Then answered Ögdülmish: "This counsel too Is deeply needed, and I tell it you!
Öğdülmiş cevap verdi: — Ey kardeş buda çok mühim ve üzerinde durulacak bir meseledir — dedi —
ساراي ئەھلى ۋە خىزمەتداشلار بىلەن ئىناق ياشاش ئەدەبى. قۇتادغۇبىلىكنىڭ 48-بابى، 4165–4319-بېيىتلەر.
Then answered Ögdülmish: "This counsel too Is deeply needed, and I tell it you!
Öğdülmiş cevap verdi: — Ey kardeş buda çok mühim ve üzerinde durulacak bir meseledir — dedi —
This also I must teach thee how to steer; How to conduct thyself with comrades here.
Bunu da şimdi sana anlatmalıyım, bu hususta nasıl hareket edileceğini bilmen lâzımdır.
Life passes in their midst, O brother mine; Some make thy brothers, some as friends align!
Ey kardeş, hayat onlar ile geçer, onlardan kimini kardeş ve kimini de kendine dost edinmelisin.
Live harmoniously with those at court and gate; Mingle, visit, and reciprocate.
Kapıdaki insanlar ile iyice anlaşmalı, onlar ile karışmalı ve onlara gidip-gelmelidir.
Unless with court companions thou art sweet, Life has no flavor, O companion meet!
Kapıdakiler ile iyice anlaşmazsan, ey iyi insan, hayatın zevkini tadamazsın.
Hear what the master of court service said, Who ordered court affairs as custom led:
Hizmet eden ve töreye göre kapı işleri tanzim eden insan ne der, dinle.
'If near the sovereign thou wouldst take thy seat, Win those who stand before the gate complete!
Sen beye yakın olmak istersen, kapıdakiler ile yakınlık te'sis etmeğe çalış.
If thou desire greatness in the land, Live well with servants on every hand!
Sen büyüklük bulmak istersen, hizmetkârlara iyi muamele et, ey halim insan.
However close the monarch draws thee near, Live peacefully with peers and stand sincere!'
Beyler seni ne kadar yakın tutarlarsa-tutsunlar, hizmetkârlar ile iyi münâsebet kur ve onlara karşl dürüst ol.
Three classes in the palace dwell and move; With these thy life must navigate and prove:
Kapıdaki insanlar tam üç sınıftır ve hayat işi bunlar ile görülür.
One class consists of elders over thee: Serve them, and thou shalt gain felicity!
Bunlardan biri senin büyüklerindir, büyüğe hizmet edersen, sen de saadete erersin.
Extol their worth, respect the words they trace; And they will cherish thee with smiling face.
Onları büyük bil, sözlerine hürmet et, onlar da sana güler yüz ile iyi muamele ederler.
Well said the sage of wisdom deep and clear; The counsel of the wise we must revere:
Bilgili hakîm çok güzel söylemiş, hakimlerin sözüne itibâr etmek gerekir.
'To junior men greatness from elders flows; By serving elders, youth to fortune grows.
Küçüğe büyüklük büyükten gelir, büyüğe hizmet ederse, küçük saadete ulaşır.
Heed elders' counsel, hasten at their call; Who heeds their word shall find no cause to fall.
Büyüklerin sözünü dinle, hizmetlerine koş, büyüklerin sözünü tutan, arzusuna erişir.
Elders are fortune: if fortune be thy plea, Serve them: for service is fortune's guaranty!'
Büyükler ikbâldir, ikbâle kavuşmak istersen, hizmet et, ikbâl için rehin olarak hizmet vermelidir.
Another class are equals of thy kind: If pushed away, as foes; if drawn, friends find.
Ey kardeş, bir de sana denk ve akran olanlar vardır, onları kendinden uzaklaştırırsan, sana düşman, yaklaştırırsan, dost olurlar.
These are thy peers with whom thou must unite; Repay their conduct with an equal light.
Derece itibârı ile sana denk olan bu insanlar aralarına karışacağın kimselerdir, onların hareket ve muamelelerine karşılık, sen de aynı muameleyi göster.
A third class are thy juniors down the stair; With them the sweet and bitter moments share.
Biri de senden sonra gelen küçüklerdir, hayatın acı ve tatlı anları bunlar ile birlikte duyulur.
Allow not juniors to assume command; Joke not with them; keep tongue in firm demand.
Gayret et, küçüklerin sana tahakküme kalkışmalarına meydan verme, onlarla ağız şakası yapma, diline hâkim ol.
Reward good work, and penalize each fault; Leave them not idle; keep them in default.
Bunlar hizmet ederken, her hangi bir şeyde yanlışlık yaparlarsa, cezalandır, onları başı-boş bırakma, işlerini dâima murakabe et.
Gain many friends, companions, and allies; With many friends, thy praises reach the skies.
Çok dost, ahbap ve arkadaş edinmeğe çalış ve onlar ile sık-sık görüş, ahbapların çok olursa, her kes seni medheder.
Turn none into an enemy through slight; Men with an enemy find no delight.
İnsanları bilmeyerek kendine düşman etme, düşmanı olan insanlar sevinç yüzü görmezler.
However few thy foes, their harm is vast; I cannot say that enemies bring grace at last.
Düşman ne kadar az olursa-olsun, zararı çoktur, düşmanda fayda olduğunu söylemeğe dilim varmaz.
Hear what the vigilant man in wisdom said, Who suffered harm from foes upon his head:
Ey uyanık gönüllü insan, dinle, düşman yüzünden ziyan görmüş olan insan ne der.
'A single enemy brings thousandfold despair; A thousand friends seem fewer than a hair!
Düşman biricik de olsa, onun zararı bindir, binlerce dostun olsa bile, dâima bir tanesi eksiktir.
From enemies no mortal profits drew; Unless his clever skill the snare outgrew.'
insan düşmanından fayda görmemiştir, eğer görmüş ise, bu ancak kendi mahareti sayesinde olmuştur.
However a companion acts to thee, Act thou likewise, that he may joyful be.
Arkadaşın sana nasıl muamele ederse, sen de ona öyle muamele et, sevinsin.
Choose as companions those of equal state; For equals only blend in equal weight.
Kendine denk olan kimseyi ahbap edin, insan ancak kendisine denk olan ile hem-renk olabilir.
Befriend not evil men; keep far away; For evil friends lead traveler astray.
Kötüyü arkadaş edinme, ondan uzak dur, kaç, kötü arkadaş seni yolundan şaşırtır.
If thou wouldst win a name of honor clear, Mingle not with the bad, but hold them rear!
Sen iyi nâm kazanmak istersen, elinden geldiği kadar, kötüler ile düşüp-kalkmamağa gayret et.
All creatures walk with their own kind in sight; Men, beasts, and birds know their own flock aright.
Nereye baktım ise, her mahlûkun kendi hem-cinsi ile gezdiğini gördüm, insan, hayvan, kuş-kurt hem-cinsini bilir.
Hear what the ruler of the realm has told, Who tested good and bad in growing old:
iyi ve kötüyü tecrübe ile hayatını geçirmiş olan büyük hükümdar ne der, dinle.
'I saw the starlings fly with wild ducks round; Behold, both pairs in black attire were found!
Sığırcığı gördüm, kaklar arasında uçar, arkadaşlarına bakınca, gördüm ki, ikisi de karadır.
The duck joins not the swan in water clear; The raven and white falcon fly not near.
Dikkat edersen, yugak kuğuya katılmaz, ak-kuş ile kara-kuş birbirinden çok uzaktır.
Even wild fowl their own companions choose; Thou art a human: select whom thou shalt use!'
Uçar kuş bile eşini bilir ve sürüsünü bulur, sen insansın, içine karışacağın adamları seç.
For two distinct reasons do men seek ties; For these two ends do friendships ever rise:
Yakınlıktan aranılan şey iki türlü olur, bu iki şey için insan dost edinir.
One is for God alone, sincere and pure; In such communion no deceit can endure.
Biri, her türlü menfaat dışında, ilâhî bir sevgi ile arkadaş edinir, bu arkadaşlık içinde sadakatsizlik hâtıra gelmez.
Another is for selfish, worldly gain; This brittle friendship cannot long remain.
Biri de kendi menfaati için arkadaş edinir, bu arkadaşlık zorakidir ve hiç bir vakit esaslı olmaz.
If thou wouldst seek a friendship for the Lord, Bear his burdens; frown not at his word!
Eğer sen menfaatsiz ve ilâhî bir sevgi ile arkadaş edinmek istersen, onun yükünü yüklen, hiç bir vakit yüzünü ekşitme ve kaşlarını çatma.
Seek not for profit here below in sorrow; God will reward thy patience on the morrow.
Bunun faydasını burada arama, sabırlı ol, bunun ecrini yarın orada Tanrı verecektir.
If friendship be for earthly wealth and trade, Avoid it; or if joined, let parting be made!
Eğer dostluk dünya menfaati için ise, onlar ile arkadaşlık etme, eğer etmiş isen, ayrıl.
Hear what the experienced friend declared of old, Who tested friendship's gain and loss untold:
Dost edinmiş olan ve dostluğun fayda ve zararlarını tecrübe ile bilen insan ne der, dinle.
'Test every friend in gain and bitter stress; If firm he stands, hold fast his friendliness!
Dostu menfaat ve zarar içinde tecrübe et, eğer o bu hâllerde de dostluğuna devam ederse, ona sıkı yapış.
If thou wouldst know his inner heart and grace, Provoke him with sharp words, and frown thy face!
Dostun içini öğrenmek istersen, sen onu sözle hiddetlendir ve ona kaşlarını çat.
To know if he truly loves thee or feigns, Ask for his dearest possession and gains!
Seni sevip-sevmediğini anlamak istersen, ondan çok sevdiği bir şeyini iste, derhâl anlaşılır.
If he frowns not at these two trials bold, Hold him as dear as thy own soul twofold!'
Eğer bunların her ikisinde de infial göstermezse, bu insanı canın gibi aziz tut.
Keep far from slanderers and tale-bearing folk; Beneath their tongues burns fire and poisonous smoke!
Müfterilere katılma, onlardan uzak dur, müfterinin dilinde yanar ateş vardır.
From slander all worldly turmoil takes its rise; Sever the slanderer's head, O warrior wise!
Dünya karışıklığı iftiradan kopar, ey merd cömert, müfterinin başını kes.
Approach not greedy, grasping men in haste; They will turn enemies when hope is waste.
Bir de menfaat-perest insana yakın durma, o sana, şüphesiz, düşman olacaktır.
If the self-seeker gets what he desires, He calls thee brother, praises thee and sires.
Eğer menfaat-perest insan umduğunu bulursa, sana büyük veya küçük kardeş gibi muamele eder.
Yet if he fails, he turns away his face, As though he never saw thee in any place.
Eğer bulamazsa, senden yüz çevirir, seni hiç görmemiş gibi davranır ve senden uzaklaşır.
Choose selfless friends whose hearts no greed possess; Rely on them, and live without distress.
Menfaat gözetmeyen dost, ahbap ve arkadaş edinmeğe çalış, onlara inan ve kaygısız yaşa.
True friends and comrades in both joy and grief, In good and bad, bring comfort and relief.
Dost, ahbap ve arkadaş sevinç ve kaygıda, iyi ve kötü zamanlarda insana faydalı olan kimselerdir.
If thou wouldst have more loving friends below, Share salt and bread, and let a bright smile glow!
Seni daha çok sevmelerini istersen, onlara tuz-ekmek yedir ve her vakit güler yüz göster.
These two good traits warm every human breast; In joy and sorrow they perform their best.
Bu iki hareket insanı kendine ısındırır, o da iyi ve kötü anlarda kendisinin üzerine düşen vazifeyi yapar.
To this intent spoke wisdom in its lore; Act upon this, O pure forevermore:
Bilgi buna benzer bir söz söylemiştir, ey temiz tabiatli insan, sen buna göre hareket etmeğe çalış.
'Share salt and bread with smiles and cheerful grace; With gentle words keep radiance on thy face!
İnsanlara güler yüz göster ve onlara tatlı sözle tuz-ekmek yedir.
These two habits make servants of mankind; No other ways than these two could I find.'
İnsanları kul yapan bu iki harekettir, ben başkasını bulamadım, varsa, sen bul.
Enemies also fall in two distinct grades; When man has enemies, a net invades:
Düşman da iki türlü olur, bir insanın düşmanı olursa, kendisine tuzak kurulmuş demektir.
One enemy is against God Most High: The unbeliever is thy foe for aye!
Düşmanlardan biri din düşmanıdır, bu kâfir düşman her vakit düşmandır.
The other enemy fights for worldly gain; Seeking revenge for profit, loss, or pain.
Bir de menfaat yüzünden düşmanlık olur, bu düşmanlığı insan intikam hissi ile yapar.
Wage war against the pagan enemy bold; Sacrifice life and body, buy and hold!
Kâfir düşmanla amansız mücâdele etmelidir, bu işe, gönüllü olarak, kendini feda et.
Yet if a foe fights thee for worldly prize, Cede him thy gain, and make peace in his eyes!
Sana bir kimse menfaat için düşman olursa, ey cömert, sen kendi menfaatinden vaz geç ve onunla barış.
Grant him the benefit: he will turn near; In place of harm, his usefulness is clear.
Düşmanın menfaati te'min edilirse, o sana yaklaşır, böylece onun zararı yerine, sana faydası dokunur.
Strive hard to turn thy enemy to a friend; Live safe and sound, and keep thy head till end!
Düşmanını dost etmeğe gayret et, onunla barışarak, emniyet ve huzur içinde yaşa.
No profit lies in enmity and strife; Touch not what yields no benefit in life!
Bir kimse ile düşman olmakta hiç bir fayda yoktur, bunu iyice bil, faydası olmayan işe el sürme.
Perform thy service well, make no new foe; A man with foes reaps thousandfold of woe.
Sen hizmette kusur etme, kendine düşman edinme, düşmanı olan kimsenin başı bin türlü derde girer.
Choose from humanity the best and rare; Bad comrades bring repentance and despair.
iyi ve seçkin kimseleri ahbap edin, insanın eşi ve arkadaşı kötü olursa, sonunda peşiman olur.
If thou wouldst seek the best companion's hand, Two kinds of men will satisfy demand:
Yakınlık göstermek için seçkin bir kimse dilersen, bu arzuna iki türlü insanla erişebilirsin.
One of noble stock, an elite of grace: If found, embrace him in a firm embrace!
Biri aslında-esâsında iyi ve insanların seçkini olan bir kimsedir, bulursan, onu arkadaş edin, ey olgun insan.
The other God-fearing, devout and kind: True nobility in such men you find.
Biri takva sahibi ve Tanrıyı bilen kimsedir, her türlü insanlık ondan gelir.
Draw near to both these types with loyal heart; From them good deeds will nevermore depart.
Bu iki türlü insana yakınlık gösterir, bunlar senin dostluğuna dâima iyilik ile mukabele ederler.
Shun men renowned for wicked ways and spite; Their deeds are dark, devoid of truth and light.
Kötülükleri ile şöhret bulan kimselerden uzak dur, böyle kimseler kara huylu insanlardır.
Approach not darkness, O pure soul and bright; Black soot quickly soils what is pure and white!
Ey ak-pâk tabiatlı insan, sen karaya yaklaşma, dikkat et, beyaza siyah çabuk bulaşır.
How well the wise counselor his knowledge penned; The wise who reads this ponders to the end:
Alim müşavir ne güzel bilgi vermiş, bilgili bunu okursa, düşünür ve daha ihtiyatlı olur.
Join not with wicked men, O man of grace, Lest thy own conduct match their evil race!
Ey iyi insan, kötüye katılma, o kötünün tabiati gibi, seninki de kötü olur.
Approach not villains, O refined and rare; Thy name will spoil and lose its virtue fair.
Ey seçkin, güzide insan, kötüye yaklaşma, adın kötü olur ve saadetine halel gelir.
Draw not near men unseemly and unkind, Lest their unseemliness seize thee behind.
Münasebetsiz kimselere yakın gitme, yoksa onlar da sana gelir ve yakanı bırakmazlar.
How many good men once of high acclaim, Joined with the bad and spoiled their work and fame!
îyi nâm ile tanınmış bir çok kimseleri gördüm, kötü insanlar ile karışınca, işleri bozuldu.
How many good men, through bad friends around, Suffered false slander, ruined to the ground!
Kötü arkadaş yüzünden zarar gören ve zorla adı-sanı silinip-giden iyiler çok gördüm.
The royal palace is termed 'Opposite' ('Qarshi') in name, Because its courtiers oppose in mutual game!
Bu beyler evine saray ( karşı ) derler, bu saray içindekiler her vakit birbirlerine karşı gelirler.
Envy abounds before the palace gate; And where there's envy, strife and wars await!
Bu saray kapısında birbirini çekememek çok olur, nerede çekememek olursa, orada kavga eksik olmaz.
Thy seniors will envy thee with disdain, Demeaning thee until thou reap regret and pain.
Senden büyükler seni çekemezler, sen de itibardan düşer ve peşiman olursun.
Thy equals too will envy thee in spite, Thy virtues veiled, thy day turned into night.
Seninle müsâvî derecede olanlar da seni çekemezler, yapmış olduğun iyilikler görülmez ve günün geceye döner.
Thy juniors will look on thee with jealous eye, Seeking no good for thee beneath the sky.
Senden küçükler sana haset ederler, çekememezlik yüzünden, senin iyiliğini istemezler.
For this very cause court is named 'Qarshi' round: When two oppose, one dies upon the ground!
Böyle olduğu için saraydaki insanlar birbirine karşı olurlar, bunlardan ikisi birbirlerine karşı gelirse, biri ölür.
Strive hard, O sun and radiance of my heart, To envy no man; play an upright part!
Ey gönülümün güneşi, sen şimdi insanlara karşı hasûd olmamağa ve doğruluktan ayrılmamağa çalış.
Envy is sickness needing treatment long; It eats itself, consuming what is strong.
Çekememek bir hastalıktır ve uzun bir tedaviye muhtacdır, onun yediği kendisini yer ve o kendi-kendisini eritir.
All good and ill are God's supreme decree: What God bestows, no envious eye can flee!
iyilik ve kötülük hep Tanrı hükmüdür, Tanrı verirse, çekemeyen insan hased ile ona mâni olamaz.
What profit comes from envying any man? The envious only sickens in his span.
Böyle olunca, insanları çekememenin ne faydası var, insanları çekemeyen kimsenin sonu hastalıktır.
Do good to all men as much as in thy might; And goodness shall return to thee in light!
Gücün yettiği kadar her kese iyilik et, hiç şüphe etme, sana bundan ancak iyilik gelir.
When others rejoice, share in their joyful mood; When sorrow strikes them, weep in sympathy good.
Birinin sevinci varsa, buna sen de sevin, o keder ve kaygıya düşerse, sen de kederlen.
Thy name will shine, and men will love thee well; All will hasten in thy company to dwell.
Böylece adın iyi olur, insanlar da seni severler ve her kes seninle dost olmağa can atar.
Make not new foes; strive hard, O brother dear; Keep many comrades, holding brothers near!
Kardeşim, ne kadar çok kardeş veya dost edinirsen-edin, yalnız kendine düşman edinmemeğe gayret et.
Yet if an enemy should against thee rise, Be not asleep, prepare thy snare and ties!
ئەگەر ساڭا بىرى دۈشمەن بولسا، بىخۇد بولما، تۇزىقىڭنى تەييار تۇت.
If any man turns enemy to thee, Be not careless; keep thy net prepared to see!
Eğer sana biri düşman olursa, gafil olma, sen de ona karşı ağını hazır tut.
Hear what the warrior who conquered foes explained, Who over all his adversaries gained:
Düşmanla çarpışmış ve düşmanını alt etmiş olan insan ne der, dinle.
'Test not thy foe; count him both great and bold; Against a staff, a shield of iron hold!'
Düşmanı deneme, sen onu büyük ve kuvvetli bil, elinde sopa olan düşmana karşı sen demir kalkan hazırla.
Bear friends' burdens; break not a comrade's heart; Forget not this, nor let my words depart!
Eş ve arkadaşlarının yükünü yüklen, gönüllerini kırma, sözünü unutma, bunu dâima göz önünde tut.
If a close friend turns enemy in strife, He aims against thy gathered wealth or life.
Eğer arkadaşın sana düşman olursa, o senin canına yahut toplayıp biriktirdığin malına kasdeder.
Thy friend knows all thy inner secrets clear; And he who knows inside can strip thee near.
Arkadaşın senin içini-dışını bilir, bu içi-dışı bilen insan senden bir çok şeyler koparır.
If he so wills, he takes thy property; Or drains the marrow of thy vitality.
O isterse, senin malına el uzatır, isterse, canını ilik ile besler.
As thou wouldst guard thyself with utmost care, Guard thy companion; say no more despair!
Sen kendini nasıl gözetirsen, arkadaşını da öyle gözet, sözü uzatma.
To make a friend is easy, keeping hard; To make a foe is quick, but peace is barred!
Dost edinmek kolay, fakat dostluğu muhafaza etmek güç, düşman olmak kolay, fakat barışmak güçtür.
If a foe exists, guard body, soul, and breath; Few men with enemies escape from early death.
Düşmanın varsa, canını ve tenini koru, düşmanı olan insanların kurtulması güçtür.
From two kinds of men keep far away and flee: Mingle with them, and turmoil thou shalt see:
Şu iki türlü kimse ile münâsebette bulunma, onlardan uzak dur, eğer onlara karışırsan, bakarsın, karışıklık çıkarırlar.
One is the slanderer, spreading false report; The other two-faced, seeking selfish sport.
Biri müfteridir, gammazlık eden adamdır, biri iki yüzlü, menfaatperest kimsedir.
Befriend not drunkards who in wine delight; They show no loyalty; they break thy heart outright.
Bir de içkiye düşkün kimseyi kendine arkadaş edinme, o sana vefa göstermez, ancak kalbini kırar.
Set not thy heart on friends who seek their gain; Denied their profit, foes they will remain.
Yalnız kendi menfaatini gözeten dosta gönül bağlama, fayda görmezse, sana düşman olur, ondan vaz geç.
If thou wouldst have men draw to thee each day, Ask naught from them; grant whatever they pray.
İnsanların sana her vakit yakınlık göstermelerini istersen, onlardan hiç bir istekte bulunma ve onların suyuna git.
If thou wouldst spend thy life in joyful peace, Envy no man, and let thy jealousy cease.
Hayatını sevinç içinde geçirmek istersen, mümkünse, insanlara hased etmemeğe gayret et.
If thou wouldst make all enemies thy thrall, Pour out pure gold; hold them by beard withal!
Düşmanlarını kendine râm etmek istersen, saf altın dök ve onların sakalını eline al.
If thou wouldst drive away a comrade near, Refuse his wishes; speak harsh words severe.
Yanındakini kendinden uzaklaştırmak istersen, ona istediğini verme ve onunla bir az kaba konuş.
If thou desirest longevity of days, Be generous with bread and salt always!
Eğer uzun ömür dilersen, cömert ol, başkalarından mümkün mertebe tuz-ekmeği esirgeme.
If thou wouldst be beloved by all mankind, Unite thy tongue and heart with sweet words kind.
Kendini her kese sevdirmek istersen, sözün ve fikrin birbirine uygun ve dilin tatlı olsun.
If thou wouldst win respect and high renown, Respect all people, never looking down!
Sen kendine hürmet edilmesini istersen, başkalarına hürmet et, ey yumuşak huylu insan.
If truly rich and wealthy thou wouldst stay, Be content with what thou hast each day!
Her bakımdan tam zengin olmak istersen, kanaatkar ol, böylece kendi nasibini elde etmiş olursun.
If thou wouldst have men praise thee far and wide, Do good deeds always; let bright smiles abide.
İnsanların seni her vakit eğmelerini istersen, onlara karşı iyi ol ve güler yüzle muamele et.
Such is the conduct of the truly great; Humanity to men marks man's estate.
Asıl insan böyle olur, insana karşı insanlık göstermek insanlık şiarıdır.
If thou wouldst know a person's inner root, Look at his deeds: they bear the hidden fruit.
Bir kimsenin aslını öğrenmek istersen, onun hareketine bak, hemen anlaşılır.
How well spoke the poet who composed the verse, Whose words and meanings witness and rehearse:
Şu beyti söyleyen, sözü ve mânasını birbirine şahit gösteren insan çok güzel söylemiş.
'To know a mortal's origin and race, His tongue, heart, and conduct give the trace.
İnsanın aslını açık olarak bilmek istersen, dikkat et, onun düşüncesi, sözü ve hareketi buna şahittir.
If deeds are noble, tongue and heart sincere, His noble ancestry is proven clear.'
Hareketi iyi, düşüncesi ve sözü doğru ise, bu onun aslına-esâsına derhâl şehâdet eder.
Join not with boors, O soul of lineage high, Lest they drain all thy dignity and sigh!
Adî kimselere katılma, ey temiz asıllı insan, onlar sende hiç yüz suyu bırakmazlar.
Hear what the courteous man of wisdom said, Who shunned the vulgar and was nobly bred:
Kendisini bu nevi âdî ve küstah kimselerden uzak tutan, akıl ye terbiye bakımından ileri gelen insan ne der, dinle.
'Mingle not with boors; be gentle, sweet, and mild; From boors alone all conflicts spring, my child!
Küstah kimselere katılma, temiz ve halım ol, ey oğul, bütün kavgalara bu küstahlar sebep olurlar.
Dwell not too close to men of fiery rage; When anger strikes, they break the bond of age.
Bir de celalli kimse ile pek yakın olma, eğer hiddetlenirse, yakınlık hakkını ayak altına alır.
Reveal not secrets of thy heart to all; If revealed, thy sorrow soon shall fall.
Gönül sırrını ve sözünü her kese açma, eğer açarsan, kendin zahmete düşersin.
If thou wouldst see thy friendships ever grow, Banish greed; in selflessness bestow.
Dâima artan bir yakınlık görmek istersen, tamahkârlığı ortadan kaldır, ona her yerde manî ol.
If thou wouldst keep a glowing cheek and face, Walk uprightly; live in peaceful grace!
Eğer yüzünün dâima gülmesini istersen, doğru ol, endişesiz ve huzur içinde yaşa.
If long prestige and weight thou wouldst retain, Meddle not; let hands from greed refrain!
Hem kendinin hem sözünün nüfuzunu kırmamak istersen, her işe müdâhale etme, bu suretle onu te'min etmiş olursun.
If thou wouldst keep honor without a blot, Utter no falsehood from thy mouth or throat.
Her vakit şeref ve itibarını muhafaza etmek istersen, ağzından yalan söz çıkarmamağa gayret et.
Wherever fortune raises high its crest, Align with it, O man of virtue blest!
Nerede ikbâl başını yükseltirse, ey iyi insan, sen derhâl onun suyuna git.
Contend not with fortune; harmonize thy mood; Lest opposing fortune poison all thy food.
Sen ikbâl ile mücâdeleye kalkma, onunla anlaş, anlaşamazsan, o sana yediğin yemeği zehir eder.
If thou wouldst have thy words carry great weight, Speak when inquired of; speak the truth straight.
Eğer sözünün dâima nafiz ve müessir olmasını istiyorsan, sordukları vakit söyle ve sözün doğru, dürüst olsun.
Speak no empty words; slander none behind; Carry no tales; nor harbor grudge in mind.
Boş söz konuşma, insanları çekiştirme, dedi-koduya uyma ve kendin de dedi-kodu yaparak, fitne uyandırma.
Words are like tempest winds that cause deep smart; And injured men will turn to harm thy heart.
Söz her şeyi alt-üst eden bir rüzgârdır, kalbi sızlatır, kalbi sızlayan kimse seni mahvedebilir.
Object not to words that elders convey; When answering them, speak gently on thy way.
Kendinden büyüklerin sözüne karşı gelme, cevap vermek icap ettiği zaman, kaba söz söyleme.
Respect all elders; honor them in sight; And greatness shall alight on thee with light!
Büyüklere saygı göster, hürmette kusur etme, böylece sen de yükselirsin, onların saadeti sana da bulaşır.
Exchange visits with equals of thy rank; Mingle, give and take with open thank.
Sen kendi akranlarını sık-sık ziyaret et, onlara katıl ve onlar ile münâsebetini kesme.
Respect him who respects thee in his view; Despise the scorner; draw not near unto!
Sana gerçekten hürmet gösterenlere sen de hürmet et, saygısızları sen de sayma ve onlara yakın durma.
As men behave, behave in equal measure: If they speak sweetly, answer with sweet treasure!
Onlar nasıl hareket ederlerse, sen de öyle yap, tatlı söz söyleyenlere sen de tatlı dil ile mukabele et.
Be good to good men in their every way; And return firmness to the bad each day.
İyilere karşı dâima iyi insan ol, kötülere karşı da, kötülükleri derecesinde, kötü ol.
How well the master of the law decreed, Who governed nations with a righteous deed:
Töreyi bilen, töre ve kanun ile halkı idare eden insan çok iyi söylemiş.
'If they call thee 'Sir', call them 'Sir' again; And speak in answer still more courteous then!
Sana "siz" diyenlere sen de "siz" tâbirini kullan, mukabelede dâima karşındakinden daha nâzik davran.
Fall not below the mountain's echo true: If they say 'Thou', say 'Thou' back to them too!'
Kaya yankısından daha aşağı kalma, sana "sen" diyenleri sen de senle.
Such is the rule of companionship and art; If thou wouldst live with them, this is the chart.
Hizmetkârlar ile münâsebet böyle olur, onlar arasında yaşamak istersen, devası ve çâresi budur.
I have explained these things; thou hast heard speech; Keep them in mind, and cease to further preach!"
مانا مەن سۆزلەپ بەردىم، سەن ئاڭلىدىڭ، بۇنى كۆڭلۈكدە تۆت، سۆزۈڭنى ئۇزارتما.
Then Odgurmış replied: "O upright mind, I have heard all these precepts well designed!
Odgurmış cevap verdi ve:— Bu sözleri dinledim, ey temiz kalpli insan — dedi —
Yet one more inquiry to thee I pose, Expound it too, O visage like the rose!
Bundan başka bir sözüm daha var, ey güzel yüzlüm, onu da bana söyleyiver.
If today I go down to town and street, And mingle with common people whom I meet,
Bugün kendim kasaba ve şehre gidersem, halk arasına karışmak ve onlar ile birlikte yaşamak icap eder.
How should I live with common folk in space? Continue speech and teach me all their grace!"
ئۇلار بىلەن قانداق مۇناسىۋەتتە بولۇش كېرەك، سۆزۈڭنى داۋاملاشتۇرۇپ، بۇنىمۇ سۆزلەپ بەر.
Then Ögdülmish replied: "O candid friend, This question too is needful to the end!
Öğdülmiş cevap verdi:— Bu söz, ey temiz kalpli insan, gerçekten lüzumlu bir sözdür — dedi —
Thou hast asked of a matter of great need; Now hear my words, and carefully take heed!"
İleride sana lüzumlu olacak bir meseleyi bana sordun, dinle, ben şimdi sana söyleyeyim.