Ögdülmish answered: "O my brother dear, This matter too requires explaining clear.
Öğdülmiş cevap verdi ve : — Ey kardeş, bu da izah edilmesi gereken bir şeydir — dedi —
مېھماندارچىلىق ۋە زىياپەتكە بېرىش ئەدەبلىرى. قۇتادغۇبىلىكنىڭ 65-بابى، 4573–4643-بېيىتلەر.
Ögdülmish answered: "O my brother dear, This matter too requires explaining clear.
Öğdülmiş cevap verdi ve : — Ey kardeş, bu da izah edilmesi gereken bir şeydir — dedi —
For various folk extend a feast's invite, And banquets differ both in kind and site.
Çağıran kimseler muhtelif sınıf ve tabakalara mensup olduğu gibi, ziyafetler de türlü-türlü olur.
One banquet is for weddings richly spread; Another marks a newborn's cradle-bed.
Bunlardan biri — düğün ziyafetidir, biri de—ya bir oğlun doğumu sünneti dolayısiyle verilen ziyafettir.
Some feasts are called by kinsmen, friends, and peers, Both great and small across the passing years.
Birde eş, dost yahut arkadaş, ahbap, büyük veya küçük, yakın veya veya kardeş ziyafete çağırır.
Some meals are mourning banquets for the dead, Or feasts when honors crown a ruler's head.
Yahut bir ölü için yapılan yog aşı olur yahut biri bir rütbe alınca, başkalarına ziyafet çeker.
At any feast where meat and drink appear, Discerning when to go must be made clear.
Bu ziyafetlerden hangisine gitmek ve hangisine gitmemek icap ettiğini bilmek lâzımdır.
If comrades, friends, or kinsmen bid you call, Go forth with willingness and aid their hall.
Arkadaş, dost, ahbap ve kardeş ziyafetleri olursa, oraya gidip eşi, dostu görmelidir.
Attend to guests and strangers gathered there; Ensure the trays are shared with thoughtful care.
Ziyafette bilhassa yat ve yabancılara itina göstermeli, yiyecek ve içeceğin az veya çok dağıtılmasına dikkat etmelidir.
If your close neighbor calls you to his spread, Or your dear brother in the faith has said,
Yakın komşu senin için bir ziyafet verir yahut âhiret kardeşin seni davet ederse, ey yiğit,
Go to their feast, nor let their spirit grieve; Bring joy to them, and joy yourself receive.
Onlara git, gönüllerini kırma, onları sevindir ve kendin de sevin, ey oğul.
If they prepare a special feast for you, Go readily and give them honors due.
Eğer senin için bir ziyafet çekerlerse, o ziyafete de git, yemeklerini yiyerek, onları memnun et.
From all other invitations turn away, Lest sore chagrin upon your spirit weigh.
Bunların dışında başka ziyafetlere davet ederlerse, bunlara gitmemek daha iyidir, gönlün yaralanır.
Disorder reigns where proper seats are few, And noble hearts will suffer insult through.
Oturma yerleri yarım-yamalak olur, duracak yeri bulunmaz, ey asîl nesepli insan, kalbin kırılır.
Or drunken brawlers clash in bitter strife, Your meal ruined, poisoning your life.
Ya ziyâfettekiler sarhoş olup, kavga ederler, yediğin içine sinmez, sâdece canın sıkılır.
For one mere stomachful of broth and bread, Drag not your dignity into the dead.
Bir doyumluk bu' yiyecek ve içecek için, kendini zorla itibardan düşürme.
Hear what the master of his appetite Proclaimed to all who seek wisdom's light:
Boğazına hâkim olan ve icap ettiği zaman kendisini yemekten men' edebilen insan ne der, dinle.
"Guard well your throat, nor sink in low despair; Become no slave to men for belly's fare!"
Boğazını gözet ve aşağılık insan olma, bir boğaz için, insanların kulu durumuna düşme.
"How many honored men have fallen low, Whose greedy gullets brought them shame and woe!"
Şimdiye kadar itibarda bulunmuş bir çok kimseleri gördüm, boğazlarına hâkim olmadıkları için, toprak ölup-gittiler.
"How many noble lords of high renown Became the slaves of food and tumbled down!"
Memlekette yükselmiş bir çok insan gördüm, boğazlarının esiri oldular ve toprağa düştüler.
"How many wealthy men gave greed its head, Until their gullets stripped them of their bread!"
Bir çok zenginler gördüm, boğazlarının esiri oldular ve böylece iflâs ederek, tekrar fakirliğe düştüler.
"Be not a gullet-slave, O glutton bold, For belly's bond will never lose its hold!"
Boğazın esiri olma, ey boğazına düşkün adam, bağazın esiri olursan, bir daha bu esaretten kurtulamazsın.
At any banquet where you come to dine, Let modest courtesy your conduct line.
Hangi ziyafette olursa-olsun, yemek yerken, mümkün olduğu kadar, edep dâiresinde hareket et.
The vulgar churl who knows no courtly grace Is dumbstruck when refined men take their place.
Usûl bilmez, akılsız ve nasıl hareket edeceğini bilmeyen kimseler, usûle vâkıf insanları görünce, şaşırır-kalırlar.
Reach for the dish when elders lead the way; Observe the custom and its rule obey.
Senden büyük yemeğe başladıktan sonra, sen elini uzat, bak, âder böyledir.
Reach with your right, invoke God's name divine, That blessings multiply and fortune shine.
Yemeğe sağ elini besmele ile uzat, böylece yemeğin bereketi artar, sen de zengin olursun.
Touch not the meat before another's hand; Take what is placed before you where you stand.
Başkasının önündeki lokmalara dokunma, kendi önünde ne varsa, onu al ve ye.
Draw not your knife to gnaw upon the bone; Be neither greedy nor a lounger grown.
Sofrada bıçak çıkarma ve kemik sıyırma, çok obur olma ve pek de sünepe oturma.
Though fully sated, spurn not offered food; Partake with grace to match the host's kind mood.
Ne kadar tok olursa-olsun, insan ikram edilen yemeği reddetmemelidir, ey kardeş, yemeği adamına göre ikram et.
Take modest bites, and chew them soft and slow; Blow not with breath upon hot broth below.
Yemeği alınca, ısır ve ufak-ufak çiğne, sıcak yemeği ağzın ile üfleme.
Drag not the common dishes near your side; Disturb no diner's peace who sits allied.
Yemek yerken, sofra üzerine sürünme, insanların huzurunu kaçırma, hareketine dikkat et.
All these are crude, ill-mannered ways uncouth; Keep etiquette and walk the path of truth.
Bütün bunlar usûl bilmezlikten ileri gelir, usûle uygun hareket et, usûl bilmeyen insanların başkalarına zararı dokunur.
How aptly spoke the master of polite grace: "The courteous guest attains the highest place!"
Usûl bilen kimse çok güzel söylemiş, insan usûl bilirse, baş-köşeye geçer.
"All things possess their proper rule and way; Who keeps the custom walks in radiant day."
Her şeyin usûlü, âdap ve erkânı vardır, usûlü tam olarak tatbik eden kimsenin yüzü güler.
"He who lacks courtesy and courtly grace Will meet with failure in every time and place."
Usûl, âdap ve erkânı bilmeyen kimse insanlara katılırsa, işinde muvaffak olamaz.
Stretch forth your hand and eat with eager zest, That your good host rejoice to see his guest.
Yemeğe elini uzat, haz ve arzu ile ye, ev hanımı, seni görerek, memnun olsun.
When one has toiled to set for you a feast, Vex not his heart nor mock his care the least.
însan zahmet edip, sana ziyafet hazırlarsa, bu zahmeti boşa çıkarma, onun hatırını kırma.
How wisely spoke the sage of watchful mind, Whose subtle words bring counsel to mankind:
Gönülü uyanık insan çok doğru söylemiş, dikkat edersen, onun sözü çok renkli ve manalıdır.
"The human heart is delicate as glass; Beware harsh words that shatter it, alas!"
insanın gönülü incedir, o bir sırçaya benzer, ona çok dikkat et, kaba söz söyleme, kırılır.
"If once the human heart is bruised and torn, Warm joy departs and fellowship is shorn."
İnsanın gönülü kırılırsa, işin tadı kaçar, yakınlık uzaklaşır ve ondan faydalanmanın arkası kesilir.
"If friendship you desire, keep hearts secure; A broken vessel holds no water pure."
Yakınlık istersen, gönülü gözet, gönül kırılırsa, yakınlık gider ve bil ki, artık o senin dostun değildir.
Eat with restraint, avoid excessive meat; The wise and venerable sage bade repeat:
Yemeği ölçülü ye, çok fazla yemek yeme, akıllı ve aziz insan bana böyle dedi.
"The glutton's heavy gorge breeds malady; Unsettled bellies nourish misery."
Çok yiyenlerin yemeği hazmolunmaz, yemeği iyi hazmedemeyen kimseler dâima hasta olurlar.
"All sickness enters through the open throat; Eat sparingly and sail health's steady boat."
Hastalık boğazdan girer, boğazı koru, yemeği ölçü ile ye, insan her vakit az yeyip, az içmelidir.
"When sickness strikes, it robs a person's strength; Neglect it, and swift death arrives at length."
insana bir hastalık gelirse, onu derhâl kuvvetten düşürür, tedavi edilmezse, ölüm koşar-gelir.
The skilled physician spoke with counsel wise; No prudent man such wisdom will despise:
Tabip hakîm de çok güzel söylemiş, hakimlerin sözüne kim fena diyebilir.
"Disease is death's first messenger on earth; When illness reigns, near death sits at the hearth."
Hastalık ölümün ilk habercisidir, insan hastalandımı, ölüm yanı başındadır.
"Sickness is hardship, suffering, and fright; In bitter death there lingers no delight."
Hastalık belâ ve mihnettir ve ölümün öncüsüdür, ölümün zevki yoktur, onun iyisi olmaz.
He who lays claim to noble human state Must know what foods are cold or temperate.
Ben insanım — diyen âdem-oğlu sıcağı ve soğuğu ayırt edebilmelidir.
Discern your constitution ere you dine; Avoid all meats that with your frame misalign.
Uygun olan şeyleri yemek için, önce tabiatı bilmeli, tabiata uygun olmayan yemeklere mümkün mertebe yanaşmamalıdır.
If heat increases, cool it with chilled fare; If coldness chills you, warm it up with care.
Sıcaklık fazlalaşırsa, üzerine derhâl soğuk bir şey içmeli, soğukluk fazlalaşırsa, onu sıcak ile tâdil etmelidir.
In youth, while spring's sweet breezes softly blow, Take cooling nourishment to check the glow.
Yaşın genç ve ömrün bahar yıllarında ise, soğuk şeyler kullan, kanın bunları ısıtır.
When forty years have passed and autumn reigns, Take warming dishes to sustain your veins.
Yaşın kırktan fazla ve mevsim son bahar ise, tabiatini sıcak şeyler ile tanzim et.
When sixty winters bleach your locks with snow, Keep warmth your friend and bid the coldness go.
Yaşın altmış ve vaktin de kış ise, sıcak şeyler kullan, soğuk şeyler ile arkadaşlık etme.
If cold and dryness in your frame increase, Take warm and moist herbs to find release.
Kuruluk ve soğukluk fazlalaşırsa, sıcak ve yaş şeyleri hazır tut, bu ikisi onlara karşı koyar.
If cold and moisture burden and annoy, Let warm and dry food restore your joy.
Bu yaşlık ve soğukluk fazlalaşır ve sana zarar verirse, sıcak ve kuru şeyler ile onları karşıla.
If cold your nature, strengthen it with heat; If hot your blood, let cooling draughts repeat.
Tabiatın soğuk ise, onu sıcakla kuvvetlendir, sıcak ise, soğuk şeyler ye ve soğuk şeyler iç.
If mild and balanced is your nature's sway, Alternate hot and cold from day to day.
Eğer tabiatın kat'î olarak ılık ise, onu, sırasına göre, sıcak ve soğuk şeyler ile besle.
Order your body by this faithful rule, And live in peaceful health, serene and cool.
Tabiatini bu şekilde tanzim et, hayatın huzur ve sıhhat içinde geçer.
Hear what the wise physician said of yore; Grasp well its sense and keep it evermore:
Tabip ne söylemiş, dinle, bunun mânasını anlayarak yaşa, kuzum.
"Four humors rule the mortal frame, I say: The red, the yellow, white, and black hold sway."
Ben senin tabiatini izah edeyim, bu ya kızıl, sarı, ak veya kara olur.
"Each humor to the other stands opposed; By their clashing tints is health disclosed."
Bunlardan her biri diğerlerine düşmandır, düşman düşmana yaklaşınca, bu renkler ile ayırt edilir.
To keep these humors in a balanced state, A prudent man must choose what fills his plate.
Tabiati mutedil tutmak için, insanın akıllı olması gerektir, uygun olan ne ise, ancak o şeyler yenmelidir.
Man is distinguished from the grazing beast By eating only what befits the feast.
İnsan ile hayvan arasındaki fark, tabiate uygun şeyleri yemekle belli olur, ey oğul.
Hear what the venerable elder spoke with praise; Heed well his words in your declining days:
Şimdi ak-sakal ne der, dinle, bunu anlamağa çalış ve ihtiyarlığında şaşırma.
"If at forty one knows not his own frame, He is a brute beast in all but name!"
İnsan kırk yaşına gelir ve kendi tabiatini bilmezse, nutuk sahibi olmasına rağmen, o tam bir hayvandır.
"He who learns nothing through his lifetime's span Can scarcely be accounted as a man."
Tecrübe ve görgüsünden bilgi edinmeyen kimseyi insandan saymamalı, ey temiz kalpli insan.
"He who lived long yet still behaves uncouth Is justly called a beast in simple truth."
Tecrübelerine rağmen, hareketini tanzim edemeyen kimseye "hayvan" derlerse, doğru söylemiş olurlar.
"If years advance while wisdom still is dead, Name him an animal and not well-bred."
Zaman geçtiği hâlde, hikmet sahibi olmamış ise, ona "insan" değil "hayvan" demelidir.
Behold, the wise physicians spoke aright: The less one eats, the sounder shines his light.
Dikkat edersen, tabipler çok iyi söylemişler : insan yemeği ne kadar az yerse, o kadar sıhhatli ve neşeli olur.
Would you have vibrant health and banish pain? Take "Little-Food" as medicine again!
Dâima sıhhatte kalmak ve hiç hasta olmamak istersen, "az" adlı ilâç ye ve öyle yaşa, ey bey-zâdem.
Would you live long in ease and tranquil peace? Eat "Silence" (tongue-restraint) and sorrows cease!
Uzun zaman huzur içinde ve rahat yaşamak istersen, "dil" adlı eti ye ve öyle yaşa, ey temiz kalpli insan.