن ئىككى قولىنى بېرىپ كۆرۈشۈپ، — مەن مۇشۇ مەقبەرىنىڭ شەيخى بولىمەن. جانابىلىرىنىڭ ئىسىم - شەرىپلىرى نېمىكىن؟
— مەن ھۈسەيىن ئىبنى مەھمۇت قەشقەرى بولىمەن. يۈسۈپ ئۇلۇغ خاس ھاجىپ بىلەن بىر جەمەت كېلىمىز، — دەپ جاۋاب بەردى ئۇ مېھمان.
بۇ جاۋابنى ئاڭلىغان شەيخ ۋە ئەتراپتىكى تالىپلار تېخىمۇ يۇقىرى ھۆرمەت ۋە تۆۋەنچىلىك بىلەن قايتىدىن قول ئېلىشىپ كۆرۈشۈپ كېتىشتى.
— قۇتلۇق قەدىمىڭىزدىن بىز تولىمۇ سۆيۈندۇق، — دېدى شەيخ قولىنى قويۇپ بەرمەي تۇرۇپ، — جانابىڭىزنىڭ بۇ مۇبارەك قەدىمى ئۇستازىم يۈسۈپ ئۇلۇغ خاس ھاجىپنىڭ روھىنى شادلاندۇرغۇسى، بىز جانابىڭىزنىڭ نام - شەرىپىنى خېلىدىن بۇيان ئاڭلاپ كېلىۋاتىمىز، بەختىمىزگە دىدارلىشىش نېسىپ بولۇپتۇ.
شەيخ مەھمۇت قەشقەرىنىڭ قولىدىن تۇتۇپ، ئۆيىدە بىرەر پىيالە بولسىمۇ چاي ئىچىپ قايتىشنى ئۆتۈندى. ئۇلارغا ئەگىشىپ، بىر قانچە تالىپلارمۇ شەيخنىڭ ئۆيىگە كىرىشتى.
— جانابىلىرىنى باغداتتا دەپ ئاڭلىغانىدۇق، — دېدى شەيخ مەھمۇت قەشقەرىنى بېسات سېلىنغان ئورۇنغا ئولتۇرۇشقا تەكلىپ قىلىپ.
— ۋەتەننىڭ مېھرى — ئېتىكىمدىن تارتىپ ئانا تۇپراققا ئېلىپ كەلدى، — دېدى مەھمۇت قەشقەرى
216
ئولتۇرۇپ بولۇپ، ئارقىدىن، — سەن قاچاندىن بېرى مەقبەرىگە قاراواتىسىز، — دەپ سوردى.
— مەن يۈسۈپ ئۇلۇغ خاس ھاجىپنىڭ قېشىدا توپتوغرا 25 يىل تۇردۇم. ئۇ زات بالاساغۇندىكى چاغدىلا مەن خىزمىتىگە كىرگەن. كېيىن ئوردىكەنتكە كەلگىنىدىمۇ مېنى ئۆزى بىلەن بىرگە ئېلىپ كەلگەنىدى. ئۇستازىم ۋاپات بولغاندىن كېيىن ئائىلىلىرى ئەمىر قىلىپ مېنى مۇشۇ يەرگە ئورۇنلاشتۇردى.
— ئۇنداقتا سىز يۈسۈپ خاس ھاجىپنىڭ ئۆمرىنىڭ ئاخىرلىرىدىكى ئىشلىرىنى تولۇق بىلىدىكەنسىز. شۇ چاغدىكى ئىشلاردىن مېنى ۋاقىپلاندۇرغايسىز.
— ئۇ مۇبارەك زاتنىڭ ئىشلىرىنى سۆزلىسەم نەچچە كۈندىمۇ تۈگىتىپ بولالمايمەن، — دەپ سۆز باشلىدى مەھمۇت قەشقەرىنىڭ تالىپىگە ئاساسەن شەيخ، — ئۇستازىم ماڭا ئۆز بالىسىدەك مۇئامىلە قىلاتتى، مەن بىر يېتىم بالا ئىدىم، ماڭا نىسبەتەن ئۇ ئۆمۈر بويىچە دادامغا ئوخشاش بولۇپ قالغانىدى. ئادەم دېگەن ئىشلىگەنچە، جاپا چەككەنچە ھېچنىمە بولمايدىكەن. ئوردىدا شۇنچە كۆپ ئەمەلدار بولسىمۇ، كۆپىنچىسى ئەپلەپ - سەپلەپ كۈن ئۆتكۈزىدىغان ئوخشايدۇ. بەزىلىرى پۇرسەت بولسىلا ئەلنىڭ ئۆلىنى كولايدىكەن، ئەمەل — مەنسەپ تەمەسىدە ئەلگە ئېغىر بالايىئاپەتلەرنى كەلتۈرۈشتىنمۇ يانمايدىكەن. ئەمىر قىلىنغان ئىشلارنىمۇ كۆڭۈلدىكىدەك ئادا قىلالىمىغان. ئۇستازىم ئەل - يۇرتنىڭ مەنپەئىتى، خان ئالىيلىرىنىڭ ئابرۇيىنى دەپ كېچىنى كۈندۈزگە ئۇلاپ ئىشلەپ كېتەتتى، ھەتتا يېرىم كېچىدىمۇ ھال - ئەھۋال ئېيتىپ
217
كەلگەنلىرىنىڭ ئالدىغا چىقىپ ئۇلارنىڭ دەردىگە شىپا بولاتتى. يەنە بىر تەرەپتىن ئازراق پۇرسەت بولسىلا ئەسەر يېزىش بىلەن مەشغۇل بولاتتى. شۇنداق ئۇزۇن يىللىق جاپالىق ئەمگەك، تىنىم تاپماي قىلىنغان ئىجادى مېھنەت، شۇنىڭغا قارىماي ئۆرىدىكى پەتنە ـ پاساتچىلارنىڭ ھارماي قىلغان ھۇجۇملىرىدىن چارچاپ ھالدىن كەتكەنتى، ئادەمنىڭ جېنى تۆمۈر ئەمەستە. شۇنداق قىلىپ ئورۇن تۇتۇپ يېتىپ قالدى، ـ مەھمۇد قەشقەرىنگە چاي سۇنۇۋېتىپ سۆزىنى داۋام قىلدى شەيىخ، ـ شۇنداق قىلىپ، ئۆمرۈك ئاخىرقى نەپەسلىرىدە يەنە مۇنداق ئىككى ئىشنى قىلىشقا ئۈلگۈردى. ئۇ بالىلىرىنى ۋە نەۋرىلىرىنى يېنىغا چاقىرتتى، خوتۇنىمۇ بەك ئوغلۇق ئايال ئىدى. بالىلىرى بىلەن بىرگە شاھزادىلەرمۇ كىرىپ ئۇ زاتنىڭ ئەھۋالىنى سوراشتى. ئۇ ئوردا تېۋىپىنىڭ ياردىمىدە تەكتىگە يۆلىنىپ يېرىم ئۆرە ئولتۇرۇپ، بەگزادە، خانزادىلەرگە كۆڭلىدىكى ۋەسىيىتىنى قىلىپ ئۈلگۈردى.
ـ بالىلىرىم، ـ دېدى ئۇ قولىنى يوتقان ئىچىدىن سىرتقا چىقىرىپ، ـ مەن سىلەرگە ھېچقانچە مال ـ دۇنيا قالدۇرمىدىم، ئۆزۈمنىڭ ئۆزى بىر بايلىق، ئۇلارنىڭ تىنچ ـ خاتىرجەملىكى ئەڭ چوڭ مەنپەئەت. بىر قانچە كىتاب يېزىپ ھاياتىمنىڭ ئىزناسى قىلدىم، ئۇنى ئوقۇپ نەمۇنە قىلاسىلەر، سىلەرگە بۇ دۇنيا ۋە ئۇ دۇنيالىق ئەسقاتىدۇ. مەن ھاياتىمدىكى بوشلۇقلارنى تولدۇرۇش ئۈچۈن خېلى كۆپ تىرىشچانلىقلارنى قىلدىم. مەن مانا مۇشۇ ھالغا ئاخىرى يۈزلەنگەنلىكىمنى بىلەتتىم. بۇ سىلەر ئۈچۈنمۇ ساۋاق بولسۇن، ئادەم بەربىر بىر…
قونۇپچى، قونۇپچىنىڭ بىر يەردە ئۇزۇن تۇرغانلىقىنى كۆرگەنمۇ؟ دۇنيا مەڭگۈ داۋاملىشىۋېرىدۇ. شۇڭا، ئۆلۈمنىمۇ ئۇنتۇپ قالماسلىق كېرەك، ھاياتتىنمۇ ئۈمىدسىزلەنمەسلىك لازىم. بۇ دۇنيادا قالدىغىنى ياخشى نام بىلەن يامان نام. ياخشى نام قالدۇرۇش ئۈچۈن تىرىشىڭلار، ئۆزۈڭلارنىڭ غىمىدىن ئەلنىڭ غىمىنى كۆپرەك يەڭلار، ئۆزۈڭلارنىڭ نەپسىڭلار ئۈچۈن ئەلنى زىيانغا ئۇچرىتىدىغان ئىشلار سادىر بولۇپ قالمىسۇن. ھەرگىزمۇ قۇرۇق ئارزۇ ـ ھەۋەسنىڭ قۇربانى بولماڭلار. ئەقىل ـ ئىدراك بىلەن ياشاڭلار، روھىڭلار ھەر قاچان ئويغاق بولسۇن. غەپلەتتە قالساڭلار، روھىڭلار شەيتانغا ئەسىر بولىدۇ. ھاياتىڭلارنى ياخشىلىقنىڭ سەرمايىسى قىلىڭلار. يۈرۈش ـ تۇرۇشتا توغرا بولۇڭلار، دىلىڭلار ۋە تىلىڭلارنى كىچىك تۇتۇڭلار، چوڭ سۆزلىمەڭلار. پۇل ـ مەنسەپ ئۈچۈن ئۆزۈڭلارنى ئوتقا ئۇرماڭلار، تە مە خور بولماڭلار. ھۈنەر ـ پەزىلەت بولسا تالىشىپ ئۆگىنىڭلار، ھۈنەرلىك ئادەم بۇ دۇنيادا خار بولمايدۇ. تاجو تەختمۇ مەڭگۈلۈك بولمايدۇ، بىراق ھۈنەر ـ پەزىلەت مەڭگۈلۈك بايلىق. كۆڭۈل ـ كۆكسىڭلارنى كەڭ تۇتۇڭلار. غەرەز بىلەن ئۆزئارا قارىشلىشىپ ئەلگە ئاپەت ئېلىپ كەلمەڭلار. ھەسەتخورلۇق بىلەن ئۆزۈڭلارنى ئۆرتۈڭلار كۆيدۈرمەڭلار. ئۇياتسىز ، نومۇسسىز ، ۋىجدانسىز ، ئىمانسىز كىشىلەردىن يىراق تۇرۇڭلار، ھەر قاچان ياخشىلارنى قوغداش ئۈچۈن ئۆزۈڭلارنى پىدا قىلىڭلار. بىر ئۆكۈنۈشسىزلىق بىلەنلا ئۆزۈڭلارنى يوقىتىپ قويماڭلار. ئىچىملىك، چېكىملىككە ھەرگىز يېقىن…
يولىماڭلار…
يۈسۈپ ئۇلۇغ خاس ھاجىپ شۇنچىلىك قىممەتلىك تەۋسىيىلىرىنى قىلدىكى، ئەتراپتىكى ئەمىرلەردىن تارتىپ ھەممىسى ھۆركىرىشىپ يىغلىشىپ كېتىشتى. كېيىن يۈسۈپ ئۇلۇغ خاس ھاجىپ بىر ئاز چارچاپ، ئۆزۈلۈپ قالغاندەك بولدى. ئوتاچىلار (تۆپۈپلەر) ئۇنى يېتىۋېلىشقا دەۋەت قىلدى. يۇقىرىقى توغرۇل بالىلىرىنى ۋە شاھزادىلىرىنى ئۇنىڭ قېشىدىن ئېلىپ چىقىپ كەتتى.
— ئاريدىن ئىككى كۈن ئۆتتى، — دەپ بىر ئاز تىنىۋېلىپ سۆزىنى داۋاملاشتۇردى شەيىخ، — ئۇستازىمنىڭ ئەھۋالى تېخىمۇ ئېغىرلاشتى. شۇ كۈنى ئەتەگەندە خان ئالىيلىرى ئەھۋال سوراپ كىردى. ئەھۋالنىڭ يامان تەرەپكە يۈزلىنىۋاتقانلىقىنى كۆرۈپ كۆرۈپ كۆڭلى بۇزۇلدى. ئۇستازىم ئېغىر ئەھۋالدا تۇرۇپمۇ خان ئالىيلىرىنىڭ كىرگەنلىكىنى بىلىپ بېشىنى كۆتۈرمەك بولۇپ تەمشەلگەن بولسىمۇ ئۆزى بولالمىدى، مەن يېقىن كېلىپ يۆلەپ ئۆزە قىلماقچى بولغىنىمدا خان ئالىيلىرى يېقىن كېلىپ «بولدى، بولدى، مەن رازى» دېدى. ئۇستازىم بۇ چاغدا ماڭا تەكشىينىڭ ئاستىدىكى نەرسىنى ئېلىشقا ئىشارە قىلدى. مەن دەرھال مەقسەتنى چۈشىنىپ، تەكشىي ئاستىدىن بىر پارچە كۆكچۈك ئېغىزى رەڭلىك تاۋارغا ئورالغان بولاقچىنى ئېلىپ ئۇنىڭ قولىغا بەردىم. مەن ئۇنىڭ ئۇستازىمنىڭ ئۆمرىنىڭ ئاخىرىدا يۈرەك قېنى بىلەن يازغان قىممەتلىك ئەسىرى ئىكەنلىكىنى بىلەتتىم. ئۇ زات قولۇمدىن بولاقچىنى ئېلىپ ئىككى قولى بىلەن خان ئالىيلىرىغا سۇندى:
— ئالىيلىرى، مەن ئوزۇن سەپەرگە كەتمەكچى، بۇ مېنىڭ ئالىيلىرىغا ئاتاپ يازغان ئاخىرقى بىر ئەسىرىم ئىدى، تەۋەررۈك قىلغايسىز، — دېدى. بۇغراخان بولاقنى ئېلىپ ئاچتى، ئۇنىڭدىن «سەياسەتنامە» دېگەن ماۋزۇنى كۆردى ۋە كۆزلىرىگە ئىسسىق ياش ئالدى.
يۇقىرىقى ئىشلارنى تۈگىتىپ بولۇپ، ئۇ ئۇلۇغ زاتنىڭ بېغۇبار، ئۇلۇغ روھى بىرلىنىلا تەڭرىنىڭ دەرگاھىغا سەپەر قىلدى، خان ئالىيلىرىنىڭ كۆز ئالدىدا روھى ئەنە شۇنداق ئۇچۇپ كېتىپ، پۈتۈن دۇنيا ئۇ ئۇلۇغ روھتىن ئايرىلىپ قۇرۇق قالغاندەك بولدى. شۇ چاغدا ئاسمىندا چاقماقلار چېقىلىپ، ھاۋا گۈلدۈرلەپ كەتتى، قۇيۇن تۇپراقمۇ تەۋرەپ كەتكەندەك بولدى، بۇلۇتلار توختوۋسىز يامغۇر تۆكتى، پۈتۈن دەل - دەرەخ گۈل - گىياھلارمۇ، كۆز يېشى قىلىۋاتقاندەك ئىدى. پۈتۈن يەر ۋە ئاسمان بۇ زاتقا ماتەم تۇتۇۋاتقاندەك ئىدى.
ئەتسى جۈمە كۈنى ئاجايىپ كاتتا ماتەم مۇراسىمى ئۆتكۈزۈلدى، بۇغراخان ئالىيلىرىمۇ قارىلىق كىيىملەرنى كىيىپ لەكسەك، لەكسەك ئەل - جامائەت بىلەن بىرگە نامازغا داخل بولدى. خان ئالىيلىرى ناماز چۈشۈرۈلۈشتىن بۇرۇن، كۆزلىرىدىن تاراملاپ ياشلارنى ئېقىتىپ ماتەمنامە سۆزلىدى. ئاخىرىدا ئەل - جامائەتكە بۇ ئۇلۇغ زاتقا ئاتاپ كاتتا مەقبەرە سالدۇرىدىغانلىقىنى ئېيتقاندا پۈتۈن ئەل - جامائەت «ئامىن، ئامىن» دەپ بۇغراخانغا تەڭرىدىن رەھمەتلەر تىلىشىتى. ناماز چۈشۈرۈلۈپ بولغاندىن كېيىن، تۆمەنلىگەن قوللار
مۇبارەك زاتنىڭ جىنازىسىنى بولسىمۇ بىر تۇتۇۋېلىش ئۈچۈن قول سۇنۇشتى. جىنازا ئاسمان بوشلۇقىدا قولدىن - قولغا ئۆتۈپ ئادەم دېڭىزى ئۈستىدە خۇددى دېڭىز ئۈستىدىكى قولۋاققا ئوخشاش لەپ - لەپ قىلىپ ئۈزەتتى. پۈتۈن ئەل - جامائەت بۇ ئۇلۇغ غەمگۇزارىدىن ئايرىلغانلىقىغا كۆزلىرىدىن ياش ئەمەس قانلار تۆكۈشتى.
— ياق بالام، ئونى ھەرگىزمۇ ئۆلۈم دېمەيمىز، — دېدى مەھمۇد قەشقەرى ئۇلۇغ - كىچىك تىنىپ، — ئادەم جىسمى بىلەن ئادەم ئەمەس، بەلكى روھى بۈيۈكلۈكلىكى بىلەن ئادەمدۇر. ئۇ، قالدۇرۇپ كەتكەن، ياخشى نامى ۋە روھى بايلىقلىرى بىلەن ئەل ئارىسىدا قىيامەتكىچە ياشايدۇ. ھەقىقىي ھاياتلىق دېگەن مانا مۇشۇ! تەڭرى چېكىسىز رەھمىتىدىن بەھرىمەن قىلغان مۆمىن مانا مۇشۇنداق بەختكە ئېرىشەلەيدۇ.
تارىخىي شەخسلەر ھەققىدە ھېكايىلەر — 1
(5)
بەخت ـ سائادەت ئەلچىسى ــــ يۈسۈپ خاس ھاجىپ
ئاپتورى: يارمۇھەممەت تاھىر تۇغلۇق
شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى نەشر قىلدى (ئۈرۈمچى شەھىرى جەنۇبىي ئازادلىق يولى №348) شىنجاڭ شىنخۇا كىتابخانىسىدىن تارقىتىلدى ئۈرۈمچى لۇڭىدا باسما زاۋۇتىدا بېسىلدى ئۆلچىمى: 787X1092 م م، 1/32 باسما تاۋىقى: 7.125 2003 - يىل 5- ئاي 1 - نەشرى 2003 - يىل 5- ئاي 1 - بېسىلىشى تىراژى: 5000-1 ISBN 7-228-08031-0 ئومۇمىي باھاسى (1-5): 30.00 يۈەن (يەككە باھاسى: 6.00 يۈەن)